॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 101వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించమని ప్రార్థించడం, రాముడు దాన్ని తిరస్కరించడం

భరతుని రాకకు కారణం గురించి రాముని ప్రశ్న, దశరథుని మరణ నివేదన, భరతుని యాచన, రాముడు తండ్రి తల్లుల మాటకు ప్రామాణ్యం నిలపడం

మునుపటి సర్గలో రాముడు కుశలప్రశ్నలతో భరతునికి రాజధర్మాన్ని ఉపదేశించాడు. ఈ సర్గలో అతడు అసలు ప్రశ్ననే అడుగుతాడు — భరతుడు ఎందుకు అడవికి వచ్చాడని. అన్నపై భక్తిగల తమ్ముని గుర్తించి, రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి అడగడం మొదలుపెట్టాడు. ‘ఇది ఏమిటి? నీ నోటినుంచే వినాలని కోరుకుంటున్నాను. ఏ కారణంగా నీవు నారచీరలూ జడలూ జింకచర్మమూ ధరించి ఈ ప్రదేశానికి వచ్చావో, ఏ నిమిత్తంతో కృష్ణాజినమూ జడలూ ధరించి రాజ్యాన్ని విడిచి ఈ ప్రదేశంలోకి ప్రవేశించావో, అదంతా చెప్పాలి.’ ఇక్కడ రాముడు దేనినీ శంకించడు — అతని ప్రశ్న ప్రశాంతమైనది, కాని భరతుని వేషమే సమాధానాన్ని అవసరం చేస్తున్నది. మహాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు ఇలా అనగా, కైకేయి కుమారుడు బలవంతంగా శోకాన్ని అణచుకొని, మళ్ళీ చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు. అప్పుడు అతడు మొదట చెప్పడానికి అత్యంత కష్టమైనదాన్నే చెబుతాడు — ‘ఆర్యా, మహాబాహువైన మన తండ్రి అత్యంత దుష్కరమైన కార్యం చేసి, పుత్రశోకంతో పీడితుడై, మనలను విడిచి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు.’ దీనితో సర్గకు ఆధారం నిలుపబడుతుంది. తరువాత అతడు తల్లి దోషాన్ని బయటపెడతాడు — ‘పరంతపా, స్త్రీ అయిన కైకేయి, నా తల్లి, ఆయనను ఆ పనికి పురికొల్పింది; ఆమె తన యశస్సును హరించే ఈ మహాపాపం చేసింది.’ భరతుడు తండ్రి మరణాన్నీ తల్లి దోషాన్నీ ఒకేసారి నివేదిస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ రెండింటి సంబంధం విడదీయరానిది. ఈ ఆరు శ్లోకాలతో సర్గకు రంగస్థలం సిద్ధమవుతుంది — ప్రశ్నించేటప్పుడు రామునికి తండ్రి మరణం తెలియదు, భరతుడు దాన్నే మొదట నివేదిస్తాడు. కవి ప్రశ్నకూ సమాధానానికీ మధ్య ఒక క్షణాన్ని నిలుపుతాడు, అందులో భరతుడు శోకవేగాన్ని అణచుకుంటాడు. ‘ప్రగృహ్య బలవత్’ (బలవంతంగా అణచుకొని) అనే రెండు మాటలు అతని అంతర్యుద్ధాన్ని సూచిస్తాయి. ‘చీరజటాజినీ’ అనే ఒక్క పదంతో రాముడు భరతుని వేషాన్నంతా వర్ణిస్తాడు — అది రాజకుమారుని వేషం కాదు, వనవాసి వేషమే. కాబట్టి రాముని ప్రశ్న సహజమైనది — తండ్రి బ్రతికి ఉంటే, పెద్ద కుమారుని వనవాసమే చాలు; చిన్నవాడికి కూడా ఎందుకు?

తరువాత భరతుడు తల్లికి రాబోయే దండనను చెబుతాడు — ‘ఆమె రాజ్యఫలాన్ని పొందకుండానే, విధవయై, శోకంతో కృశించి, మహాఘోరమైన నరకంలో పడుతుంది.’ ఇది శాపం కాదు, కొడుకు కరుణే — తల్లి పాపంతో ఆమెయే నశించిందని అతడు చూస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తన ప్రార్థన మొదలుపెడతాడు. ‘దాసుడనైన నాపై అనుగ్రహం చూపాలి; ఈ రోజే ఇంద్రునిలా రాజ్యంతో నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో.’ ‘ఈ ప్రజలందరూ, విధవలైన తల్లులూ నీ దగ్గరకు వచ్చారు; వారిపై అనుగ్రహం చూపాలి.’ ‘మానదా, నీవు వరుసక్రమం ప్రకారం అర్హుడవు, నీలోనూ యోగ్యత ఉంది — ధర్మంగా రాజ్యాన్ని పొందు, మిత్రుల కోరికలు నెరవేర్చు.’ ‘నిర్మలమైన చంద్రునితో శరదృతువు రాత్రిలా, నీవు భర్తగా ఉండగా భూమి సమస్తమూ విధవ కాకుండా ఉండాలి.’ ‘ఈ సచివులతో కలిసి తల వంచి నేను యాచిస్తున్నాను — తమ్ముడూ, శిష్యుడూ, దాసుడూ అయిన నాపై అనుగ్రహం చూపాలి.’ చివరకు అతడు సచివమండలినే ప్రమాణం చేస్తాడు — ‘శాశ్వతమైన, తండ్రి కాలం నుంచి వచ్చిన ఈ సచివమండలి అంతా పూజనీయమైనది; పురుషవ్యాఘ్రా, దాన్ని నీవు అతిక్రమించరాదు.’ ఇలా భరతుడు తన యాచనను మూడు బలాలతో దృఢపరుస్తాడు — ప్రజల దుఃఖంతో, తల్లుల వైధవ్యంతో, వంశపరంపరగా వచ్చిన సచివుల ప్రార్థనతో. భరతుని యాచనలో విశేషం ఇది — అతడు రాజ్యాన్ని తనకోసం విడిచిపెట్టడం లేదు, రామునికే అర్పిస్తున్నాడు; అందుకే అతని మాటలలో ‘దాసుడు’, ‘శిష్యుడు’, ‘తమ్ముడు’ అనే మూడు పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి. ‘ఇంద్రునిలా’ అనే ఉపమానం రాజ్యాభిషేకపు ఔచిత్యాన్ని చూపిస్తుంది — ఇంద్రుడు దేవరాజ్యానికి సహజ స్వామి అయినట్లు, రాముడు అయోధ్యకు. ‘విధవ కాని భూమి’ అనే రూపకం గంభీరమైనది — రాజు లేని భూమి విధవ వంటిది, భర్త అయిన రాజుతోనే అది సనాథ అవుతుంది. ఇలా భరతుడు వ్యక్తిగత శోకాన్నీ రాష్ట్రపు అవసరాన్నీ ఒకటిగా కలుపుతాడు.

ఇలా పలికి కన్నీళ్ళతో మహాబాహువైన కైకేయీ పుత్రుడు భరతుడు మళ్ళీ తల వంచి రాముని పాదాలను పట్టుకున్నాడు. మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తున్న, మదించిన ఏనుగులా ఉన్న ఆ తమ్ముని కౌగిలించుకొని రాముడు ఇలా అన్నాడు. అతని సమాధానం కోపంతో కాదు, దీనత్వంతోనూ కాదు — ధర్మమనే ఒకే దారంతో గుదిగుచ్చబడినది. ‘సత్కులంలో పుట్టినవాడు, సత్త్వసంపన్నుడు, తేజస్వి, వ్రతాన్ని పాటించేవాడు అయిన నావంటివాడు రాజ్యం కోసం పాపం ఎలా చేస్తాడు?’ మొట్టమొదటే అతడు తండ్రి ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడం తనకు పాపమే అని చూపిస్తాడు. ‘అరిసూదనా, నీలో సూక్ష్మమైన దోషాన్ని కూడా నేను చూడడం లేదు; బాల్యం (అపరిపక్వత) వల్ల తల్లిని నిందించడం కూడా నీకు తగదు.’ ఇలా అతడు భరతునీ తల్లినీ ఇద్దరినీ దోషవిముక్తులను చేస్తాడు. ‘మహాప్రాజ్ఞా, అనఘా, తగిన భార్యల విషయంలోనూ పుత్రుల విషయంలోనూ గురువుల ఇచ్ఛానుసారమైన ఆజ్ఞ ఎల్లప్పుడూ విధించబడినది’ — అంటే భార్యపైనా పుత్రునిపైనా తండ్రి ఇచ్ఛయే శాసనం. ‘లోకంలో సత్పురుషులు మమ్మల్ని ఆయనకు భార్యలుగా, పుత్రులుగా, శిష్యులుగా పరిగణించినట్లే, దాన్ని నీవు కూడా తెలుసుకోవాలి.’ దీనితో రాముడు కైకేయి వరాన్ని కూడా తండ్రి ఆజ్ఞగానే నిలుపుతాడు, స్త్రీకపటంగా కాదు. రాముని సమాధానంలో క్రమం సునిశ్చితమైనది — మొదట తన ధర్మం, తరువాత భరతుని నిర్దోషత్వం, తరువాత తల్లికి క్షమ, చివరకు గురువుల అధికారం. ఒక్క మాట కూడా కైకేయిని నిందించడానికి వెచ్చించబడలేదు. ‘కులీనః సత్త్వసంపన్నః తేజస్వీ చరితవ్రతః’ అనే నాలుగు విశేషణాలను రాముడు తన గొప్పకోసం ప్రయోగించడం లేదు, ‘అలాంటివాడు పాపం చేయడు’ అనే నియమాన్ని నిలపడానికే. ‘బాల్యాత్’ అనే మాటతో అతడు భరతుని మాతృనిందను క్షమిస్తాడు, కాని ఆమోదించడు.

‘సౌమ్యా, నన్ను అడవిలో నారచీరలతో గాని కృష్ణాజినం ధరించి గాని నివసింపజేయడానికి, లేదా రాజ్యంలో నివసింపజేయడానికి మహారాజుకు అధికారం ఉంది.’ ‘ధర్మజ్ఞా, ధర్మాచరణులలో శ్రేష్ఠుడా, లోకపూజితుడైన తండ్రిపై ఎంత గౌరవం ఉండాలో, తల్లిపై కూడా అంతే గౌరవం ఉండాలి.’ ఇదే రాముని సమాధానానికి తాళంచెవి — తల్లీ తండ్రీ సమానులు, కాబట్టి కైకేయి మాట కూడా ఉల్లంఘించదగినది కాదు. ‘ధర్మశీలురైన ఈ తల్లిదండ్రులచేత ‘అడవికి వెళ్ళు’ అని ఆజ్ఞాపించబడిన నేను మరొకటి ఎలా చేయగలను?’ ‘నీవు అయోధ్యలో లోకపూజితమైన రాజ్యాన్ని పొందాలి, నేను నారచీరలు ధరించి దండకారణ్యంలో నివసించాలి.’ ‘ఇలా లోకుల సమక్షంలో విభజన చేసి, ఆదేశించి, మహారాజు దశరథుడు దివికి వెళ్ళాడు.’ ‘ధర్మాత్ముడూ లోకగురువూ అయిన ఆ రాజే నీకు ప్రమాణం; తండ్రి ఇచ్చిన భాగాన్ని యథావిధిగా నీవు అనుభవించాలి.’ ‘సౌమ్యా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, నేను కూడా మహాత్ముడైన తండ్రి ఇచ్చిన భాగాన్ని అనుభవిస్తాను.’ చివరకు అతడు మరొక వృత్తంలో నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘మనుష్యలోకంలో పూజితుడూ, దేవేంద్రునితో సమానుడూ అయిన మహాత్ముడైన తండ్రి నాకు ఏది చెప్పాడో, అదే నాకు పరమహితమని భావిస్తాను, అవ్యయమైన సర్వలోకేశ్వరత్వాన్ని కాదు.’ దీనితో రాముని నిర్ణయం తుదిరూపాన్ని పొందుతుంది. చివరి భాగంలో రాముడు తండ్రి ఆజ్ఞలోని ద్వైవిధ్యాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — ఒకరికి రాజ్యం, మరొకరికి అడవి; రెండూ ఒకే విభజనలో బంధించబడ్డాయి, కాబట్టి ఏ ఒక్కదాన్నీ విడిచిపెట్టలేము. ‘లోకసంనిధౌ’ (లోకుల సమక్షంలో) అనే మాట ముఖ్యమైనది — విభజన రహస్యమైనది కాదు, సాక్షులతో కూడినది. ‘పద్నాలుగు సంవత్సరాలు’ అనే కాలపరిమితి ఇక్కడ మొదటిసారి భరతుని ఎదుట ఉచ్చరించబడుతుంది, అది తరువాతి కాండలలో కథానకమంతటికీ ఆధారమవుతుంది. చివరి శ్లోకం మరొక వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గాంతంలో కవి పద్ధతి ప్రకారం; అక్కడ ‘సర్వలోకేశ్వరభావమవ్యయం’ అనే మాటతో రాముడు తండ్రి మాట ఎదుట బ్రహ్మపదాన్ని కూడా తుచ్ఛంగా భావిస్తాడు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది, భరతుని ప్రత్యుత్తరం తరువాతి సర్గలో మొదలవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి