సర్గ
రాముడు భరతుని ఒప్పించడం
రాజ్యశుల్కం, రెండు వరాల చరిత్ర, తండ్రి సత్యాన్ని రక్షించడం, గయుడు గానం చేసిన శ్రుతి, భరతునికి అయోధ్యకు వెళ్ళమని ఆదేశం
మునుపటి సర్గలో భరతుడు మళ్ళీ మళ్ళీ యాచించాడు, ఋత్విజులూ తల్లులూ అతనిని సమర్థించారు. ఈ సర్గలో రాముడు సమాధానం ఇస్తాడు. మళ్ళీ అలా మాట్లాడుతున్న భరతునికి, జ్ఞాతుల మధ్య బాగా సత్కరించబడిన శ్రీమంతుడూ లక్ష్మణుని అన్నా అయిన రాముడు బదులిచ్చాడు. మొదట అతడు భరతుని మాటను ఖండించడు, ప్రశంసిస్తాడు — ‘నీవు ఇలా మాట్లాడడం తగినదే; ఎందుకంటే నీవు రాజశ్రేష్ఠుడైన దశరథునికి కైకేయియందు పుట్టిన కుమారుడవు.’ తరువాత అతడు వివాదపు మూలాన్ని చరిత్ర ద్వారానే చూపిస్తాడు. పూర్వం తండ్రి నీ తల్లిని వివాహం చేసుకున్నప్పుడే, నీ మాతామహునికి సాటిలేని రాజ్యశుల్కాన్ని వాగ్దానం చేశాడు — కైకేయి కుమారునికి రాజ్యం అనే వాగ్దానం అప్పుడే ఇవ్వబడింది. తరువాత దేవాసుర సంగ్రామంలో సేవచేత ప్రసన్నుడై, మిక్కిలి సంతోషించిన ప్రభువైన రాజు నీ తల్లికి వరం ఇచ్చాడు. తరువాత యశస్వినీ, సుందరీ అయిన నీ తల్లి ఆ వాగ్దానాన్ని గుర్తుచేసి, నరశ్రేష్ఠుని రెండు వరాలు అడిగింది — ‘నరవ్యాఘ్రా, నీకు (భరతునికి) రాజ్యం, నాకు (రామునికి) ప్రవాసం’ అని; కట్టుబడిన రాజు ఆమెకు ఆ రెండు వరాలనూ ఇచ్చాడు. ఇలా రాముడు కైకేయి యాచన ఆకస్మికమైనది కాదని, పురాతనమైన వాగ్దానపు పరిణామమేనని చూపిస్తాడు. దీనితో అతడు కైకేయిని నిందించడమూ లేదు, భరతుని అపరాధిగా లెక్కించడమూ లేదు; వివాదపు భూమికనే మరొక విధంగా నిలుపుతాడు. మునుపటి సర్గలో భరతుడు తండ్రి కర్మను ‘క్రోధమోహసాహసాల వల్ల పుట్టినది’ అన్నాడు; రాముడు మాత్రం అదే కర్మను చిరకాలపు వాగ్దానాన్ని పాలించడంగా చూపిస్తాడు. ఇదే ఇద్దరి దృష్టిభేదం.
తరువాత రాముడు తన స్థితిని చెబుతాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, అదే తండ్రి నన్ను కూడా ఇక్కడ నియమించాడు; వరదానం వల్ల పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివాసం అని. ఆ నేనే లక్ష్మణునితోనూ సీతతోనూ కలిసి, ఎదురులేనివాడనై, తండ్రి సత్యవాక్యంలో నిలిచి ఈ నిర్జనారణ్యానికి వచ్చాను.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది, రాముడు కైకేయి దోషాన్ని లెక్కించడు, భరతుని అపరాధాన్నీ లెక్కించడు; తండ్రి మాటను రక్షించడమే తన కర్తవ్యమని నిలుపుతాడు. తరువాత భరతునికి సమానమైన కర్తవ్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ‘రాజేంద్రా, నీవు కూడా ‘అలాగే’ అని ఒప్పుకొని, త్వరగా అభిషేకం పొంది, తండ్రిని సత్యవాదిగా చేయాలి.’ ఒక వరాన్ని రాముడు పాలిస్తాడు, మరొకదాన్ని భరతుడు — అప్పుడే తండ్రి మాట పూర్తిగా సత్యమవుతుంది. ‘భరతా, నా కోసం ప్రభువైన రాజును ఋణం నుంచి విముక్తుని చేయి; ధర్మజ్ఞా, తండ్రిని రక్షించు, తల్లిని ఆనందింపజేయి.’ దీనితో రాముడు భరతుని తర్కజాలమంతటినీ తొలగిస్తాడు — వివాదం రాజ్యం గురించి కాదు, తండ్రి సత్యం గురించి. రాముని యుక్తి సరళమైనదే కాని ఛేదించరానిది — తండ్రి మాటకు రెండు భాగాలు, దానికి ఇద్దరు పాలకులు అవసరం.
తరువాత రాముడు తన మతాన్ని శాస్త్రంతో సమర్థిస్తాడు. ‘నాయనా, ధీమంతుడూ యశస్వీ అయిన గయుడు గయలోనే యజ్ఞం చేస్తూ పితరులను ఉద్దేశించి ఒక శ్రుతిని గానం చేశాడని వింటున్నాము.’ ఆ శ్రుతి ఇది — ‘‘పుత్’ అనే నరకం నుంచి కుమారుడు తండ్రిని రక్షిస్తాడు కాబట్టి, పితరులను అన్ని విధాలా రక్షించేవాడు పుత్రుడని చెప్పబడ్డాడు.’ ఇది పుత్ర శబ్దానికి ప్రసిద్ధమైన నిర్వచనం (వ్యుత్పత్తి); దానితోనే రాముడు భరతుని కర్తవ్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — తండ్రి మాటను రక్షించడమే ఆయనను రక్షించడం. ‘గుణవంతులూ బహుశ్రుతులూ అయిన అనేకమంది పుత్రులను కోరుకోవాలి; వారందరిలో ఒక్కడైనా గయకు వెళ్ళవచ్చు.’ అనేకమంది పుత్రులను కోరుకోవడానికి కారణం ఇదే అని లోకవాదం. ‘రఘునందనా, రాజర్షులందరూ ఇలాగే విశ్వసించారు; కాబట్టి నరశ్రేష్ఠా, ప్రభూ, తండ్రిని నరకం నుంచి రక్షించు.’ ఇలా రాముడు భరతుని రాజ్యస్వీకారాన్ని స్వార్థకర్మగా కాక, తండ్రిని రక్షించే శ్రాద్ధకర్మ వంటిదిగా చూపిస్తాడు — ఈ యుక్తి భరతుని తర్కాలన్నిటికంటే బలమైనది. ఇక్కడ రాముడు మొదటిసారిగా శాస్త్రవచనాన్నే ప్రమాణంగా ఉదహరిస్తాడు; ఇంతకుముందు అతడు కేవలం తండ్రి ఆజ్ఞనే ఆశ్రయించాడు. దీనితో భరతుని శాస్త్రీయ వాదానికి శాస్త్రీయమైన సమాధానమే ఇవ్వబడింది.
ఉపసంహారంలో రాముడు ఆదేశమే ఇస్తాడు. ‘భరతా, అయోధ్యకు వెళ్ళు, ప్రజలను ఆనందింపజేయి; వీరా, శత్రుఘ్నునితో కలిసి, బ్రాహ్మణులందరితో కలిసి వెళ్ళు. నేను కూడా ఆలస్యం చేయకుండా వైదేహితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తాను.’ తరువాత నాలుగు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలలో అతడు ఇద్దరి మార్గాలనూ సమానరూపంలో చిత్రిస్తాడు. ‘భరతా, నీవు స్వయంగా మనుష్యులకు రాజువు కా; నేను కూడా అడవి మృగాలకు రాజాధిరాజునవుతాను. నీవు ఆనందంగా ఈ రోజే శ్రేష్ఠమైన నగరానికి వెళ్ళు, నేను కూడా ఆనందంగా దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తాను.’ ఈ సమత్వమే ఈ సర్గకు సౌందర్యం — అక్కడ త్యాగపు విలాపం లేదు, ఇద్దరికీ ఆనందమే. ‘భరతా, సూర్యకాంతిని అడ్డుకొనే ఛత్రం నీ తలపై చల్లని నీడను ఇవ్వాలి; ఈ అడవి చెట్ల మిక్కిలి దట్టమైన నీడను నేను మెల్లగా ఆశ్రయిస్తాను.’ ఛత్రమూ వనచ్ఛాయా రెండూ నీడలే అని కవి శ్లేష. ‘సాటిలేని బుద్ధిగల శత్రుఘ్నుడు నీకు సహాయుడు, సౌమిత్రి నాకు ప్రసిద్ధుడైన ప్రధానమిత్రుడు. శ్రేష్ఠులైన నలుగురు కుమారులమైన మనం రాజును సత్యంలో నిలుపుదాం; భరతా, విషాదపడకు.’ ఈ వాక్యంతో రాముడు వివాదాన్ని ముగిస్తాడు — నలుగురు అన్నదమ్ములూ కలిసి ఒకే కార్యం చేస్తున్నారు, అది తండ్రి సత్యాన్ని రక్షించడం. ‘మా విషీద’ (విషాదపడకు) అనే రెండు పదాలే సర్గకు చివరివి; వాటితో రాముడు చివరకు భరతుని శోకాన్నే శమింపజేయాలనుకుంటున్నాడు, అతని వాదాన్ని జయించాలని కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥