॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 105వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుని రాజ్యప్రార్థన, రాముని అనిత్యతోపదేశం

భరతుడు రాజ్యాన్ని సమర్పించడం, నాటిన చెట్టు ఉపమానం, రాముడు కాలపు వెనుదిరగని గతిని వర్ణించడం, తండ్రి స్వర్గప్రాప్తిని నిరూపించడం

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడూ దశరథుని భార్యలూ చిత్రకూటానికి వచ్చారు, భరతుడు రాముని దగ్గర కూర్చున్నాడు. ఈ సర్గలో ఆ రాత్రి తరువాత సంభాషణ మొదలవుతుంది. సుహృద్గణాలతో చుట్టబడిన ఆ పురుషసింహులకు ఆ రాత్రి శోకిస్తూనే దుఃఖంతో గడిచిపోయింది — నిద్ర లేదు, విశ్రాంతి లేదు, కేవలం తండ్రి మరణపు చింతే. రాత్రి తెల్లవారగానే అన్నదమ్ములు సుహృత్తులతో కలిసి మందాకినికి వెళ్ళి స్నానమూ, హోమమూ, జపమూ చేసి మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు వచ్చారు. వచ్చి అందరూ మౌనంగానే కూర్చున్నారు — ఎవ్వరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఈ నిశ్శబ్దం కవి నైపుణ్యం; చెప్పవలసినది అందరి హృదయాలలోనూ ఉంది, కాని మొదట మాట్లాడడానికి ఎవ్వరికీ శక్తి లేదు. చివరకు సుహృత్తుల మధ్య ఉన్న భరతుడే రామునితో మాట్లాడాడు. దీనితో సర్గలోని రెండు భాగాలూ నిర్ణయమయ్యాయి.

భరతుడు అంటాడు — ‘నా తల్లి వరదానంతో సంతృప్తి పొందింది, ఆమె ఈ రాజ్యాన్ని నాకు ఇచ్చింది. దాన్ని నేను నీకే ఇస్తున్నాను; ముళ్ళు లేని ఈ రాజ్యాన్ని నీవు అనుభవించు.’ అతడు రాజ్యాన్ని తనదిగా భావించడు, ఒక న్యాసాన్ని (దాచిన సొమ్మును) తిరిగి అప్పగించినట్లు అప్పగిస్తాడు. తరువాత మూడు దృష్టాంతాలు. మొదటిది — వర్షాకాలంలో మహా జలప్రవాహవేగంతో తెగిన ఆనకట్టను మళ్ళీ కట్టడం కష్టమైనట్లే, ఈ మహా రాజ్యఖండాన్ని నీవు తప్ప మరొకరు అదుపులో ఉంచలేరు; తండ్రి మరణంతో రాజ్యపు ఆనకట్ట తెగిపోయింది, దాన్ని నిలపడానికి రాముడొక్కడే సమర్థుడు. రెండవది — గాడిద గుర్రపు నడకను, ఇతర పక్షి గరుత్మంతుని గమనాన్ని అనుసరించలేనట్లే, భరతుడు రాముని పాలనా గతిని అనుసరించలేడు; ఇక్కడ అతడు తనను తాను చిన్నవానిగా చూపుకుంటాడు, కేవలం వినయంతో కాదు, సత్యంతోనే. మూడవది — ఇతరులు ఎవనిని ఆశ్రయించి జీవిస్తారో అతని జీవితం నిత్యమూ సుఖమైనది; ఇతరులను ఆశ్రయించి జీవించేవాని జీవితం దుర్భరమైనది. కాబట్టి రాజ్యం రామునికే తగినదని భరతుని నిష్కర్ష.

తరువాత భరతుడు విస్తారమైన ఉపమానం చెబుతాడు, అది ఈ సర్గలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన భాగం. ఒక పురుషుడు నాటి, పెంచి, వృద్ధి చేసిన చెట్టు బలమైన కాండంతో మహావృక్షమైనప్పుడు, పొట్టివాడైన పురుషుడు దాన్ని ఎక్కడం కష్టమవుతుంది. అది పూలు పూసినా పండ్లు చూపకపోతే, ఎవరి కోసం దాన్ని నాటారో ఆ మనిషి ఆ ఆనందాన్ని అనుభవించలేడు. ఉపమానం అర్థం స్పష్టం — తండ్రియే నాటినవాడు, రాముడే చెట్టు, ప్రజాపాలనమే పండు, ఆ చెట్టును ఎక్కలేని పొట్టివాడు భరతుడు. ‘మహాబాహూ, ఇదే ఉపమానం; దీని అర్థాన్ని నీవు గ్రహించాలి’ — ఎందుకంటే మాకు వృషభుడవూ (శ్రేష్ఠుడవూ) భర్తవూ అయిన నీవు సేవకులమైన మమ్మల్ని శాసించకుండా ఉండకూడదు. రాముడు రాజ్యభారాన్ని స్వీకరించకపోతే తండ్రి శ్రమ అంతా నిష్ఫలమవుతుందని భావం. తరువాత భరతుడు ఒక మంగళచిత్రాన్ని ముందుంచుతాడు — వృత్తిశ్రేణులూ ప్రముఖులూ అందరూ రాజ్యంలో నిలిచిన అరిందముడవైన నిన్ను తపించే సూర్యునిలా చూడాలి; నీ వెనుక మదించిన ఏనుగులు గర్జించాలి, అంతఃపురంలోని స్త్రీలు ఏకాగ్రచిత్తులై ఆనందించాలి. ఇలా యాచన చివరలో అతడు అయోధ్య ఉత్సవాన్నే చూపిస్తాడు. ఇక్కడ గమనించవలసింది, భరతుడు రాజ్యాన్ని కోరుకోవడం లేదు; దాన్ని రామునికి అర్పించడానికే అతడు ఈ యుక్తిజాలమంతా రచిస్తున్నాడు.

మళ్ళీ మళ్ళీ యాచిస్తున్న భరతుని మాట విని రకరకాల నగరవాసులు ‘మంచిది’ అని దాన్ని ఆమోదించారు — ప్రజలు కూడా అదే కోరుకుంటున్నారని కవి సూచిస్తున్నాడు. అలా దుఃఖితుడై విలపిస్తున్న యశస్వి భరతుని చూసి, కృతాత్ముడూ ఆత్మవంతుడూ అయిన రాముడు అతనిని ఊరడించాడు. ఇక్కడ సర్గ ముఖం మారుతుంది. రాముని సమాధానం రాజనీతికి సంబంధించినది కాదు, కాలస్వరూపానికి సంబంధించినది; ఎందుకంటే భరతుని శోకానికి మూలం రాజ్యచింత కాదు, తండ్రి మరణమే, కాబట్టి ఆ మూలానికే చికిత్స చేయాలి. మొదట సామాన్య వాక్యం — ‘ఈ పురుషుడు తన ఇచ్ఛానుసారం చేయగలవాడు కాడు; అతడు స్వతంత్రుడు కాడు; కృతాంతుడు (విధి) అతనిని ఇటూ అటూ లాగుతాడు.’ తరువాత నాలుగు సూత్రాలు, అవే ఉపదేశమంతటికీ బీజం — కూడబెట్టినవన్నీ క్షయంతో ముగుస్తాయి, ఉన్నతులన్నీ పతనంతో ముగుస్తాయి, సంయోగాలన్నీ వియోగంతో ముగుస్తాయి, జీవితం మరణంతో ముగుస్తుంది. తరువాత రెండు దృష్టాంతాలు — పండిన పండ్లకు రాలిపోవడం తప్ప మరొక భయం లేనట్లే, పుట్టిన మనిషికి మరణం తప్ప మరొక భయం లేదు; దృఢమైన స్తంభాలు గల ఇల్లు కూడా శిథిలమై కూలిపోయినట్లే, జరామృత్యువులకు వశులైన మనుష్యులు కృశించిపోతారు. రెండు చోట్లా భయానికి కారణం ఆకస్మిక సంఘటన కాదు, వస్తువు స్వభావమే. రాముడు భరతుని యాచనను తిరస్కరించడమూ లేదు, అంగీకరించడమూ లేదు; మొదట శోకపు మూలాన్నే పెకలించాలని కోరుకుంటున్నాడు. దీనితో సర్గ ఉత్తరార్ధం ఉపనిషత్తులా గంభీరమైంది, రాజసభలోని వాదం తత్త్వోపదేశంగా పరిణమించింది.

రాముడు ఇప్పుడు కాలపు ఏకదిశా గమనాన్ని వర్ణిస్తాడు. గడిచిపోయిన రాత్రి తిరిగి రాదు; యమునా నది నిండిన జలరాశి అయిన సముద్రానికే వెళ్తుంది, ఎన్నడూ వెనుదిరగదు — ఇక్కడ నది దృష్టాంతం కాలానికే ప్రతిబింబం. పగళ్ళూ రాత్రులూ నిరంతరం గడిచిపోతాయి, వేసవిలో సూర్యకిరణాలు నీటిని ఆవిరి చేసినట్లు అన్ని ప్రాణుల ఆయుష్షులనూ వేగంగా క్షీణింపజేస్తాయి. ఇక్కడ రాముడు భరతుని నేరుగా సంబోధిస్తాడు — ‘నిన్ను గురించే శోకించు, ఇతరుని గురించి ఎందుకు శోకిస్తావు? నిలిచి ఉన్నవానికీ, వెళ్తున్నవానికీ ఆయుష్షు తరిగిపోతూనే ఉంటుంది.’ ఈ ఉపదేశం కఠినంగా కనిపిస్తుంది, కాని దాని ఆశయం కరుణే — శోకించేవాడు కూడా అదే దారిన వెళ్తున్నాడు. మృత్యువు మనతోనే నడుస్తుంది, మనతోనే కూర్చుంటుంది, మిక్కిలి దీర్ఘమైన దారి వెళ్ళి మనతోనే తిరిగివస్తుంది — ఈ ఉపమానం భయంకరమైనదైనా ప్రశాంతమైనది, ఎందుకంటే మృత్యువు బయటి శత్రువు కాదు, నిత్యసహచరుడు. తరువాత వార్ధక్యపు చిత్రం — శరీరంలో ముడతలు వచ్చాయి, తలవెంట్రుకలు తెల్లబడ్డాయి; ముసలితనంతో శిథిలమైన మనిషి ఏమి చేసి ప్రభావం చూపగలడు, ఏ ఉపాయంతో తనను రక్షించుకోగలడు? చివరకు మనుష్యుల ప్రమాదం (అజాగ్రత్త) చూపబడింది — జనులు సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు ఆనందిస్తారు, పగలు అస్తమించినప్పుడూ ఆనందిస్తారు, కాని తమ జీవితం తరిగిపోతున్నదని గ్రహించరు; ఋతువు ఆరంభం కొత్త కొత్తగా వచ్చినట్లు చూసి సంతోషిస్తారు, కాని ఋతువుల మార్పుతోనే ప్రాణుల ప్రాణాలు క్షీణిస్తాయి. ఉత్సవమని భావించేదే నిజానికి క్షయానికి గుర్తు. ఈ శ్లోకాలలో కవి నది, సూర్యకిరణాలు, దారి, వార్ధక్యం, ఋతుచక్రం అనే చిత్రాలను క్రమంగా కూర్చుతాడు; ప్రతిదీ ఒకే తత్త్వాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చూపిస్తుంది — కాలం వెనుదిరగదు, దాని గమనం కనిపించకుండానే సాగుతుంది.

తరువాత ప్రసిద్ధమైన కట్టెల ఉపమానం — మహాసముద్రంలో రెండు కట్టెలు కలిసి, కొంతకాలం తరువాత విడిపోయినట్లే, భార్యలూ పుత్రులూ జ్ఞాతులూ సంపదలూ కలిసి విడిపోతాయి; వీటి వియోగం నిశ్చయం. కలయిక ఆకస్మికం, వియోగం మాత్రం నియతం అనేది ఉపమానపు సారం; అందులో ఎవరి అపరాధమూ లేదు, కేవలం ప్రవాహపు స్వభావం. ఇక్కడ ఏ ప్రాణీ తన స్వభావాన్ని అతిక్రమించలేడు; కాబట్టి మరణించినవాని గురించి శోకించేవానికి ఆ విషయంలో ఏ సామర్థ్యమూ లేదు — శోకంతో వెళ్ళినవాడు తిరిగి రాడు, శోకించేవాడు తానే ఆ దారిని అనుసరిస్తాడు. మరొక ఉపమానం మరింత మర్మస్పర్శి — దారిలో నిలిచిన ఎవడో వెళ్తున్న బిడారుతో ‘నేను కూడా మీ వెనుక వస్తాను’ అని చెప్పినట్లే, తండ్రి తాతలైన పూర్వులు వెళ్ళిన ఈ దారి నిశ్చితమైనది. మనమందరమూ దారిలో నిలిచినవారం, పూర్వులు వెళ్తున్న బిడారు; మన ప్రయాణం కూడా నిశ్చితమే. ఏది తప్పించుకోవడానికి వీలులేదో దాన్ని పొందినవాడు ఎందుకు శోకించాలి? ఉపసంహారంలో విధివాక్యం — వెనుదిరగని ప్రవాహంలా రాలిపోతున్న, గడిచిపోతున్న వయస్సులో, ఆత్మను సుఖంలో (శ్రేయస్సులో) నియోగించాలి, ఎందుకంటే ప్రజలు సుఖానికి అర్హులని చెప్పబడింది. ఈ రెండు ఉపమానాల మధ్య భేదం కూడా ఉంది — కట్టెల ఉపమానం సంబంధాల అనిత్యతను చూపిస్తుంది, బిడారు ఉపమానం మరణపు సార్వత్రికతను; రెండింటి ఫలమూ ఒక్కటే — శోకపు నిరర్థకత. దీనితో రాముడు భరతుని దుఃఖాన్ని తేలిక చేయడం లేదు, దానికి మరొక స్థానాన్ని చూపిస్తున్నాడు.

తరువాత రాముడు శోకపు మూలాన్నే తొలగిస్తాడు — తండ్రి నశించలేదు, ఉత్తమ గతిని పొందాడు. ఈ భాగం దాదాపు సమానార్థం గల ఐదు శ్లోకాలలో అదే విషయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతుంది, అది భరతుని మనస్సులో దృఢంగా నిలవాలని; ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు, ఊరడింపు రీతి. ఆ ధర్మాత్ముడు మిక్కిలి శుభమైన, సంపూర్ణమైన, తగిన దక్షిణలతో కూడిన యజ్ఞాలతో పాపాలు పోగొట్టుకొని స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. సేవకులను సరిగా పోషించడం వల్ల, ప్రజలను పరిపాలించడం వల్ల, ధర్మంగా ధనాన్ని గ్రహించడం వల్ల ఆయన త్రిదివానికి వెళ్ళాడు — రాజుకు ముఖ్యమైన మూడు కర్మలే ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి, ఆయన వాటిని పూర్తిచేశాడు. శుభమైన, ఇష్టమైన కర్మలతో, తగిన దక్షిణలు గల యజ్ఞాలతో దశరథుడు స్వర్గాన్ని పొందాడు. అనేక రకాల యజ్ఞాలు చేసి, సమృద్ధమైన భోగాలు అనుభవించి, ఉత్తమమైన ఆయుష్షును పొంది ఆ భూపతి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఉత్తమమైన ఆయుష్షునూ భోగాలనూ పొంది వెళ్ళిన ఆ తండ్రి శోకించదగినవాడు కాడు, సత్పురుషులచేత సత్కరించబడినవాడు, స్వర్గస్థుడు — ఇక్కడ రాముడు శోకానికి విషయమే లేదని స్పష్టంగా చెబుతాడు. శిథిలమైన మానవదేహాన్ని విడిచి ఆయన బ్రహ్మలోకంలో విహరించే దివ్యసంపదను పొందాడు; దేహత్యాగం ఇక్కడ నష్టం కాదు, పాతబట్టను విడిచినట్లు. తరువాత రాముడు భరతునికి గుర్తుచేస్తాడు — ‘నీలాంటి ప్రాజ్ఞుడెవ్వడూ ఆయన గురించి శోకించదగడు; నీలాంటివాడూ నాలాంటివాడూ శాస్త్రజ్ఞానం గలవాడు, మరింత బుద్ధిమంతుడు.’ శాస్త్రజ్ఞానం శోకనివారణకే ఉపయోగపడుతుందని భావం. చివరకు సామాన్య నిర్దేశం — ఈ రకరకాల శోకాలనూ, విలాపాలనూ, రోదనలనూ ధీరుడూ ధీమంతుడూ అన్ని అవస్థలలోనూ విడిచిపెట్టాలి. ఈ శ్లోకాలలో యజ్ఞాలు, దక్షిణలు, ప్రజాపాలనం, ఆయుష్షు, భోగాలు, సత్కారం మళ్ళీ మళ్ళీ లెక్కించబడతాయి; వాటన్నిటితో ఒకే నిష్కర్ష సిద్ధిస్తుంది — దశరథుని జీవితం సంపూర్ణమైనది, కాబట్టి ఆయన మరణం అసంపూర్ణతకు గుర్తు కాదు. శోకానికి కారణం నిజానికి వెళ్ళినవాని దుఃఖం కాదు, శోకించేవాని అసంపూర్ణతే అని ధ్వని.

ఉపసంహారంలో రాముడు భరతునికి అతని కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. ‘స్వస్థుడవై ఉండు, శోకించకు; వెళ్ళి ఆ నగరంలో నివసించు — వాగ్మిశ్రేష్ఠా, ఇంద్రియనిగ్రహం గల తండ్రి నిన్ను అలా నియమించాడు. ఆ పుణ్యకర్ముడే నన్ను ఎక్కడ నియమించాడో, అక్కడే నేను పూజ్యుడైన తండ్రి శాసనాన్ని పాటిస్తాను.’ దీనితో రాముడు ఇద్దరి నియోగానికీ మూలం ఒక్కటే అని చూపిస్తాడు — ఇద్దరూ తండ్రి శాసనాన్నే పాటిస్తున్నారు, ఒకడు నగరంలో, మరొకడు అడవిలో; కాబట్టి భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం రాముని వనవాసం కంటే భిన్నమైన కర్మ కాదు, దానిలో సగమే. ఇదే రాముని సమాధానమంతటికీ కేంద్రబిందువు. ‘అరిందమా, ఆయన శాసనాన్ని నేను విడిచిపెట్టడం న్యాయం కాదు; ఆయన నీకు కూడా ఎల్లప్పుడూ మాన్యుడు, ఆయనే బంధువు, ఆయనే మన తండ్రి.’ తండ్రి దోషం ఇక్కడ చర్చించబడదు, ఆయన ఆజ్ఞకు మాన్యత మాత్రమే నిలుపబడుతుంది. ‘రాఘవా, ధర్మాచరణులకు సమ్మతమైన తండ్రి ఆ మాటను నేను వనవాసమనే కర్మతో పాలిస్తాను’ — కేవలం మాటతో కాదు, కర్మతోనే. తరువాత సామాన్య ధర్మసూత్రం — పరలోకాన్ని జయించాలని కోరే మనిషి ధార్మికుడూ, క్రూరత్వం లేనివాడూ, గురువుల ఆజ్ఞలో నడిచేవాడూ కావాలి. ‘నరశ్రేష్ఠా, మన తండ్రి దశరథుని శుభమైన నడవడిని చూసి, నీ స్వభావానుసారంగా నిన్ను నీవు నడిపించుకో’ — భరతుని స్వభావమే ధార్మికమైనది, దాన్నే అతడు అనుసరించాలి. ఇలా తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలించడం కోసం చిన్న తమ్మునికి అర్థవంతమైన మాట చెప్పి, ప్రభువైన రాముడు కొంతసేపు మౌనం వహించాడు. సర్గ మౌనంతో ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గ ఆ మౌనం నుంచే మొదలవుతుంది. సర్గ ఆరంభంలో భరతుడు రాజ్యాన్ని రామునికి అర్పించాడు, చివరలో రాముడు దాన్నే భరతునికి తిరిగి అప్పగిస్తున్నాడు; కాని ఇద్దరికీ కారణం ఒక్కటే — తండ్రి మాట. కాబట్టి ఈ వివాదం స్వార్థానికి సంబంధించినది కాదు, ధర్మానికి సంబంధించినదే; దాని నిర్ణయం ఈ సర్గలో జరగలేదు, తరువాతి సర్గలలో అది ఇంకా పెరుగుతూనే ఉంటుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి