- सन्धिः
- प्रति + उवाच → प्रत्युवाच — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ इति उपसर्गः, ‘वच्’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- तिङन्तपदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
అయోధ్యాకాండ — 102వ సర్గ
భరతుడు తండ్రి మరణాన్ని నివేదించడం
భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి రాముని రాజ్యం స్వీకరించమని ప్రార్థిస్తాడు, దశరథుని స్వర్గగమనాన్ని నివేదిస్తాడు
रामस्य कच्चित्प्रश्नानाम् उत्तरे भरतः वदति — धर्माद्विहीनस्य मम राजधर्मः किं करिष्यति। ज्येष्ठे स्थिते कनीयान् नृपः न भवति इति शाश्वतं धर्मं स्मारयित्वा सः रामम् अयोध्यां गन्तुम् आत्मानम् अभिषेक्तुं च प्रार्थयते। ततः सः तं वृत्तान्तं वदति यम् अद्यावधि गोपितवान् — दशरथः स्वर्गं गतः, तव निष्क्रमणमात्रे दुःखशोकाभिभूतः। अन्ते सः रामम् उदकक्रियायै उत्तिष्ठ इति ब्रवीति, पितुः अन्त्यां दशां च वर्णयति — त्वाम् एव शोचन्, त्वाम् एव संस्मरन् सः गतः।
१भरतस्य प्रत्युत्तरम् — ज्येष्ठे स्थिते कनीयान् न राजा
१रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह।
किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति॥Hearing Rāma's words, Bharata answered him: “What will a king's duty do for me, who am cut off from all right to it?
२शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ।
ज्येष्ठे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान्भवेन्नृपः॥“This is the eternal law, bull among men, and it has always stood firm among us: while the eldest son is alive, the younger does not become king.
३स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव।
अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः॥“So come with me to prosperous Ayodhyā, Rāghava, and have yourself consecrated, for the prospering of this house of ours.
४राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे सम्मतो मम।
यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम्॥“Men call a king a mortal, but to my mind he stands in godhood, for his conduct, joined as it is with righteousness and profit, is called more than human.
నూరవ సర్గలో రాముడు భరతుని రాజనీతికి సంబంధించిన అనేక ‘కచ్చిత్’ ప్రశ్నలు అడిగాడు. ఈ సర్గలో భరతుడు వాటికి ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు, కాని ఆ ప్రత్యుత్తరం రాజనీతిది కాదు, వేదనది. ‘ధర్మం లేని నాకు రాజధర్మం ఏమి చేస్తుంది?’ అంటాడు అతడు — నాది కాని రాజ్యపు నీతి నాకు ఏమి ఉపకారం చేస్తుంది? తరువాత అతడు శాశ్వతమైన కులధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — పెద్ద కుమారుడు ఉండగా చిన్నవాడు రాజు కాడని. కాబట్టి ‘నాతో కలిసి సమృద్ధమైన అయోధ్యకు వెళ్ళు, ఈ కులపు అభ్యుదయం కోసం నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో’ అని ప్రార్థిస్తాడు. నాల్గవ శ్లోకంలో అతడు రాజు స్వరూపాన్ని వివరిస్తాడు — లోకులు రాజును మనుష్యుడనే అంటారు, కాని నా మతంలో అతడు దేవత్వంలో పరిగణించదగినవాడు, ఎందుకంటే ధర్మార్థాలతో కూడిన అతని నడవడి అమానుషమైనదని చెప్పబడుతుంది. దీనితో భరతుడు తండ్రి గొప్పతనాన్ని నిలుపుతాడు, ఎందుకంటే తరువాత అతని మరణాన్నే చెప్పవలసి ఉంది.
In the previous sargas Rāma had put to Bharata his many questions about the duties of a king. In this sarga Bharata answers, but his answer is one not of statecraft but of pain. "What will the duty of a king do for me," he said, "cut off as I am from the right to it?" — what use to him is the policy of a kingdom that is not his? Then he recalled the eternal law of their house: while the eldest son lives, the younger does not become king. "So come with me to prosperous Ayodhyā, Rāghava, and have yourself consecrated for the good of our house." Then he explained what a king is: "People call a king a mortal, but to my mind he stands among the gods, for his conduct, joined with righteousness and profit, is said to be more than human." With this Bharata establishes their father's greatness, because next he must speak of his death.
२पितुः स्वर्गगमनस्य निवेदनम्
५केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते।
धीमान्स्वर्गं गतो राजा यायजूकः सतां मतः॥“While I was away in Kekaya and you had taken to the forest, the wise king, a constant offerer of sacrifice and honoured by the good, went to heaven.
६निष्क्रान्तमात्रे भवति सहसीते सलक्ष्मणे।
दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्॥“The very moment you went out, with Sītā and with Lakṣmaṇa, the king, overwhelmed by pain and grief, passed on to the third heaven.
ఐదవ శ్లోకంలో భరతుడు మునుపటి సర్గలో కూడా చెప్పిన వృత్తాంతాన్ని మళ్ళీ చెబుతాడు — ‘నేను కేకయదేశంలో ఉండగా, నీవు అడవిని ఆశ్రయించగా, ధీమంతుడూ, యజ్ఞశీలుడూ, సత్పురుషులకు సమ్మతుడూ అయిన రాజు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ ఒకే శ్లోకంతో తండ్రి మరణం నివేదించబడింది, అందులో ముగ్గురి వియోగమూ సూచించబడింది — ఒక కుమారుడు దూరంగా మేనమామ ఇంట్లో, మరొకడు అడవిలో, తండ్రి దివికి వెళ్ళాడు; దగ్గర ఎవ్వరూ లేరు. ఆరవ శ్లోకంలో కారణం కూడా చెప్పబడుతుంది — సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ నీవు బయలుదేరగానే దుఃఖశోకాలకు లోనైన రాజు త్రిదివానికి (స్వర్గానికి) వెళ్ళాడు. మరణానికి కారణం వ్యాధి కాదు, వయస్సు కాదు, వియోగమే అని భరతుడు స్పష్టంగా చెబుతాడు.
Now Bharata told again what he had already said in the previous sarga: "While I was away in Kekaya and you had gone to the forest, the wise king, ever offering sacrifice and honoured by the good, went to heaven." In a single verse he reports their father's death, and in it the separation of all three: one son far off at his uncle's house, the other in the forest, and the father gone to heaven — none was near him. The next verse gives the cause: "The very moment you left with Sītā and Lakṣmaṇa, the king, overwhelmed by pain and grief, passed on to heaven." Bharata says plainly that he died not of illness or old age but of separation.
३उदकक्रियायै प्रार्थना तथा पितुः अन्त्यदशावर्णनम्
७उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः।
अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ॥“Rise, tiger among men, and let the water be offered to our father. Śatrughna here and I have already made our offering.
८प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव।
अक्षयं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः॥“What is given by one who is dear, Rāghava, becomes, they say, imperishable in the world of the fathers; and you were the dear one to our father.
९त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम्।
त्वया विहीनस्तव शोकरुग्णस्त्वां संस्मरन्नेव गतः पिता ते॥“Grieving for you alone, longing for the sight of you, unable to turn back from you the mind that clung to you alone — bereft of you, sick with grief for you, remembering none but you — so your father went.”
తరువాత భరతుడు ఆచరించవలసిన కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, లే, తండ్రికి ఉదకక్రియ (జలతర్పణం) చేయి; నేనూ శత్రుఘ్నుడూ ఇదివరకే జలతర్పణం చేశాము.’ ప్రియమైన కుమారుడు ఇచ్చినది పితృలోకాలలో అక్షయమవుతుందని చెబుతారు, నీవు తండ్రికి ప్రియుడవు — కాబట్టి నీ జలాంజలియే ఆయనకు అక్షయమవుతుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ఉపజాతి వృత్తంలో తండ్రి అంత్యదశ వర్ణించబడుతుంది — నిన్నే తలచుకొని శోకిస్తూ, నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటూ, నీయందే లగ్నమైన బుద్ధిని మరల్చుకోలేక, నీవు లేక నీ శోకంతో రోగియై, నిన్నే స్మరిస్తూ ఆయన వెళ్ళిపోయాడు. ‘నిన్ను’ అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం ద్వారా కవి చూపిస్తున్నాడు — దశరథుని చివరి క్షణాలలో ఒకే ఒక్క పేరు ఉండేదని. ఈ సర్గలో తొమ్మిది శ్లోకాలు మాత్రమే ఉన్నాయి, కాని ఇదే రాముని మూర్ఛకు కారణమవుతుంది, అది తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది.
Then Bharata reminded Rāma of the rite that must be done: "Rise, tiger among men, and let the water-offering be made to our father; Śatrughna and I have already made ours. They say that what is given by a beloved son becomes imperishable in the world of the ancestors, and you were our father's beloved" — so it is Rāma's handful of water that would last for ever for him. In the last verse, in a longer metre, he described his father's final state: "Grieving for you alone, longing to see you, unable to turn back the mind that clung to you, bereft of you, sick with grief for you, remembering only you — so your father went." By repeating "you" again and again, the poet shows that in Daśaratha's last moments there was only one name. The sarga has just nine verses, yet it is what causes Rāma to collapse, as the next sarga tells.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥
పదవివరణ
కఠిన పదాల సంధి, సమాసం, విభక్తి, అర్థం.
- सन्धिः
- धर्मात् + विहीन → धर्माद्विहीन — जश्त्वसन्धिः (पदान्ते त् → द् मृदुवर्णात् पूर्वम्)
- समासः
- धर्मात् विहीनः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — पदद्वयं स्वरसंयोगं विना मिलितम्
- समासः
- राज्ञः धर्मः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- शाश्वतः + अयम् → शाश्वतोऽयम् — विसर्गसन्धिः (अः + अ = ओ, परस्य अकारस्य लोपे अवग्रहः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शश्वत्’ इत्यस्मात् अण्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘धर्मः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नरेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः (शाकपार्थिवादिः)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृद्ध’ इत्यस्य अतिशायने इष्ठन्प्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘पुत्रे स्थिते’ इत्यनेन)
- सन्धिः
- भवेत् + नृपः → भवेन्नृपः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न् नकारात् पूर्वम्)
- समासः
- नॄन् पाति इति — उपपदतत्पुरुषः (पा-धातोः कप्रत्ययान्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विधेयपदम्)
- सन्धिः
- सम् + ऋद्धा → समृद्धा — उपसर्गस्य मकारः परस्वरेण संयुज्यते (म् + ऋ = मृ); स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + ऋध्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स (सह) + अर्ध → सार्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); बहुव्रीह्यादौ ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः। संहितायां ‘सार्धमयोध्याम्’ इति संयुक्तम्।
- समासः
- सह अर्धेन — अव्ययीभावसमासः, अत्र सहार्थे अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — तृतीयया सह प्रयुज्यते (‘मया सार्धम्’)
- सन्धिः
- अभि + सेचय → अभिषेचय — षत्वसन्धिः (इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + सिच्’ धातोः णिजन्तात् लोट्लकारे मध्यमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- तिङन्तपदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + आहुः → प्राहुः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘ब्रू’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- तिङन्तपदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘देव’ इत्यस्मात् भावार्थे त्वप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- धर्म + अर्थ → धर्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धर्मश्च अर्थश्च धर्मार्थौ, ताभ्यां सहितम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वृत्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + मानुषम् → अमानुषम् — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
- समासः
- न मानुषम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- केकये तिष्ठति इति केकयस्थः — उपपदतत्पुरुषः (स्था-धातोः कप्रत्ययान्तः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘मयि केकयस्थे’)
- सन्धिः
- अत्र बाह्यसन्धिः एव कष्टकरः — च + अरण्यम् → चारण्यम्, सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदं तु ‘अरण्य’ इति एव, तस्मिन् आन्तरं सन्धिकार्यं नास्ति।
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आश्रिते’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘यज्’ धातोः यङन्तात् ऊकप्रत्यये द्विरुक्तिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + क्रान्त → निष्क्रान्त — षत्वसन्धिः (विसर्जनीयस्य षकारः ककारात् पूर्वम्)
- समासः
- निष्क्रान्तः एव, तन्मात्रम् — मात्रच्प्रत्ययान्तः समासः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘निष्क्रान्तमात्रे भवति’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे सः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तम्यां त्वयि इत्यनेन)
- सन्धिः
- शोक + अभिभूत → शोकाभिभूत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दुःखेन शोकेन च अभिभूतः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + अगात् → अभ्यगात् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ इति उपसर्गः, ‘गा’ धातोः लुङ्लकारः
- विभक्तिः
- तिङन्तपदम् — लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुरुषेषु व्याघ्रः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- कृत + उदक → कृतोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कृतम् उदकं याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘अहं शत्रुघ्नश्च’ इत्यनयोः विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पितॄणां लोकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- दर्शन + ईप्सु → दर्शनेप्सु — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- दर्शनम् ईप्सुः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विसर्गस्य सकारः — ‘दर्शनेप्सुस्त्वयि’)
- सन्धिः
- न + निवर्त्य → अनिवर्त्य — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
- समासः
- न निवर्त्य — नञ्तत्पुरुषः; ‘नि + वृत्’ धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रियावाचकम् (‘बुद्धिम्’ इत्यस्य कर्मत्वेन)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — समासान्तरं व्यञ्जनसन्धिमात्रम् (‘शोकरुग्णः + त्वाम्’ → ‘शोकरुग्णस्त्वाम्’)
- समासः
- शोकेन रुग्णः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- त्वयि + एव → त्वय्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
- समासः
- समासः नास्ति — सर्वनामपदम् अव्ययेन युक्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)