సర్గ
భరతుడు తండ్రి మరణాన్ని నివేదించడం
భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి రాముని రాజ్యం స్వీకరించమని ప్రార్థిస్తాడు, దశరథుని స్వర్గగమనాన్ని నివేదిస్తాడు
నూరవ సర్గలో రాముడు భరతుని రాజనీతికి సంబంధించిన అనేక ‘కచ్చిత్’ ప్రశ్నలు అడిగాడు. ఈ సర్గలో భరతుడు వాటికి ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు, కాని ఆ ప్రత్యుత్తరం రాజనీతిది కాదు, వేదనది. ‘ధర్మం లేని నాకు రాజధర్మం ఏమి చేస్తుంది?’ అంటాడు అతడు — నాది కాని రాజ్యపు నీతి నాకు ఏమి ఉపకారం చేస్తుంది? తరువాత అతడు శాశ్వతమైన కులధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — పెద్ద కుమారుడు ఉండగా చిన్నవాడు రాజు కాడని. కాబట్టి ‘నాతో కలిసి సమృద్ధమైన అయోధ్యకు వెళ్ళు, ఈ కులపు అభ్యుదయం కోసం నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో’ అని ప్రార్థిస్తాడు. నాల్గవ శ్లోకంలో అతడు రాజు స్వరూపాన్ని వివరిస్తాడు — లోకులు రాజును మనుష్యుడనే అంటారు, కాని నా మతంలో అతడు దేవత్వంలో పరిగణించదగినవాడు, ఎందుకంటే ధర్మార్థాలతో కూడిన అతని నడవడి అమానుషమైనదని చెప్పబడుతుంది. దీనితో భరతుడు తండ్రి గొప్పతనాన్ని నిలుపుతాడు, ఎందుకంటే తరువాత అతని మరణాన్నే చెప్పవలసి ఉంది.
ఐదవ శ్లోకంలో భరతుడు మునుపటి సర్గలో కూడా చెప్పిన వృత్తాంతాన్ని మళ్ళీ చెబుతాడు — ‘నేను కేకయదేశంలో ఉండగా, నీవు అడవిని ఆశ్రయించగా, ధీమంతుడూ, యజ్ఞశీలుడూ, సత్పురుషులకు సమ్మతుడూ అయిన రాజు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ ఒకే శ్లోకంతో తండ్రి మరణం నివేదించబడింది, అందులో ముగ్గురి వియోగమూ సూచించబడింది — ఒక కుమారుడు దూరంగా మేనమామ ఇంట్లో, మరొకడు అడవిలో, తండ్రి దివికి వెళ్ళాడు; దగ్గర ఎవ్వరూ లేరు. ఆరవ శ్లోకంలో కారణం కూడా చెప్పబడుతుంది — సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ నీవు బయలుదేరగానే దుఃఖశోకాలకు లోనైన రాజు త్రిదివానికి (స్వర్గానికి) వెళ్ళాడు. మరణానికి కారణం వ్యాధి కాదు, వయస్సు కాదు, వియోగమే అని భరతుడు స్పష్టంగా చెబుతాడు.
తరువాత భరతుడు ఆచరించవలసిన కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, లే, తండ్రికి ఉదకక్రియ (జలతర్పణం) చేయి; నేనూ శత్రుఘ్నుడూ ఇదివరకే జలతర్పణం చేశాము.’ ప్రియమైన కుమారుడు ఇచ్చినది పితృలోకాలలో అక్షయమవుతుందని చెబుతారు, నీవు తండ్రికి ప్రియుడవు — కాబట్టి నీ జలాంజలియే ఆయనకు అక్షయమవుతుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ఉపజాతి వృత్తంలో తండ్రి అంత్యదశ వర్ణించబడుతుంది — నిన్నే తలచుకొని శోకిస్తూ, నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటూ, నీయందే లగ్నమైన బుద్ధిని మరల్చుకోలేక, నీవు లేక నీ శోకంతో రోగియై, నిన్నే స్మరిస్తూ ఆయన వెళ్ళిపోయాడు. ‘నిన్ను’ అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం ద్వారా కవి చూపిస్తున్నాడు — దశరథుని చివరి క్షణాలలో ఒకే ఒక్క పేరు ఉండేదని. ఈ సర్గలో తొమ్మిది శ్లోకాలు మాత్రమే ఉన్నాయి, కాని ఇదే రాముని మూర్ఛకు కారణమవుతుంది, అది తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥