సర్గ
రాముని విలాపం, తండ్రికి జలాంజలి, పిండప్రదానం
భరతుని మాటతో మూర్ఛిల్లిన రాముడు తేరుకొని విలపిస్తాడు, మందాకినిలో తండ్రికి ఉదకం ఇస్తాడు, గారచెట్టు పండ్ల పిండితో పిండప్రదానం చేస్తాడు
మునుపటి సర్గలో భరతుడు రామునికి తండ్రి స్వర్గగమనాన్ని నివేదించాడు; ఈ సర్గ ఆ మాట పరిణామంతో మొదలవుతుంది. తండ్రి మరణంతో కూడిన ఆ కరుణవాక్యాన్ని భరతుడు చెప్పగా విని రాఘవుడు స్పృహ కోల్పోయాడు. కవి ఆ మాటను యుద్ధంలో దానవశత్రువు (ఇంద్రుడు) విసిరిన వజ్రాయుధంలా వర్ణిస్తాడు — భరతుడు పలికిన ఆ అప్రియమైన మాట వాగ్వజ్రమే. తరువాత పరంతపుడైన రాముడు చేతులు పైకెత్తి, అడవిలో గొడ్డలితో నరకబడిన పూలు నిండిన చెట్టులా నేలపై కూలిపోయాడు. ఈ ఉపమానానికి రెండు అర్థాలు — భరతుని చూసి ఆనందించినందున రాముడు పూలు నిండిన చెట్టు; తండ్రి మరణవార్తతో ఛిన్నుడైనందున అతడే నరకబడిన చెట్టు. నేలపై పడిన ఆ భూపతిని కవి గట్లను కుమ్మి అలసి నిద్రించిన ఏనుగులా చూస్తాడు — ఈ కాండంలో గజోపమానం మళ్ళీ మళ్ళీ దశరథ వంశపు దుఃఖాన్ని మోస్తుంది. తరువాత అన్నివైపులా శోకంతో కృశించిన ఆ మహాధనుర్ధారిని తమ్ముళ్ళు వైదేహితో కలిసి ఏడుస్తూ నీటితో తడిపారు. నీటితో తడుపబడి అతడు మళ్ళీ స్పృహ పొంది, కన్నులనుంచి కన్నీరు కారుస్తూ దీనంగా చాలా మాట్లాడడం మొదలుపెట్టాడు. ఇలా ఈ సర్గలోని మొదటి భాగం మౌనం నుంచి మూర్ఛకు, మూర్ఛ నుంచి విలాపానికి సాగుతుంది; భరతుడు సూచించినది ఇప్పుడు రాముని మాటలో ప్రకటమవుతుంది. రెండవ శ్లోకంలో ఉపమానం విస్తరించబడింది — ఇంద్రుడు యుద్ధంలో దానవశత్రువులపై వజ్రాన్ని విసిరినట్లే, భరతుని మాట రామునిపై పడింది; అక్కడ వజ్రం బయటి శస్త్రం కాదు, మాటే. ఐదవ శ్లోకంలో కవి తమ్ముళ్ళనే కాదు, వైదేహిని కూడా అక్కడ నిలుపుతాడు — నలుగురు అన్నదమ్ములూ సీతా, అందరూ ఏడుస్తూ, మూర్ఛితుని నీటితో తడుపుతున్నారు; ఈ చిత్రమే ఈ కాండపు కేంద్రంలో నిలుస్తుంది.
స్పృహ పొంది, భూపతి అయిన తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్ళాడని విని, ధర్మాత్ముడైన రాముడు భరతునితో ధర్మయుక్తమైన మాట పలికాడు. అతని విలాపంలో నాలుగు విషయాలు — అయోధ్య శూన్యత, తన వైఫల్యం, భరతుని సౌభాగ్యం, అనుశాసకుని లేమి. మొదటిది — ‘తండ్రి దైవనిర్ణీత గతికి వెళ్ళిపోగా అయోధ్యలో నేను ఏమి చేయాలి? శ్రేష్ఠుడైన రాజు లేని ఆ నగరాన్ని ఎవరు పాలిస్తారు?’ తరువాత ఆత్మనింద — ‘దుర్జాతుడనైన నావల్ల ఆ మహాత్మునికి ఏమి ప్రయోజనం? నా శోకంతో మరణించిన ఆయనకు నేను దహనసంస్కారం చేయలేదు’ — తండ్రికి అంత్యసంస్కారం తాను చేయలేకపోవడమే కొడుకుకు పరమ దుఃఖం. తరువాత అతడు భరతుని ప్రశంసిస్తాడు — ‘అహో భరతా, అనఘా, నీవు కృతార్థుడవు, నీచేతా శత్రుఘ్నునిచేతా సమస్త ప్రేతకృత్యాలలో రాజు సత్కరించబడ్డాడు.’ తరువాత వనవాసం ముగిసిన తరువాత కూడా అయోధ్యకు వెళ్ళడానికి తనకు ఉత్సాహం లేదని చెబుతాడు — ఆ నగరం ప్రధానుడు లేనిదై, అనేక దిక్కులకు చెదిరిపోయి, రాజు లేనిదై ఉంది. చివరకు మర్మాన్ని తాకే మాట — ‘వనవాసం ముగించుకొని వచ్చిన నన్ను, తండ్రి లోకాంతరానికి వెళ్ళిపోగా, అయోధ్యలో ఎవరు అనుశాసిస్తారు? ఇదివరకు నన్ను సత్ప్రవర్తనుడనుగా చూసి తండ్రి ఊరడిస్తూ పలికిన చెవులకు ఇంపైన ఆ మాటలు ఇక ఎక్కడ వింటాను?’ తండ్రి మరణం వియోగం మాత్రమే కాదు, అనుశాసకుని, ఆశ్రయాన్ని కోల్పోవడం కూడా అనేది రాముని దృష్టి. ‘దుర్జాతేన’ అనే పదం తీవ్రమైనది — రాముడు తనను దుర్జాతునిగానే భావిస్తాడు, ఎందుకంటే ఎవని జన్మ తండ్రి శోకానికి కారణమైందో అతని జన్మ ఎలా సఫలమవుతుంది? ‘నివృత్తవనవాసోఽపి’ (వనవాసం ముగిసిన తరువాత కూడా) అనే మాటలోని ‘కూడా’ అర్థవంతమైనది — పద్నాలుగు సంవత్సరాల చివర కూడా అక్కడికి వెళ్ళడానికి ప్రయోజనం మిగలలేదని.
భరతునితో అలా పలికి, శోకంతో తపించిన రాఘవుడు భార్య దగ్గరకు వెళ్ళి, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘సీతా, నీ మామగారు మరణించారు; లక్ష్మణా, నీవు పితృహీనుడవయ్యావు; భరతుడు భూపతి స్వర్గగమనమనే దుఃఖాన్ని చెబుతున్నాడు.’ ఒకే శ్లోకంతో ఇద్దరికీ నివేదించబడింది, ఎందుకంటే ఇద్దరూ అతని ఆశ్రయంలోనే అడవిలో ఉన్నారు. కాకుత్స్థుడు అలా చెబుతుండగా యశస్వులైన ఆ కుమారుల కన్నులలో కన్నీరు రెట్టింపుగా ఉబికింది. తరువాత తమ్ముళ్ళందరూ దుఃఖంలో ఉన్న అతనిని బాగా ఊరడించి, ‘జగత్పతి అయిన తండ్రికి ఉదకక్రియ చేయాలి’ అని అన్నారు — శోకం నుంచి కర్తవ్యం వైపు నడక ఇది. ఆ సీత, మహారాజైన మామగారు స్వర్గస్థుడయ్యాడని విని, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో ప్రియుని చూడలేకపోయింది; కోడలి శోకం చూపులోనే ప్రకటమైంది, మాటలో కాదు. ఏడుస్తున్న జనకుని కుమార్తెను ఊరడించి, దుఃఖితుడైన రాముడు దుఃఖితుడైన లక్ష్మణునితో మాట్లాడాడు. ఇక్కడ కవి ‘దుఃఖితో దుఃఖితం’ (దుఃఖితుడు దుఃఖితునితో) అనే రెండు పదాలతో చూపిస్తున్నాడు — ఊరడించేవాడు తాను కూడా అలాంటివాడే, కాబట్టి అక్కడ ఊరడింపు ఉపదేశం కాదు, సహవేదన. ‘బహుగుణం బాష్పం’ అనే పదంతో కవి చెబుతున్నాడు — ఇదివరకు ఒకసారి ఉబికిన కన్నీరు ఇప్పుడు అనేక రెట్లయింది; శోకపు పెరుగుదల సంఖ్యతోనే కొలవబడింది. ‘భృశమాశ్వాస్య’ (బాగా ఊరడించి) అనే మాట సూచిస్తుంది — తమ్ముళ్ళు మొదట ఊరడించిన తరువాతనే కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేశారు, శోకం మధ్యలోనే విధిని చెప్పలేదు. సీత విషయంలో కవి ఒక్క లక్షణాన్నే చెబుతాడు — ఆమె ప్రియుని చూడలేకపోయిందని.
రాముని ఆజ్ఞ సంక్షిప్తమైనది, కర్మోన్ముఖమైనది — ‘గారచెట్టు (ఇంగుదీ) పండ్ల పిండిని తీసుకురా, నారచీరనూ ఉత్తరీయాన్నీ తీసుకురా; మహాత్ముడైన తండ్రి జలక్రియ కోసం వెళ్తాను.’ వనవాసి అయిన కొడుకు చేతిలో బంగారమూ లేదు, నెయ్యీ లేదు, తండ్రి కోసం మిగిలింది కేవలం ఇంగుదీ పండ్ల పిండి మాత్రమే — ఈ సర్గలోని అత్యంత కరుణాభరితమైన గీత ఇదే. తరువాత అతడు నడిచే క్రమాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తాడు — ‘సీత ముందు నడవాలి, నీవు ఆమె వెంట నడువు, నేను వెనుక వస్తాను; ఈ ప్రయాణం అత్యంత దారుణమైనది.’ శోకయాత్ర క్రమం కూడా నియమబద్ధంగా ఉండడం రాముని స్వభావం. అప్పుడు వారిని నిత్యమూ అనుసరించేవాడు, ఆత్మజ్ఞుడు, మహామతి, మృదుస్వభావుడు, దాంతుడు, కాంతిమంతుడు, రామునిపై దృఢభక్తి గలవాడు అయిన సుమంత్రుడు ఆ రాజకుమారులతో కలిసి రాఘవుని ఊరడించి, చేయి పట్టుకొని, మంగళకరమైన మందాకినీ నదిలోకి దింపాడు. సారథికి అనేక విశేషణాలు ఇచ్చి కవి అతని యోగ్యతనే కాదు, ఆశ్రయత్వాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు — తండ్రి ఆజ్ఞతో కొడుకును అడవికి తీసుకువచ్చినవాడే ఇప్పుడు కొడుకును తండ్రి జలక్రియకు తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘చీరముత్తరం చ’ అనే మాటలతో తర్పణపు వేషం కూడా సూచించబడింది — నారచీరయే అతని వస్త్రం, అదే ఉత్తరీయం. ‘గతిర్హ్యేషా సుదారుణా’ అనే మాటలో రాముడు యాత్రాక్రమాన్ని ఏర్పాటు చేయడమే కాదు, దాని స్వరూపానికి పేరు కూడా పెడుతున్నాడు — ఇది తీర్థయాత్ర కాదు, తండ్రి అంత్యకర్మ కోసం చేసే యాత్ర. సుమంత్రుడు అతని చేయి పట్టుకొనే నదిలోకి దింపుతాడు, ఎందుకంటే రాముడు తానుగా నడవడానికి కూడా అశక్తుడై ఉన్నాడు. ఈ భాగంలో తండ్రి మరణం తరువాత మొదటిసారిగా రాముడు క్రియాశీలుడుగా కనిపిస్తాడు; విలాపం ముగిసింది, విధి మొదలైంది.
యశస్వులైన వారు కష్టం మీద మంచి రేవులు గల, ఎల్లప్పుడూ పూలు నిండిన తీరవనాలు గల, రమ్యమైన మందాకినీ నదిని చేరి, వేగమైన ప్రవాహం గల, బురద లేని, మంగళకరమైన రేవును చేరుకొని, ‘ఇది నీకు చెందుగాక’ అని పలికి రాజుకు ఉదకం విడిచారు. తరువాత భూపాలుడు (రాముడు) నీటితో నిండిన దోసిలిని పట్టుకొని, దక్షిణ దిక్కుకు తిరిగి, ఏడుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘రాజశార్దూలా, నిర్మలమైన, అక్షయమైన ఈ జలం నీకు; ఈ రోజు పితృలోకానికి వెళ్ళిన నీకు నేను ఇచ్చిన ఇది చేరుగాక.’ దక్షిణాభిముఖంగా ఉండడం తర్పణవిధిలో అంగం, అది కన్నీళ్ళతో కలిసిపోయింది. తరువాత ఆ తేజస్వి మందాకినీ తీరానికి మళ్ళీ ఎక్కి తమ్ముళ్ళతో కలిసి తండ్రికి పిండప్రదానం చేశాడు. దర్భలు పరచిన చోట రేగుపండ్లతో కలిపిన ఇంగుదీ పిండిని ఉంచి, మిక్కిలి దుఃఖంతో ఏడుస్తూ అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘మహారాజా, ప్రీతితో దీన్ని ఆరగించు; మేము దేన్ని తింటున్నామో అదే ఇది. మనిషి ఏ అన్నం తింటాడో, అతని దేవతలు కూడా అదే అన్నం తింటారు.’ ఈ చివరి మాట శాస్త్రవచనం కూడా, సమాధానం కూడా — కొడుకు ఏది తింటాడో అదే తండ్రికి తగినది అని. రాజసూయ అశ్వమేధాలు చేసిన దశరథునికి పిండప్రదానం అడవి పండ్ల పిండితోనే జరిగిందనే విషమతను కవి మౌనంగానే నిలిపాడు. ‘కృచ్ఛ్రాదుపగమ్య’ (కష్టం మీద చేరి) అనే మాటతో కవి చెబుతున్నాడు — రేవు దూరంలో లేదు, కాని శోకంతో వారు ప్రతి అడుగూ దుఃఖంతోనే వేశారు. ‘తత ఏతద్భవత్వితి’ అనే మాట విధివాక్యం — ‘రాజా, ఈ ఉదకం అక్కడ నీకు చెందుగాక’ అనే సంకల్పం. పిండంలో రేగుపండ్లు కలిపారు, ఆసనం దర్భలతో చేసినది — అంతా యథావిధిగానే జరిగింది, ద్రవ్యం మాత్రమే అడవిది. ఇలా ఈ భాగంలో అంత్యేష్టి విధి అంతా సంక్షేపంగా చూపబడింది — ఉదకదానం, దక్షిణాభిముఖ సంకల్పం, దర్భాసనంపై పిండన్యాసం, చివరకు తండ్రికి నివేదన వాక్యం.
పిండప్రదానం తరువాత వారు అదే దారిన నదీతీరం నుంచి తిరిగి ఎక్కారు; పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు రమ్యమైన చరియలు గల పర్వతాన్ని ఎక్కాడు. పర్ణకుటి ద్వారం చేరి, భూపతి అయిన రాముడు భరతలక్ష్మణులిద్దరినీ రెండు చేతులతో పట్టుకున్నాడు — శోకక్షణంలో సోదరుల స్పర్శే మాట. వైదేహితో కలిసి ఏడుస్తున్న వారి శబ్దానికి పర్వతంలో గర్జించే సింహాల ధ్వనిలా ప్రతిధ్వని కలిగింది. పర్వతపు ప్రతిధ్వని శోకాన్నే విస్తరింపజేస్తుందని కవి సూచిస్తున్నాడు. తండ్రికి ఉదకక్రియ చేస్తూ ఏడుస్తున్న ఆ మహాబలుల తుములమైన శబ్దాన్ని గుర్తించి భరతుని సైనికులు భయపడ్డారు. వారు ఒకరితో ఒకరు ఇలా అనుకున్నారు — ‘భరతుడు నిశ్చయంగా రామునితో కలిశాడు; మరణించిన తండ్రి గురించి శోకిస్తున్న వారిదే ఈ మహాశబ్దం.’ ఇక్కడ కవి సైన్యపు బుద్ధిని చూపిస్తున్నాడు — శబ్దం మాత్రంతోనే అది వృత్తాంతమంతా ఊహిస్తుంది, ఎందుకంటే అలాంటి రోదనధ్వని మరెక్కడా సంభవించదు. ఇక్కడినుంచి సర్గ దృష్టి నలుగురు అన్నదమ్ముల కుటీరం నుంచి వేలాది జనుల సమాగమం వైపు మారుతుంది. ‘కూలఘాతపరిశ్రాంతం’ అని ఇంతకుముందు చెప్పిన గజోపమానాన్ని ఇక్కడ ప్రతిధ్వని అనుసరిస్తుంది — ఎక్కడ ఏనుగు అలసిపోయిందో, అక్కడ సింహాలు గర్జిస్తున్నాయి. ‘మహాబలానాం రుదతాం’ (ఏడుస్తున్న మహాబలులు) అనే వైరుధ్యం కూడా సూచించబడింది — మహాబలులైనవారు కూడా ఇక్కడ కేవలం ఏడుస్తున్న కొడుకులే. సైనికుల మొదటి ప్రతిక్రియ భయం, రెండవది అనుమానం (ఊహ); దీనితో కవి శోకశబ్దం సైన్యాన్ని కూడా నిరాయుధం చేస్తుందని చూపిస్తున్నాడు. ‘రమ్యసానుం మహీధరం’ అనే చిత్రకూట వర్ణన, వారు ఇదివరకు సుఖంగా నివసించిన చోటనే మళ్ళీ వచ్చింది; ఇప్పుడు అదే పర్వతం రోదనపు ప్రతిధ్వనితో నిండిపోయింది. పర్ణకుటి ద్వారం వద్ద ఇద్దరు తమ్ముళ్ళనూ చేతులతో పట్టుకొని రాముడు నిలిచాడు — స్వాగతం కోసం ఉండే ఇంటి ద్వారం ఇప్పుడు శోకానికి సంగమస్థానమైంది.
తరువాత అందరూ వాహనాలను విడిచి, ఆ శబ్దం వైపు తిరిగి, ఏకమనస్కులై, ఎక్కడివారక్కడినుంచే పరుగెత్తి వెళ్ళారు. కొందరు గుర్రాలపై, కొందరు ఏనుగులపై, కొందరు చక్కగా అలంకరించిన రథాలపై, సుకుమారులైన మరికొందరు కాలినడకనే వెళ్ళారు. కొద్దికాలం క్రితమే వెళ్ళిపోయినా చాలాకాలంగా దూరమైనవానిలా రాముని చూడాలని కోరుకుంటూ జనులందరూ హఠాత్తుగా ఆశ్రమానికి వెళ్ళారు. అన్నదమ్ముల కలయికను చూడాలనే కోరికతో వారు గిట్టలతోనూ చక్రాలతోనూ కలకలలాడే రకరకాల వాహనాలలో త్వరత్వరగా వెళ్ళారు. అనేక వాహనాలతోనూ రథచక్రాలతోనూ కొట్టబడిన ఆ భూమి, మేఘాలు ఢీకొన్నప్పుడు ఆకాశంలా తుములమైన శబ్దాన్ని విడిచింది. ఆ శబ్దానికి బెదిరిపోయి, ఆడఏనుగులతో చుట్టుముట్టబడిన ఏనుగులు తమ మదగంధంతో దిక్కులను పరిమళింపజేస్తూ మరొక అడవికి వెళ్ళిపోయాయి. అడవిపందులు, తోడేళ్ళు, సింహాలు, దున్నలు, సృమరాలు (చమరీమృగాలు), పులులు, గోకర్ణాలు, గవయాలు (అడవి ఎద్దులు) చుక్కల జింకలతో పాటు బెదిరిపోయాయి. చక్రవాకాలు, హంసలు, నీటికోళ్ళు, ప్లవాలు, కారండవాలు, మగకోయిలలు, క్రౌంచపక్షులు స్పృహ తప్పినట్లై దిక్కులకు ఎగిరిపోయాయి. ఇలా బెదిరిన పక్షులతో ఆకాశమూ, మనుష్యులతో భూమీ కప్పబడి, రెండూ అప్పుడు ప్రకాశించాయి. ఈ దీర్ఘవర్ణన సూచిస్తుంది — ఒక కులపు శోకం అడవిలోని సమస్త జీవాన్నీ కదిలిస్తుంది; మనుష్యులు ఎక్కడ కలుస్తారో అక్కడినుంచి మృగపక్షులు పారిపోతాయి. ‘యథాస్థానం ప్రధావితాః’ (ఎక్కడివారక్కడినుంచే పరుగెత్తారు) అనే మాటతో సూచించబడింది — ఎవ్వరూ వరుసకోసం ఎదురుచూడలేదు, ఎవరు ఎక్కడ ఉన్నారో అక్కడినుంచే పరుగెత్తారు. ‘కొద్దికాలం క్రితమే వెళ్ళినవానిని చాలాకాలంగా దూరమైనవానిలా’ అనే విరోధాలంకారంతో కవి ప్రజల స్నేహాన్ని కొలుస్తున్నాడు — కాలం కొద్దిది, కాని విరహం దీర్ఘమైనదిగా అనుభవించబడింది. పక్షుల పేర్లు కూడా చాలా లెక్కించబడ్డాయి — హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరించినట్లు ‘రథాంగాహ్వయం’ అంటే చక్రవాకం, ‘అత్యూహం’ అంటే నీటికోడి, ‘ప్లవం’ అంటే ఒక రకమైన కొంగ.
తరువాత జనులు హఠాత్తుగా దగ్గరకు వచ్చి, స్థండిలంపై (సంస్కరించిన నేలపై) కూర్చొని ఉన్న పురుషవ్యాఘ్రుడూ, యశస్వీ, కల్మషం లేనివాడూ అయిన రాముని చూశారు — ఇదివరకు అభిషేకానికి అర్హుడైనవాడు ఇప్పుడు వట్టి నేలపై కూర్చొని ఉన్నాడు. అది చూసి మంథరతో సహా కైకేయిని నిందిస్తూ జనులు రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి కన్నీటితో నిండిన ముఖాలతో నిలిచారు. కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో, మిక్కిలి దుఃఖంలో ఉన్న ఆ మనుష్యులను చూసి ధర్మజ్ఞుడైన అతడు తండ్రిలా, తల్లిలా వారిని కౌగిలించుకున్నాడు — రాజు ప్రజలను ఇలా ఆదరిస్తాడని కవి చూపిస్తున్నాడు. వంశస్థ వృత్తంలో చివరి రెండు శ్లోకాలు — అతడు కొందరు మనుష్యులను కౌగిలించుకున్నాడు, కొందరు అతనికి నమస్కరించారు; అప్పుడు ఆ రాజకుమారుడు తోటివారితోనూ బంధువులతోనూ సహా అందరి దగ్గరకూ యథోచితంగా వెళ్ళి సత్కరించాడు. చివరకు ఏడుస్తున్న ఆ మహాత్ముల ధ్వని భూమినీ ఆకాశాన్నీ ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, పర్వతాల గుహలనూ దిక్కులనూ నిరంతరం వ్యాపిస్తూ, మృదంగఘోషంలా వినిపించింది. మృదంగఘోష ఉపమానంతో సర్గ ముగుస్తుంది — ఉత్సవానికి లక్షణమైన శబ్దమే ఇక్కడ శోకానికి లక్షణమైంది; ఈ విపర్యయ యోజనమే సర్గకు ముఖ్యమైన సౌందర్యం. ‘అకల్మషం’ అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — నిర్దోషి అయినవాడే స్థండిలంపై కూర్చున్నాడు; దోషం చేసినామె మాత్రం ప్రాసాదంలో ఉంది. అందుకే జనుల కోపం కైకేయి వైపు, మంథర వైపు మళ్ళింది. ‘సవయస్యబాంధవాన్ యథార్హమాసాద్య’ అనే మాటలతో కవి చూపిస్తున్నాడు — రాముడు సమూహాన్ని ఒకేసారి సంబోధించడు, ఒక్కొక్కరి దగ్గరకూ వెళ్ళి యథాయోగ్యంగా సత్కరిస్తాడు; అతని లోకప్రియతకు మూలం ఇదే. ‘స్థండిలే ఆసీనం’ అనే మాటలో స్థండిలం అంటే తర్పణాది కర్మలు చేసే, సంస్కరించిన, కప్పులేని నేల; అశౌచకాలంలో అక్కడే కూర్చోవడం విధించబడింది. కాబట్టి జనులు చూస్తున్నది వనవాసి రూపం మాత్రమే కాదు, కొడుకు పాటిస్తున్న అశౌచవ్రతం కూడా.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥