సర్గ
రాముడు నాస్తికమతాన్ని ఖండించడం
ఆచారపు ప్రామాణ్యం, సత్యపు మాహాత్మ్యం, ప్రతిజ్ఞ స్థైర్యం, నాస్తికుని నింద, జాబాలి తన మతాన్ని ఉపసంహరించుకోవడం
మునుపటి సర్గలో జాబాలి నాస్తికమతాన్ని ఆశ్రయించి రాముని రాజ్యం వైపు ప్రేరేపించాడు. ఈ సర్గలో సత్యపరాక్రముడైన రాముడు ఇదంతా ఖండిస్తాడు. అతడు కోపంతో కాదు, శ్రేష్ఠమైన సూక్తితోనూ, తడబాటు లేని బుద్ధితోనూ సమాధానం మొదలుపెడతాడు — ఇదే ఈ ప్రత్యుత్తరపు విశిష్టత. ‘నాకు ప్రియం చేయాలనే కోరికతో మీరు ఈ మాట చెప్పారు; కాని మీరు చెప్పినది చేయదగనిదే చేయదగినదిగా కనిపిస్తున్నది, అపథ్యమే పథ్యంలా కనిపిస్తున్నది’ అని అతడు మొట్టమొదటే నిర్ణయం చెబుతాడు. తరువాత ఆచారపు మహత్త్వాన్ని నిలుపుతాడు — ‘మర్యాద లేనివాడూ, పాపాచారాలతో కూడినవాడూ, భ్రష్టమైన శీలమూ దృష్టీ గలవాడూ అయిన పురుషుడు సత్పురుషుల మధ్య గౌరవం పొందడు. సత్కులీనుడో అకులీనుడో, వీరుడో కేవలం తనను పురుషుడని భావించుకొనేవాడో, శుచో అశుచో — ఇదంతా నడవడియే వివరిస్తుంది, మాట కాదు, జన్మ కాదు.’ తరువాత అతడు జాబాలి మతాన్ని అనుసరించే పురుషుని వర్ణిస్తాడు — అతడు ఆర్యుని రూపంలో కనిపించవచ్చు, కాని నిజానికి అనార్యుడు; శుచిగా కనిపించవచ్చు, కాని శౌచం లేనివాడు; శుభలక్షణాలు గలవానిలా తోచవచ్చు, కాని లక్షణహీనుడు; శీలవంతునిలా భాసించవచ్చు, కాని దుశ్శీలుడే. ఇలా బాహ్యరూపానికీ ఆంతరసత్యానికీ మధ్య భేదమే రాముని మొదటి దెబ్బ. ఇక్కడ కవి రామునికి ‘సత్యపరాక్రమః’ అనే విశేషణాన్ని నిలుపుతాడు — ఎవని పరాక్రమమే సత్యమో, అతడే సత్యపక్షాన్ని స్వీకరిస్తాడని సూచించబడుతుంది. జాబాలి యుక్తి తర్కమూలమైనది; రాముని ప్రత్యుత్తరం మాత్రం శాస్త్రవచనంతో మొదలుకాదు, ఆచారంతోనే — ఈ క్రమం సర్గమంతటి యోజనను చూపిస్తుంది.
తరువాత రాముడు తన దృష్టాంతంతోనే చెబుతాడు — ‘నేను శుభాన్ని విడిచి, ధర్మవేషంలో అధర్మాన్నీ లోకసంకరాన్నీ స్వీకరించి, విధివిరుద్ధమైన క్రియను ఆచరిస్తే, చేయదగినదీ చేయదగనిదీ తెలిసిన బుద్ధిమంతుడైన ఏ పురుషుడైనా లోకంలో నన్ను గౌరవిస్తాడా? పైగా నన్ను దుర్వృత్తునిగా, లోకాన్ని చెడగొట్టేవానిగా లెక్కిస్తాడు.’ తరువాత అతడు అడుగుతాడు — ‘ప్రతిజ్ఞను భంగం చేసే ఈ నడవడితో ప్రవర్తిస్తూ నేను ఎవరి నడవడిని అనుసరిస్తాను, దేనివల్ల స్వర్గాన్ని పొందుతాను?’ దీనితో అతడు రాజు ఆచారం అతని వ్యక్తిగతమైనది మాత్రమే కాదని, లోకమంతటికీ ఆదర్శమని చూపిస్తాడు. ‘ఈ లోకమంతా రాజు ఇచ్ఛానుసారమైన నడవడినే అనుసరిస్తుంది; రాజులు ఎలాంటి నడవడి గలవారో, ప్రజలు కూడా అలాంటి నడవడి గలవారే అవుతారు’ అని అతడు ఒక సామాజిక నియమాన్ని బయటపెడతాడు. కాబట్టి రాజు అసత్యం లోకమంతటి అసత్యమవుతుంది. చివరకు అతడు రాజవృత్తపు స్వరూపాన్నే నిర్దేశిస్తాడు — ‘సత్యమూ దయా సనాతనమైన రాజవృత్తం; కాబట్టి రాజ్యం సత్యాత్మకమైనది, సత్యంలోనే లోకమంతా ప్రతిష్ఠితమై ఉంది.’ దీనితో జాబాలి ‘రాజ్యాన్ని స్వీకరించు’ అనే ఉపదేశమే విపరీత ఫలాన్ని ఇస్తుంది — ఎందుకంటే సత్యం లేకుండా రాజ్యం నిలవదు. దీనితో రాముడు జాబాలి ప్రత్యక్షవాదాన్నే అతనికి వ్యతిరేకంగా మలుస్తాడు — ప్రత్యక్షమే ప్రమాణమైతే, రాజు ప్రత్యక్ష ఆచరణ ప్రజలలో ప్రత్యక్షంగానే ఫలిస్తుంది; అది అసత్యంలో ప్రతిష్ఠితమైతే, లోకమంతా దానితోపాటు అసత్యంలో పడిపోతుంది. లౌకికమైన యుక్తే ఇక్కడ లౌకికవాదిని బాధిస్తుంది.
తరువాత రాముడు సత్యపు మహిమను విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు. ‘ఋషులూ దేవతలూ సత్యాన్నే గౌరవించారు; ఈ లోకంలో సత్యవాది అక్షయమైన పరమపదాన్ని పొందుతాడు.’ ‘పాము నుంచి వలె జనులు అసత్యవాది అయిన మనిషి నుంచి భయపడతారు; సత్యప్రధానమైన ధర్మమే లోకంలో అన్నిటికీ మూలమని చెప్పబడుతుంది.’ తరువాత అతడు సత్యాన్ని ఈశ్వరత్వంగానే నిలుపుతాడు — ‘లోకంలో సత్యమే ఈశ్వరుడు; ధర్మం ఎల్లప్పుడూ సత్యాన్నే ఆశ్రయించి ఉంది; అన్నీ సత్యమూలమైనవి; సత్యం కంటే పరమపదం లేదు.’ దానం, యజ్ఞం, హోమం, తపస్సులు, వేదాలు — ఇవన్నీ సత్యంలో ప్రతిష్ఠితమైనవి; కాబట్టి పురుషుడు సత్యపరుడు కావాలి. పదిహేనవ శ్లోకంలో అతడు ఒక్క పురుషుని కర్మ విస్తారాన్ని చూపిస్తాడు — ఒక్కడు లోకాన్ని పాలిస్తాడు, ఒక్కడు కులాన్ని పాలిస్తాడు, ఒక్కడు నరకంలో మునుగుతాడు, ఒక్కడు స్వర్గంలో పూజించబడతాడు. అంటే ఒక్కని నిశ్చయమే అనేకుల గతిని నిర్ణయిస్తుంది. ఈ విభాగం రాముని స్థితినే సూచిస్తుంది — అతడు ప్రతిజ్ఞను భంగం చేస్తే, అతడొక్కడే పడిపోడు, ఇక్ష్వాకు కులమంతా రాజ్యమూ అతనితోపాటు పడిపోతాయి. ఇలా సత్యనిష్ఠ ఇక్కడ వ్యక్తిగత వ్రతం నుంచి లోకాన్ని ధరించే తత్త్వంగా మారింది. ఈ భాగంలో ‘సత్య’ అనే పదం దాదాపు ప్రతి పాదంలోనూ ఆవర్తిస్తుంది; ఈ ఆవృత్తి పునరుక్తి దోషం కాదు, ప్రతిజ్ఞ దృఢత్వపు ధ్వని — శబ్దపు పునఃపునః ప్రయోగంతోనే అర్థం దృఢమవుతుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఆ ఆవృత్తిని సంక్షిప్తం చేయదు.
తరువాత రాముడు తన ప్రతిజ్ఞను ముందుంచుతాడు — ‘సత్యమైన ప్రతిజ్ఞ గలవాడనూ, సత్యంతో ఒప్పందానికి కట్టుబడినవాడనూ అయిన నేను తండ్రి ఆదేశాన్ని ఎందుకు పాలించను? లోభం వల్ల గాని, మోహం వల్ల గాని, అజ్ఞానం వల్ల గాని తమస్సుతో కప్పబడి నేను గురువు సత్యమనే సేతువును భేదించను.’ ‘అసత్యప్రతిజ్ఞుడూ, చంచలుడూ, అస్థిరచిత్తుడూ అయిన పురుషుని హవ్యకవ్యాలను దేవతలు గాని పితరులు గాని స్వీకరించరని మేము విన్నాము’ అని అతడు గుర్తుచేస్తాడు — దీనితో జాబాలి చేసిన పితృయజ్ఞ నిందకు కూడా ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వబడుతుంది. ‘సత్యరూపమైన ఈ ధర్మాన్ని నేను అంతరాత్మరూపమైనదిగా, ధ్రువమైనదిగా చూస్తున్నాను; ఈ భారం సత్పురుషులచేత మోయబడింది, అందుకే అది అభినందించబడుతుంది.’ తరువాత అతడు క్షాత్రధర్మంలోని ఒక పక్షాన్నే విడిచిపెడతాడు — ‘ధర్మంతో కూడినదైనా, అధర్మరూపమై, క్షుద్రులూ క్రూరులూ లోభులూ పాపకర్ములూ సేవించే ఆ క్షాత్రధర్మాన్ని నేను విడిచిపెడతాను.’ తరువాత పాపపు త్రివిధత్వాన్ని చెబుతాడు — మనస్సుతో నిశ్చయించి శరీరంతో పాపం చేస్తాడు, నాలుకతో అసత్యం పలుకుతాడు; ఇలా కర్మ మూడు విధాల పాతకమవుతుంది. చివరకు మళ్ళీ సత్యమే ఫలదాయకమని చూపిస్తాడు — ‘భూమి, కీర్తి, యశస్సు, లక్ష్మి పురుషుని కోరుకుంటాయి; అవి సత్యాన్నే అనుసరిస్తాయి; కాబట్టి సత్యాన్నే సేవించాలి.’ ‘సేతువు’ అనే రూపకం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — సత్యం జలవేగాన్ని అడ్డుకొనే ఆనకట్టలా లోకాన్ని ధరిస్తుంది; అది తెగితే అంతా కొట్టుకుపోతుంది. రాముడు తాను శాస్త్రంతో బంధించబడ్డానని చెప్పడు, తన వాగ్బంధంతోనే బంధించబడ్డానని చెబుతాడు — కాబట్టి జాబాలి శాస్త్రనింద ఇక్కడ నిరర్థకమవుతుంది.
తరువాత రాముడు జాబాలి యుక్తిని నేరుగా తిరస్కరిస్తాడు — ‘మీరు నన్ను పరిశీలించి, యుక్తిపూర్వకమైన మాటలతో ‘ఈ మంచి పని చేయి’ అని చెప్పినది శ్రేష్ఠమైనదిగా కనిపించినా నిజానికి అనార్యమైనదే. గురువు ఎదుట ఈ వనవాసాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేసి, గురువు మాటను విడిచి భరతుని మాటను నేను ఎలా పాటిస్తాను?’ ‘గురువు సన్నిధిలో నేను చేసిన ఆ ప్రతిజ్ఞ స్థిరమైనది; అప్పుడు కైకేయీదేవి మనస్సులో మిక్కిలి సంతోషించింది’ అని అతడు ఆ క్షణాన్ని స్మరిస్తాడు — స్మృతియే ప్రతిజ్ఞకు సాక్షి. తరువాత అతడు తన వనజీవిత విధినే వర్ణిస్తాడు — ‘ఇలా వనవాసంలో నివసిస్తూ, శుచినై, నియమిత భోజనం గలవాడనై, పవిత్రమైన దుంపలతో పూలతో పండ్లతో పితరులనూ దేవతలనూ తృప్తిపరుస్తూ, సంతృప్తి చెందిన పంచేంద్రియాలు గలవాడనై, కపటం లేనివాడనై, శ్రద్ధావంతుడనై, కార్యాకార్యాలు తెలిసినవాడనై నేను లోకయాత్రను సాగిస్తాను.’ చివరకు అతడు కర్మ ప్రామాణ్యాన్నే నిలుపుతాడు — ‘ఈ కర్మభూమిని చేరి శుభమైన కర్మనే చేయాలి; అగ్ని, వాయువు, సోముడు కర్మఫలాలలో భాగస్వాములు. దేవరాజు నూరు యజ్ఞాలు చేసి త్రిదివానికి వెళ్ళాడు; మహర్షులు ఉగ్రమైన తపస్సులు ఆశ్రయించి దివిని చేరారు.’ దీనితో జాబాలి ‘అన్నం వృథా’ అనే పరిహాసానికి ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వబడింది — యజ్ఞమూ తపస్సూ నిష్ఫలమైనవి కావు. ఇదంతా ప్రశాంతమైన స్వరంలో చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ రోషం లేశమైనా కనిపించదు, అది తరువాతి భాగంలోనే ఉద్భవిస్తుంది. వనజీవిత విధివర్ణన కూడా ప్రత్యుత్తరానికి అంగమే — దానితో వనవాసం నిష్ఫలమైన త్యాగం కాదని, నియతమైన ధర్మమార్గమని చూపబడింది.
ముప్పైవ శ్లోకం నుంచి ఛందస్సు మారుతుంది — అనుష్టుప్ స్థానంలో దీర్ఘవృత్తం వస్తుంది, దానితో మాట వేగం పెరుగుతుంది. ఉగ్రతేజస్వి అయిన రాజకుమారుడు ఆ నాస్తిక వాక్యాన్ని సహించలేక, అతని మాటలను నిందిస్తూ మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు. ‘సత్యం, ధర్మం, పరాక్రమం, ప్రాణులపై దయ, ప్రియభాషణం, బ్రాహ్మణ దేవతా అతిథి పూజనం — దీన్నే సత్పురుషులు స్వర్గానికి దారి అని చెబుతారు.’ ‘అదే విధంగా అర్థాన్ని యథావిధిగా తెలుసుకొని, ఏకైకమైన అభ్యుదయాన్ని నిశ్చయించుకొని, సమస్త ధర్మాన్నీ యథావిధిగా ఆచరిస్తూ, అప్రమత్తులైన బ్రాహ్మణులు ఉత్తమ లోకాల ప్రాప్తిని కోరుకుంటారు.’ తరువాత అతడు తండ్రి చేసిన ఒక్క కర్మనే నిందిస్తాడు — ‘విషమమైన బుద్ధి గలవాడవూ, పరమ నాస్తికుడవూ, ధర్మమార్గం నుంచి తొలగినవాడవూ అయి ఇలాంటి బుద్ధితో సంచరిస్తున్న నిన్ను ఆశ్రయించిన తండ్రి ఆ కర్మను నేను నిందిస్తాను.’ ‘దొంగ ఎలాగో బుద్ధుడూ అలాగే; తథాగతుని (బౌద్ధుని) కూడా ఇక్కడ నాస్తికునిగా తెలుసుకో; కాబట్టి ప్రజల కోసం ఎవడు అత్యంత సమర్థుడో ఆ బుద్ధిమంతుడు నాస్తికునికి అభిముఖుడు కాకూడదు.’ చివరకు అతడు ప్రశస్తమైన మార్గాన్నే చూపిస్తాడు — ‘నీకంటే ముందున్న జనులూ బ్రాహ్మణులూ అనేక శుభకర్మలు చేశారు; ఇహపరలోకాలను జయించి బ్రాహ్మణులు స్వస్తివాచనాన్నీ, యజ్ఞాన్నీ, హోమాన్నీ చేస్తారు. ధర్మంలో నిరతులూ, సత్పురుషులతో కూడినవారూ, తేజస్వులూ, దానగుణప్రధానులూ, అహింసకులూ, మాలిన్యం తొలగినవారూ అయిన మునులే లోకంలో పూజ్యులూ ప్రధానులూ అవుతారు.’ ‘బుద్ధః’, ‘తథాగతః’ అనే పదాల ప్రస్తావన రామాయణంలో అత్యంత అరుదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వాటిని బౌద్ధమతానికి సంబంధించినవిగానే వివరిస్తుంది. ఈ భాగమంతా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, కాబట్టి ఇది వల్గేట్ పరంపరకు మాత్రమే సాక్ష్యం.
చివరి మూడు శ్లోకాలలో సర్గ శాంతిని పొందుతుంది. రోషంతో ఇలా మాట్లాడుతున్న, దైన్యం లేని సత్త్వం గల మహాత్ముడైన రామునికి బ్రాహ్మణుడైన జాబాలి మళ్ళీ హితకరమూ, ఆస్తికమూ, సత్యమూ, అనునయంతో కూడినదీ అయిన మాట చెప్పాడు. ‘నేను నాస్తికుల మాట చెప్పడం లేదు, నేను నాస్తికుడను కాను, ఏదీ లేదు అనేది నా మతం కాదు; కాలాన్ని పరిశీలించి నేను మళ్ళీ ఆస్తికుడనయ్యాను, సమయం వస్తే మళ్ళీ నాస్తికుడనూ కావచ్చు.’ ‘నేను నాస్తికవాక్కును పలకవలసిన ఆ సమయం మెల్లగా వచ్చింది; రామా, నిన్ను వెనక్కి మళ్ళించడానికీ, ప్రసన్నుని చేసుకోవడానికీ మాత్రమే నేను ఇది పలికాను.’ ఇలా జాబాలి తన మాట కేవలం ఉపాయరూపమైనదని ఒప్పుకుంటాడు; అతని నాస్తిక్యం సిద్ధాంతం కాదు, రాముని వెనక్కి మళ్ళించడానికి ఆశ్రయించిన ప్రయత్నం మాత్రమే. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో వసిష్ఠుడు తానే అదే విషయాన్ని మరొక మార్గంలో — ఇక్ష్వాకు వంశపరంపర ద్వారా — మళ్ళీ లేవనెత్తుతాడు. జాబాలి చేసిన ఈ ఉపసంహారం సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు; దానివల్ల వల్గేట్లో సర్గాంతం మరింత మృదువుగా ఉంటుంది — నాస్తికుడు ఓడిపోలేదు, తానే తన స్థానాన్ని స్పష్టం చేసుకుంటాడు, రాముని సత్యనిష్ఠ అక్షతంగా నిలుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥