సర్గ
తల్లులు ఆశ్రమానికి రావడం, కౌసల్య విలాపం
వసిష్ఠునితో కలిసి రాజపత్నులు మందాకినీ తీరానికి వస్తారు, కౌసల్య ఇంగుదీ పిండాన్ని చూసి విలపిస్తుంది, తల్లులు ఆశ్రమంలో రాముని చూస్తారు; రాముడు వసిష్ఠునికి నమస్కరించి ఆయనతో కూర్చుంటాడు
మునుపటి సర్గలో రాముడు తండ్రికి ఉదకం ఇచ్చి, పిండప్రదానం చేసి, ప్రజలను కలిశాడు. ఈ సర్గలో అతని తల్లులు వస్తారు. పురోహితుడు వసిష్ఠుడు దశరథుని భార్యలను ముందుంచుకొని, రాముని చూడాలనే తపనతో ఆ ప్రదేశానికి వచ్చాడు — ఆచార్యుడు తానే స్త్రీజనాన్ని ముందు నిలపడమే ఆయన ఔచిత్యజ్ఞానం. రాజపత్నులు మెల్లమెల్లగా మందాకిని వైపు వెళ్తూ, అక్కడ రామలక్ష్మణులు సేవించిన ఆ రేవును చూశారు. అది చూడగానే కౌసల్య వేదన మొదలవుతుంది. కన్నీటితో నిండి ఎండిపోతున్న ముఖంతో దీనురాలైన ఆమె సుమిత్రతోనూ ఇతర రాజస్త్రీలతోనూ ఇలా అన్నది — ‘రాజ్యం నుంచి బహిష్కరించబడిన, అనాథలైన, ఎన్నడూ కష్టపడని ఆ బిడ్డలు అడవిలో కష్టపడుతూ మొట్టమొదట ఆశ్రయించిన రేవు ఇదే.’ ఇక్కడ ‘అనాథానాం’ అనే పదం మర్మాన్ని తాకుతుంది — దశరథుడు ఉన్నంతవరకు వారు సనాథులు; ఇప్పుడు తండ్రి లేడు, రాజ్యం లేదు, నదీతీరం మాత్రమే మిగిలింది. ‘అక్లిష్టకర్మణాం’ అనే పదం వైరుధ్యాన్ని నిలుపుతుంది — ఎవరి పని ఎన్నడూ కష్టమైనది కాదో, వారికే ఇప్పుడు అంతా కష్టమైంది. ‘ప్రాక్కలనం’ అనే పదం అరుదైనది; గీతాప్రెస్ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో దాన్ని ‘వీరు మొట్టమొదట స్వీకరించినది’ అని వివరించారు — అంటే రాజ్యం నుంచి బయటపడినవారికి మొదటి ఆశ్రయం ఈ రేవే. సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం అక్కడ ‘ప్రాక్ కేవలం తీర్థం’ అనే పాఠం ఉంది.
తరువాత కౌసల్య ప్రత్యేకంగా సుమిత్రను పిలిచి ఇలా అంటుంది — ‘సుమిత్రా, ఇక్కడినుంచే నీ కొడుకు అలసట లేకుండా ఎల్లప్పుడూ నా కొడుకు కోసం తానే స్వయంగా నీళ్ళు మోసుకువెళ్తాడు.’ ఈ మాట నిందారోపణ కాదు, కృతజ్ఞత; పెద్దరాణి నోటిద్వారా కవి లక్ష్మణుని సేవను ప్రశంసిస్తున్నాడు. తరువాత ఆమె తానే శంకను నివారిస్తుంది — ‘నీ కొడుకు చిన్న పని చేసినా, అతడు నిందార్హుడు కాడు; అన్నగారి ప్రయోజనం లేని పనే గుణాల దృష్ట్యా నిందార్హమైనది.’ అంటే, చిన్న పనైనా పెద్దవాని ప్రయోజనం కోసం చేస్తే అది నిందనీయం కాదు; అన్నగారి ప్రయోజనం లేకుండా చేసే పనే నిందనీయం. ఇది సేవాధర్మానికి సూక్ష్మమైన వ్యాఖ్య. చివరకు మాతృహృదయం బయటపడుతుంది — ‘నీ ఈ కొడుకు కూడా ఈ కష్టాలకు తగినవాడు కాడు; నీచమూ అనర్థకరమూ అయిన ఈ శ్రమకార్యాన్ని అతడు విడిచిపెట్టుగాక.’ ప్రశంస చేయబడింది, కాని కోరిక మాత్రం కొడుకు ఈ కష్టాన్ని విడిచిపెట్టాలనే. ఇక్కడ కవి కౌసల్య శీలాన్ని సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు — ఆమె తన కొడుకు గురించి మొదట మాట్లాడదు, సుమిత్ర కొడుకు శ్రమ గురించి మాట్లాడుతుంది; సవతులలో పెద్దదైనామె ఇతరురాలి కొడుకు గురించి మొదట ఆలోచిస్తుంది. దీనితో అయోధ్యాకాండలోని ఒక స్థాయిభావం మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది — దుఃఖం కైకేయి ఒక్కదాని వల్లనే; మిగిలినవారి మధ్య పరస్పర స్నేహమే ఉంది.
ముందుకు వెళ్ళి, విశాల నేత్రాలు గల ఆమె నేలమీద దక్షిణాగ్రంగా పరచిన దర్భలపై తండ్రి కోసం ఉంచిన ఇంగుదీ పిండిని చూసింది. ఆర్తుడైన రాముడు నేలపై ఉంచిన దాన్ని చూసి కౌసల్యాదేవి దశరథుని స్త్రీలందరితో ఇలా అన్నది — ‘ఇక్ష్వాకుల ప్రభువూ మహాత్ముడూ అయిన తండ్రికి రాఘవుడు యథావిధిగా ఇచ్చినది ఇది; దీన్ని చూడండి.’ తరువాత ఆమె విలాపం నాలుగు శ్లోకాలలో పెరుగుతుంది. ‘దేవతలతో సమానుడూ, భోగాలు అనుభవించినవాడూ, మహాత్ముడూ అయిన రాజుకు ఈ భోజనం తగినదని నేను భావించను.’ ‘నాలుగు సముద్రాల వరకు వ్యాపించిన భూమిని అనుభవించి, భూమిపై మహేంద్రునితో సమానుడైన ఆ భూపతి ఇంగుదీ పిండిని ఎలా ఆరగిస్తాడు?’ ‘సంపన్నుడైన రాముడు తండ్రికి ఇంగుదీ పిండిని ఇవ్వవలసి రావడం కంటే ఎక్కువ దుఃఖకరమైనది లోకంలో నాకు ఏదీ తోచడం లేదు.’ ‘రాముడు తండ్రికి ఇచ్చిన ఇంగుదీ పిండిని చూసి నా హృదయం దుఃఖంతో వేయి ముక్కలుగా ఎందుకు పగలడం లేదు?’ చివరకు ఆమె లోకంలోని శ్రుతినే ప్రమాణంగా చెబుతుంది — ‘మనిషి ఏ అన్నం తింటాడో, అతని దేవతలు కూడా అదే అన్నం తింటారు.’ ఇదే వాక్యం మునుపటి సర్గలో రాముడు పలికాడు; ఇక్కడ మాత్రం తల్లి నోట అది విపరీతార్థాన్ని మోస్తుంది — కొడుకు ఏది తింటాడో అదే తండ్రికి ఇవ్వబడుతుందనేది సమాధానమే, అయినా వేదన శాంతించదు. దక్షిణాగ్రంగా ఉన్న దర్భలు పితృకర్మకు లక్షణం; వాటిని చూడగానే కౌసల్య వృత్తాంతమంతా గ్రహిస్తుంది, ఆమెకు ఎవరూ చెప్పవలసిన అవసరం లేదు. ‘ఇంగుదీక్షోదం’ అనే పదం ఇంగుదీ పండ్ల నుంచి నూనె తీసిన తరువాత మిగిలిన పిప్పిని చెబుతుంది — తపస్వుల ఆహారమైనదే చక్రవర్తికి పిండమైంది.
ఇలా ఆర్తురాలైన ఆమెను సవతులు ఊరడించి ముందుకు తీసుకువెళ్ళారు; అప్పుడు వారు ఆశ్రమంలో స్వర్గం నుంచి జారిపడిన దేవునిలా ఉన్న రాముని చూశారు. భోగాలన్నీ విడిచిన రాముని చూసి శోకంతో కృశించిన తల్లులు ఆర్తులై ఎలుగెత్తి కన్నీరు విడిచారు — ప్రాసాదంలో లాలించబడినవాడు అడవిలో నారచీరలతో కనిపించాడు. సత్యప్రతిజ్ఞుడూ, మనుజవ్యాఘ్రుడూ అయిన రాముడు లేచి ఆ తల్లులందరి పాదపద్మాలనూ పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు విశాల నేత్రాలు గల ఆ తల్లులు శుభమైన, సుఖస్పర్శ గల, మెత్తని వేళ్ళూ అరచేతులూ గల చేతులతో రాముని వీపుమీది దుమ్మును తుడిచారు — ఈ సర్గలో అత్యంత మర్మస్పర్శి అయిన చిత్రం ఇదే, ఇక్కడ మాతృస్నేహం మాట లేకుండానే ప్రకటమవుతుంది. సౌమిత్రి కూడా ఆ తల్లులందరినీ చూసి దుఃఖితుడై, రాముని తరువాత మెల్లగా, అనురాగంతో నమస్కరించాడు. దశరథునికి పుట్టిన, శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని పట్ల స్త్రీలందరూ రాముని పట్ల చూపిన ఆదరాన్నే చూపారు — అక్కడ సవతి భావం లేశమైనా లేదు. సీత కూడా దుఃఖితురాలై వారి పాదాలను పట్టుకొని, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో అత్తగారల ఎదుట నిలిచింది. ‘స్వర్గం నుంచి జారిన దేవునిలా’ అనే ఉపమానం ఈ కాండంలో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది; దేవుడు స్వభావంతోనే తేజస్వి, కాని స్థానభ్రష్టుడు — రాముడు కూడా అలాగే. ‘సస్వరమశ్రూణి ముముచుః’ (ఎలుగెత్తి కన్నీరు విడిచారు) అనే మాటతో కవి తల్లుల రోదన మౌనంగా లేదని, బిగ్గరగా వినిపించిందని చెబుతున్నాడు. లక్ష్మణుని నమస్కారం మాత్రం ‘శనైః’ (మెల్లగా) అని విశేషించబడింది — అన్నగారి తరువాతనే, ప్రకటించుకోకుండానే.
దుఃఖార్తురాలై, వనవాసంతో కృశించి, దీనంగా ఉన్న సీతను తల్లి కూతురిని కౌగిలించుకున్నట్లు కౌగిలించుకొని కౌసల్య ఇలా అన్నది — ‘విదేహరాజు కుమార్తె, దశరథుని కోడలు, రాముని భార్య — ఆమె నిర్జనమైన అడవిలో ఎలా దుఃఖాన్ని పొందింది?’ ఈ ప్రశ్న సమాధానాన్ని ఆశించదు; మూడు పరిచయాలతోనే ఆమెకు తగని దశ చూపబడింది. తరువాత నాలుగు ఉపమానాలతో ఆమె ముఖం వర్ణించబడుతుంది — ఎండకు వాడిన పద్మంలా, నలిగిన కలువలా, దుమ్ముతో మసకబారిన బంగారంలా, మేఘాలతో కప్పబడిన చంద్రునిలా. నాలుగు ఉపమానాలూ స్వభావంతో ఉజ్జ్వలమైనవే, కాని బయటి దేనిచేతనో మలినమైనవి — సీత దశ కూడా అలాంటిదే. తరువాత కౌసల్య తన వేదనను చెబుతుంది — ‘వైదేహీ, నీ ముఖాన్ని చూసి, ఆపద అనే అరణి నుంచి పుట్టిన శోకం, అగ్ని తన ఆశ్రయాన్నే కాల్చినట్లు, నా మనస్సులో నన్ను తీవ్రంగా దహిస్తున్నది.’ ఇక్కడి అరణి రూపకం సూక్ష్మమైనది — ఆపదే అరణి (నిప్పు పుట్టించే కర్ర), దాని నుంచి పుట్టిన శోకాగ్ని తాను పుట్టిన చోటైన హృదయాన్నే దహిస్తుంది. ఆర్తురాలైన తల్లి ఇలా మాట్లాడుతుండగానే భరతుని అన్న రాఘవుడు వసిష్ఠుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఆయన పాదాలను పట్టుకున్నాడు. ‘తల్లి కూతురిని వలె’ అనే ఉపమానం కూడా అర్థవంతమైనది — అత్తగారు ఇక్కడ అత్తగారితనాన్ని విడిచి తల్లితనాన్నే స్వీకరిస్తుంది, ఎందుకంటే జనకుని ఇల్లు దూరంగా ఉంది, తల్లి దగ్గర లేదు. రాముడు పాదాలు పట్టుకోవడం కూడా తల్లి విలపిస్తున్న ఆ క్షణంలోనే వర్ణించబడింది — తల్లి వేదన విని కూడా కొడుకు సమాధానం ఇవ్వడు, గురువు వైపు వెళ్తాడు; అదే అతని ప్రతిక్రియ.
చివరి ఐదు శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో సర్గాంతానికి గాంభీర్యం వస్తుంది. అగ్నితో సమానుడూ, మిక్కిలి సమృద్ధమైన తేజస్సు గలవాడూ అయిన ఆ పురోహితుని పాదాలను పట్టుకొని, దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుడు బృహస్పతి పాదాలను పట్టుకున్నట్లు, రాఘవుడు ఆయనతో కలిసి కూర్చున్నాడు. తరువాత తన మంత్రులతో, నగరప్రముఖులతో, సైనికులతో, మిక్కిలి ధర్మజ్ఞులైన జనులతో కలిసి ధర్మవంతుడైన భరతుడు అప్పుడు అన్నగారి దగ్గర అందరికంటే వెనుక కూర్చున్నాడు — పెద్దవాని వెనుకనే తన స్థానమని అతడు తానే చూపిస్తున్నాడు. అలా దగ్గర కూర్చున్న ఆ మహావీర్యవంతుడు తపస్వి వేషంలో శోభతో ప్రకాశిస్తున్న రాఘవుని చూసి, నియమవంతుడైన మహేంద్రుడు ప్రజాపతి ఎదుట చేతులు జోడించినట్లు చేతులు జోడించాడు. అప్పుడు అక్కడి ఆర్యజనులకు నిజంగా గొప్ప కుతూహలం కలిగింది — ‘ఈ భరతుడు ఈ రోజు రాఘవునికి నమస్కరించి, సత్కరించి, ఏ మంచి మాట చెబుతాడో?’ అని. దీనితో కవి తరువాతి సర్గకు భూమిక రచిస్తున్నాడు. చివరకు ఒక చిత్రం నిలుపబడుతుంది — సత్యధృతి గల ఆ రాఘవుడూ, మహానుభావుడైన లక్ష్మణుడూ, ధార్మికుడైన భరతుడూ సుహృత్తులతో చుట్టుముట్టబడి, యజ్ఞంలో సదస్యులతో కూడిన మూడు అగ్నులలా ప్రకాశించారు. ‘జఘన్యం’ అనే పదం క్రమాన్ని చెబుతుంది — అందరికంటే చివర, వెనుక అని; భరతుడు ముందు కూర్చోడు, అందరి వెనుక కూర్చుంటాడు. మూడు అగ్నుల ఉపమానం చివరలో నిలుపబడింది — గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని అనే మూడు అగ్నులు యజ్ఞశాలలో సదస్యులతో చుట్టబడి ఎలా శోభిస్తాయో, అలాగే ముగ్గురు అన్నదమ్ములూ సుహృత్తులతో చుట్టబడి శోభించారు. శోకం మధ్యలో కూడా యజ్ఞపు ఉపమానం — ఎందుకంటే తరువాత జరగబోయేది ధర్మనిర్ణయమే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥