సర్గ
జాబాలి నాస్తికవచనం
జాబాలి నాస్తికమతాన్ని ఆశ్రయించి రాముని తిరిగి రమ్మని ప్రబోధించడం — సంబంధాల నిరాకరణ, శ్రాద్ధ ఖండన, ప్రత్యక్షనిష్ఠ ఉపదేశం
మునుపటి సర్గలో రాముడు భరతుని అనేక ధర్మవచనాలతో ఊరడించాడు, ‘నీవు రాజువు కా, నేను అడవి మృగాలకు’ అని కూడా అన్నాడు. ఈ సర్గలో కొత్త వక్త ప్రవేశిస్తాడు — దశరథుని సభలో ఉన్న జాబాలి అనే బ్రాహ్మణోత్తముడు. భరతుని ఊరడిస్తున్న ధర్మజ్ఞుడైన రాముని చూసి అతడు ధర్మవిరుద్ధమైన మాట మొదలుపెడతాడు. ‘బాగుంది రాఘవా, నీ బుద్ధి సామాన్య మనిషి బుద్ధిలా నిరర్థకం కాకూడదు; నీవు ఆర్యబుద్ధి గలవాడవు, తపస్వివి’ అని అతడు ప్రారంభిస్తాడు. తరువాత తన మతానికి మూలాన్ని నివేదిస్తాడు — ‘ఏ పురుషుడు ఎవనికి బంధువు? ఎవనితో ఎవనికి ఏమి పొందదగినది? ప్రాణి ఒంటరిగానే పుడతాడు, ఒంటరిగానే నశిస్తాడు. కాబట్టి ‘ఈమె నా తల్లి, ఇతడు నా తండ్రి’ అని ఆసక్తుడయ్యే మనిషిని ఉన్మత్తునిగానే తెలుసుకోవాలి; ఇక్కడ ఎవనికీ ఏదీ లేదు.’ ఇలా అతడు సంబంధాల వాస్తవికతనే నిరాకరిస్తాడు; తల్లిదండ్రుల సంబంధమే లేకపోతే తండ్రి ఆజ్ఞ బంధనం కూడా దానంతట అదే సడలిపోతుంది — ఇదే ఈ ప్రసంగంలోని గూఢమైన అభిప్రాయం. కవి ఇక్కడ జాబాలికి ‘బ్రాహ్మణోత్తముడు’ అనే విశేషణాన్నీ, అతని మాటకు ‘ధర్మాపేతం’ (ధర్మం లేనిది) అనే విశేషణాన్నీ నిలుపుతాడు — శ్రోత బుద్ధిలో ముందుగానే నిర్ణయం స్థిరపడుతుంది, ఈ మాట శాస్త్రసమ్మతం కాదని.
తరువాత జాబాలి ఒక దృష్టాంతంతో తన మతాన్ని దృఢపరుస్తాడు. మరొక గ్రామానికి వెళ్తున్న మనిషి దారిలో ఎక్కడో బయట బస చేసి, మరునాడు ఆ బసను విడిచి బయలుదేరినట్లే, మనుష్యులకు తండ్రీ, తల్లీ, ఇల్లూ, సంపదా కేవలం బసలు మాత్రమే; సత్పురుషులు వాటిలో ఆసక్తులు కారు. ‘కాబట్టి నరోత్తమా, తండ్రి నుంచి వచ్చిన రాజ్యాన్ని విడిచి, దుఃఖకరమూ, ఎగుడుదిగుడైనదీ, ముళ్ళతో నిండినదీ అయిన ఈ చెడ్డ దారిని నీవు ఆశ్రయించదగవు. సమృద్ధమైన అయోధ్యలో నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో; భర్త దూరదేశంలో ఉన్న స్త్రీలా ఒకే జడ ధరించి ఆ నగరం నీకోసం ఎదురుచూస్తున్నది. రాజకుమారా, మిక్కిలి విలువైన రాజభోగాలను అనుభవిస్తూ, స్వర్గంలో ఇంద్రునిలా అయోధ్యలో విహరించు.’ చివరకు అతడు సంబంధ నిరాకరణను తండ్రికే అన్వయిస్తాడు — ‘దశరథుడు నీకు ఏమీ కాడు, నీవూ ఆయనకు ఏమీ కావు; ఆ రాజు వేరు, నీవు వేరు; కాబట్టి చెప్పినది చేయి.’ ఇదే జాబాలి ప్రసంగానికి కేంద్రబిందువు — ఇంతకుముందు చెప్పిన సిద్ధాంతం ఇప్పుడు నేరుగా దశరథునికి అన్వయించబడుతుంది, దానితో ‘తండ్రి మాటను పాలించాలి’ అనే రాముని నిశ్చయమంతా నిర్మూలమవుతుందని. గుర్తుంచుకోవలసింది — జాబాలి వర్ణిస్తున్న నగరమే ఇదివరకు రాముని నిష్క్రమణతో శూన్యమైనది.
తరువాత జాబాలి పితృత్వాన్నే దేహమాత్రంగా లెక్కిస్తాడు — ‘తండ్రి ప్రాణికి కేవలం బీజం మాత్రమే; ఋతుమతి అయిన తల్లితో కలిసిన శుక్రమూ శోణితమూ — ఇదే ఇక్కడ పురుషుని జన్మ. ఆ రాజు వెళ్ళవలసిన చోటికి వెళ్ళాడు; ఇది ప్రాణుల స్వాభావికమైన ప్రవృత్తి; నీవు మాత్రం అనవసరంగా బాధపడుతున్నావు. అర్థాన్నీ ధర్మాన్నీ పరమమని భావించేవారి గురించే నేను శోకిస్తాను, ఇతరుల గురించి కాదు; వారు ఇక్కడ దుఃఖాన్ని పొంది, మరణానంతరం వినాశనాన్నే పొందారు.’ తరువాత అతడు శ్రాద్ధకర్మను పరీక్షిస్తాడు — ‘అష్టక మొదలైన శ్రాద్ధాలలో పితరులు దేవతలని భావించి ఈ జనులు ప్రవర్తిస్తున్నారు; కాని అన్నం వృథా కావడమే చూడు; మరణించినవాడు ఏమి తింటాడు? ఇక్కడ ఒకరు తిన్నది మరొకరి దేహానికి చేరేటట్లయితే, ప్రయాణికుల కోసం శ్రాద్ధమే పెట్టవచ్చు, దారిలో భోజనం అవసరమే ఉండదు.’ ఈ తర్కపద్ధతి లౌకికమైనదే — కనిపించేదే ప్రమాణం, కనిపించనిది ప్రమాణం కాదు అని. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ ‘అయ్యో, చనిపోయిన మనిషి ఏమి తింటాడు?’ అంటూ ఇదే పరిహాసాన్ని అనుసరిస్తుంది. జన్మ కేవలం శుక్రశోణితాల సంయోగమని చెప్పే పదకొండవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది వల్గేట్ పాఠపు విశేషమే.
ఉపసంహారంలో జాబాలి శాస్త్రాల ప్రామాణ్యాన్నే నిరాకరిస్తాడు — ‘‘యజ్ఞం చేయి, దానం చేయి, దీక్ష వహించు, తపస్సు చేయి, సన్యసించు’ అనే ఈ గ్రంథాలు దానం రాబట్టడానికే మేధావులచేత రచించబడ్డాయి, పరలోకం సత్యమైనది కాబట్టి కాదు.’ తరువాత అతడు తన సిద్ధాంతాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘మహామతీ, ‘పరమైనది ఏదీ లేదు’ అనే దాన్నే బుద్ధిలో నిలుపుకో; ప్రత్యక్షమైనదాన్ని ఆశ్రయించు, పరోక్షమైనదాన్ని వెనక్కి నెట్టు.’ చివరకు అతడు లోకవ్యవహారాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తాడు — ‘లోకమంతటికీ మార్గదర్శకమైన సత్పురుషుల బుద్ధిని ముందుంచుకొని, భరతునిచేత ప్రసన్నుని చేయబడినవాడవై రాజ్యాన్ని స్వీకరించు.’ ఇక్కడ ‘సతాం బుద్ధిః’ (సత్పురుషుల బుద్ధి) అనే మాటతో అతడు తన మతాన్నే సత్పురుషుల మతంగా ముందుంచుతాడు — ఇదే మాటను రాముడు తరువాతి సర్గలో పట్టుకొని విపరీతమైన అర్థాన్ని చూపిస్తాడు. ఇలా నాస్తికవాదపు సంపూర్ణ నివేదనతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు ఇదంతా ఖండిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥