సర్గ
భరతుని పునర్యాచన
రాముని గుణస్తుతి, కైకేయి అపరాధం, తండ్రి చేసిన అతిక్రమాన్ని సరిదిద్దమని ప్రార్థన, చిత్రకూటంలోనే అభిషేకానికి యాచన, రాముని అచలమైన స్థైర్యం
మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు అర్థవంతమైన మాట చెప్పి కొంతసేపు మౌనం వహించాడు; ఈ సర్గ ఆ మౌనం నుంచే మొదలవుతుంది. రాముడు మౌనం వహించగా, మందాకినీ తీరంలో ధార్మికుడైన భరతుడు ప్రజావత్సలుడూ ధార్మికుడూ అయిన రామునితో విచిత్రమైన మాట పలికాడు. మొదట అతడు ప్రశ్నరూపంలో స్తుతిస్తాడు — ‘అరిందమా, లోకంలో నీవంటివాడు ఎవడుంటాడు?’ తరువాత గుణగణనం — దుఃఖం నిన్ను బాధించదు, ప్రీతి నిన్ను పొంగిపోనీయదు; వృద్ధులకు సమ్మతుడవైనా నీవు వారిని సందేహాలు అడుగుతావు. ఈ నమ్రతే జ్ఞానానికి లక్షణమని భావం. తరువాత తత్త్వోక్తి — మరణించినవాని పట్ల ఎలాగో బ్రతికినవాని పట్లా అలాగే, లేనిదాని పట్ల ఎలాగో ఉన్నదాని పట్లా అలాగే — ఈ బుద్ధిలాభం ఎవనికి కలుగుతుందో అతడు దేనివల్ల పరితపిస్తాడు? మనుజాధిపా, నీలాగా పరావరాలు (కార్యకారణాలు) తెలిసినవాడు ఆపద వచ్చినా విషాదపడదగడు. ‘రాఘవా, నీవు దేవతలతో సమానమైన సత్త్వం గలవాడవు, మహాత్ముడవు, సత్యప్రతిజ్ఞుడవు, సర్వజ్ఞుడవు, సర్వదర్శివి, బుద్ధిమంతుడవు. ఇలాంటి గుణాలతో కూడినవాడవూ, ఉత్పత్తి వినాశాలు తెలిసినవాడవూ అయిన నిన్ను భరించరాని దుఃఖం చేరదగదు.’ ఈ స్తుతితో అతడు రాముని నిశ్చయాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, కాని ఆ నిశ్చయాన్నే మార్చడానికి ప్రార్థన మొదలుపెడతాడు. ఈ స్తుతిభాగం కేవలం వినయవచనం కాదు; దానితో భరతుడు రాముని తాను కోరుకున్న చోటనే నిలుపుతాడు — ‘నీవు జ్ఞానివి, కాబట్టి నీ నిశ్చయాన్ని పునరాలోచించగలవు కూడా’ అని ధ్వని. ఇలా మునుపటి సర్గలోని తత్త్వోపదేశమే ఇక్కడ భరతుని ప్రార్థనకు ఆధారమైంది; లాభాలాభాలలో సమంగా ఉండేవాడు రాజ్యస్వీకారంలో కూడా విముఖుడు కాకూడదని అతని యుక్తి. మూడు శ్లోకాలతో అతడు తన చిన్నతనాన్నీ రాముని గాంభీర్యాన్నీ రెండింటినీ సూచిస్తాడు.
స్తుతి తరువాత భరతుడు తన వేదనను బయటపెడతాడు. ‘నేను దూరంగా ఉన్నప్పుడు నా కోసమని క్షుద్రురాలైన నా తల్లి చేసిన పాపం నాకు ఇష్టం లేనిది; నీవు నాపై ప్రసన్నుడవు కావాలి.’ ఆ కర్మను అతడు తనదిగా ఒప్పుకోడు, కాని దాని ఫలాన్ని మాత్రం తానే మోస్తాడు. తరువాత కఠినమైన మాట — ‘ధర్మబంధంతో కట్టుబడి ఉన్నాను, అందువల్లనే దండనార్హురాలూ పాపకారిణీ అయిన ఈ తల్లిని ఇక్కడ తీవ్రమైన దండనతో చంపడం లేదు.’ శుభమైన వంశమూ కర్మలూ గల దశరథునికి పుట్టి, ధర్మాధర్మాలు తెలిసినవాడై, అతడు నిందనీయమైన పని ఎలా చేస్తాడు? తండ్రి విషయంలో కూడా అతడు సంయమనమే చూపిస్తాడు — ‘గురువు, క్రియాశీలుడు, వృద్ధుడు, రాజు, మరణించినవాడు, తండ్రి — ఇలా దేవతారూపుడైన తండ్రిని సభలో నేను నిందించను.’ కాని కర్మ మాత్రం నిందనీయమే — ‘ధర్మజ్ఞా, ధర్మం తెలిసిన ఎవడు ఒక స్త్రీకి ప్రియం చేయాలని ధర్మార్థాలు లేని ఇలాంటి పాపకర్మ చేస్తాడు?’ చివరకు అతడు ప్రాచీనమైన శ్రుతిని స్మరిస్తాడు — ‘అంత్యకాలంలో ప్రాణులు మోహంలో పడతాయి’ అని; ఇలా చేసి రాజు ఆ శ్రుతిని లోకంలో ప్రత్యక్షం చేశాడు. దీనితో అతడు తండ్రిని నిందించడు, ఆయన కర్మ మోహం వల్ల పుట్టినదని చూపిస్తాడు. ఈ భాగంలో భరతుని మూడు సంబంధాలు వేర్వేరుగా చూపబడ్డాయి — తల్లిపై కోపం, కాని ధర్మంతో అణచబడినది; తండ్రిపై నింద లేదు, కాని ఆయన కర్మపట్ల విరోధం; రామునిపై కేవలం ప్రార్థన. దీనితో కవి భరతుని దుఃఖం రాజ్యనష్టం వల్ల కలిగినది కాదని, కులకళంకం వల్ల కలిగినదని చూపిస్తాడు. ‘ప్రసీదతు భవాన్ మమ’ (నీవు నాపై ప్రసన్నుడవు కావాలి) అనే మాటే అతని ప్రసంగమంతటికీ కేంద్రం.
ఇప్పుడు భరతుని ముఖ్యమైన తర్కం మొదలవుతుంది. ‘మంచి ప్రయోజనాన్ని ఉద్దేశించినా, క్రోధం వల్ల, మోహం వల్ల, సాహసం వల్ల తండ్రి చేసిన అతిక్రమాన్ని నీవు సరిదిద్దాలి.’ తండ్రి శుభాన్నే కోరుకున్నాడు, కాని క్రోధమోహసాహసాలతో ధర్మాన్ని అతిక్రమించాడు; దాన్ని సరిదిద్దడం కొడుకు కర్తవ్యం. ‘తండ్రి చేసిన అతిక్రమాన్ని సరిచేసే పుత్రుడే లోకంలో సంతానంగా పరిగణించబడతాడు; దానికి విపరీతంగా ప్రవర్తించేవాడు అలా కాడు.’ కాబట్టి — ‘నీవు అలాంటి సంతానం కావాలి; తండ్రి చేసిన దుష్కృతాన్ని, లోకంలో ధీరులు నిందించే ఆ అతిగా చేసిన కర్మను నీవు అనుసరించకూడదు.’ తరువాత అతడు అందరి పేర్లనూ లెక్కిస్తాడు — ‘కైకేయినీ, నన్నూ, తండ్రినీ, సుహృత్తులనూ, బంధువులనూ, పౌరజానపదులందరినీ రక్షించడానికి ఇదంతా నీవే.’ చివరకు వైరుధ్యాన్ని చూపిస్తాడు — ‘అడవి ఎక్కడ, క్షాత్రం ఎక్కడ? జడలు ఎక్కడ, పాలన ఎక్కడ? ఇలాంటి పరస్పర విరుద్ధమైన పని నీవు చేయదగవు.’ క్షత్రియుని వేషం జడలు కావు, అతని కర్మ వనవాసం కాదు — ఇదే భరతుని ఆక్షేపణ. ఇక్కడ భరతుడు మొదటిసారిగా తర్కాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు, కేవలం యాచనను కాదు. పుత్రుని కర్తవ్యం తండ్రి మాటను గుడ్డిగా అనుసరించడం కాదు, దానిలోని సత్యాంశాన్ని రక్షించడం అని అతని మతం; రాముని మతం మాత్రం దానికి విపరీతం — మాటనే రక్షించాలి. ఇదే ఇద్దరి వివాదానికీ మూలభేదం, దీన్ని నూట ఏడవ సర్గలో రాముడు స్పష్టం చేస్తాడు.
తరువాత భరతుడు శాస్త్రీయమైన వాదాన్ని ముందుంచుతాడు. ‘మహాప్రాజ్ఞా, క్షత్రియునికి ప్రథమ ధర్మం ఇదే — అభిషేకం; దానివల్లనే ప్రజాపరిపాలన సాధ్యమవుతుంది.’ తరువాత ప్రశ్న — ‘ఏ క్షత్రియుడు ప్రత్యక్షమైన (ప్రజాపాలన రూపమైన) ధర్మాన్ని విడిచి, సందేహాస్పదమూ, లక్షణం లేనిదీ, భవిష్యత్తులో ఉన్నదీ, అనిశ్చితమూ అయిన ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాడు?’ ప్రత్యక్షఫలమైన ధర్మాన్ని విడువకూడదు, పరోక్షఫలమైనదాన్ని పట్టుకోకూడదు అని తర్కం. ‘ఒకవేళ క్లేశం వల్ల కలిగే ధర్మాన్నే ఆచరించాలని కోరుకుంటే, ధర్మంగా నాలుగు వర్ణాలనూ పాలిస్తూ క్లేశాన్ని పొందు’ — రాజ్యం కూడా క్లేశంతో సాధించేదే, కాబట్టి తపస్సు కోరిక ఇక్కడే నెరవేరుతుంది. ‘ధర్మజ్ఞా, నాలుగు ఆశ్రమాలలో గార్హస్థ్యమే శ్రేష్ఠమైనదనీ ఉత్తమమైనదనీ ధర్మజ్ఞులు చెబుతారు; దాన్ని ఎందుకు విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నావు?’ చివరకు అతడు తన అయోగ్యతను మళ్ళీ చెబుతాడు — ‘విద్యలోనూ, స్థానంలోనూ, జన్మలోనూ నీకంటే నేను బాలుడను; నీవు ఉండగా నేను భూమిని ఎలా పాలిస్తాను? బుద్ధిగుణాలలో హీనుడనూ, బాలుడనూ, తక్కువ స్థానంలో ఉన్నవాడనూ అయిన నేను నీవు లేకుండా బ్రతకడానికి కూడా ఉత్సాహపడను.’ ఈ శ్లోకాలలో భరతుడు శాస్త్రం నుంచి నాలుగు ప్రమాణాలను తెస్తాడు — అభిషేకం క్షత్రియునికి ప్రథమ ధర్మం, ప్రత్యక్ష ధర్మం పరోక్ష ధర్మం కంటే శ్రేష్ఠం, క్లేశం రాజ్యంలో కూడా ఉంది, ఆశ్రమాలలో గార్హస్థ్యం ఉత్తమం. వీటన్నిటితో అతడు వనవాసం రాముని స్వధర్మం కాదని చూపించాలనుకుంటున్నాడు. చివరకు తర్కాన్ని విడిచి మళ్ళీ తన దైన్యాన్నే ముందుంచుతాడు, దానితో వాదం మళ్ళీ ప్రార్థనారూపంలోకి మారుతుంది.
తరువాత భరతుడు ఒక ప్రత్యక్ష యోజనను ముందుంచుతాడు. ‘ధర్మజ్ఞా, సమస్తమూ శ్రేష్ఠమూ తండ్రి నుంచి వచ్చినదీ ముళ్ళులేనిదీ అయిన ఈ రాజ్యాన్ని బంధువులతో కలిసి నీ స్వధర్మం ప్రకారం శాసించు. ఇక్కడే ప్రజలందరూ కలిసి, వసిష్ఠునితో సహా మంత్రాలు తెలిసిన, మంత్రకోవిదులైన ఋత్విజులు నిన్ను అభిషేకించాలి.’ అభిషేకం అయోధ్యలోనే జరగనవసరం లేదు — చిత్రకూటంలో కూడా సాధ్యమే అని అతని యుక్తి. ‘మాచేత అభిషిక్తుడవై, మరుత్తులతో కూడిన ఇంద్రునిలా వేగంగా లోకాలను జయించి, పాలన కోసం అయోధ్యకు వెళ్ళు. మూడు ఋణాలనూ తీర్చుకుంటూ, దుష్టులను బాగా దహిస్తూ, మిత్రులను కోరికలతో తృప్తిపరుస్తూ, ఇక్కడ నీవే నన్ను శాసించు.’ తరువాత ఆశీర్వాదం వంటి మాట — ‘ఆర్యా, ఈ రోజు నీ అభిషేకంలో మిత్రులు సంతోషించాలి; ఈ రోజు నీకు కీడు చేసేవారు భయపడి పది దిక్కులకూ పారిపోవాలి. పురుషశ్రేష్ఠా, నా తల్లిపై పడిన నిందను తుడిచివేసి, ఈ రోజు పూజ్యుడైన తండ్రిని కూడా పాపం నుంచి రక్షించు.’ తల్లి కళంకమూ తండ్రి నిందా ఒకే కర్మతో శుద్ధి అవుతాయని. ‘తల వంచి నిన్ను యాచిస్తున్నాను — మహేశ్వరుడు ప్రాణులపై కరుణ చూపినట్లు, నాపైనా బంధువులందరిపైనా కరుణ చూపు.’ చివరకు అంతిమ యుక్తి — ‘లేదా నీవు దీన్ని వెనక్కి నెట్టి అడవికే వెళ్తే, నేను కూడా నీతో వస్తాను.’ దీనితో అతడు రాజ్యాన్నే విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని చూపిస్తాడు. ఈ భాగంలో భరతుడు క్రమంగా యోజనను, ఆశీస్సును, యాచనను, చివరకు ఆత్మత్యాగాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు. అభిషేకం ఇక్కడే జరగాలి అనేది అతని కొత్త ఉపాయం — దానితో అయోధ్యకు వెళ్ళవలసిన అవసరం కూడా తప్పుతుంది, కాబట్టి రాముని ప్రతిజ్ఞ కూడా భంగం కాదని అతడు భావిస్తాడు. చివరలో ‘నేను కూడా నీతో వస్తాను’ అని చెబుతూ అతడు తన నిష్కామతను నిరూపిస్తాడు; రాజ్యాన్నే విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నవాని ప్రార్థన స్వార్థంతో పుట్టినది కాదని స్పష్టం.
మూడు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలతో సర్గ ముగుస్తుంది. బాధపడుతున్న భరతుడు తల వంచి ప్రసన్నుని చేసుకుంటున్నా, మనోహరుడూ సత్త్వవంతుడూ అయిన ఆ భూపతి (అయోధ్యకు) వెళ్ళడానికి మనస్సు పెట్టలేదు — తండ్రి ఆ మాటలోనే స్థిరంగా నిలిచాడు. రాఘవునిలోని ఆ అద్భుతమైన స్థైర్యాన్ని చూసి జనులు ఒకేసారి ఆనందాన్నీ దుఃఖాన్నీ పొందారు — ‘అయోధ్యకు రావడం లేదు’ అని దుఃఖించారు, అతని స్థిరప్రతిజ్ఞను చూసి ఆనందించారు. ఈ ద్వివిధ ప్రతిక్రియ కవి సూక్ష్మదృష్టి. చివరకు ఋత్విజులూ, వర్తకసమూహాల నాయకులూ, స్పృహ తప్పినట్లై కన్నీళ్ళు కారుస్తున్న తల్లులూ అలా మాట్లాడుతున్న భరతుని ప్రశంసించారు, రామునికి నమస్కరించి అందరూ కలిసి యాచించారు. తరువాతి సర్గ రాముని సమాధానంతో మొదలవుతుంది. వంశస్థ వృత్తపు గాంభీర్యంతో కవి ఇక్కడ సర్గ ముగింపును సూచిస్తున్నాడు; వాదం ముగిసింది, కాని నిర్ణయం జరగలేదు. అందరి యాచన కూడా రాముని నిశ్చయాన్ని కదిలించదు; ఈ అచలత్వమే అతని శీలానికి కేంద్రం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥