సర్గ
రాముడు ‘కచ్చిత్’ ప్రశ్నలతో భరతునికి రాజధర్మాన్ని ఉపదేశించడం
కుశలప్రశ్నల నెపంతో రాజనీతి సమగ్రోపదేశం — మంత్రులు, సైన్యం, కోశం, దుర్గాలు, న్యాయం, పద్నాలుగు రాజదోషాలు, శాస్త్రీయ వర్గాలు
మునుపటి సర్గలో భరతుడు రాముని పాదాలపై పడ్డాడు, రాముడు అతనిని లేవనెత్తి కౌగిలించుకున్నాడు. ఈ సర్గలో ఆ ఆలింగనం నుంచే దీర్ఘమైన కుశలప్రశ్న విస్తరిస్తుంది — ఇది ‘కచ్చిత్ సర్గ’గా ప్రసిద్ధమైనది, ఇందులో వాల్మీకి ప్రశ్నల రూపంలో సమగ్రమైన రాజనీతిని ఉపదేశిస్తాడు. జడలు ధరించి, నారచీరలు కట్టుకొని, చేతులు జోడించి నేలపై పడి ఉన్న భరతుని రాముడు చూస్తాడు — యుగాంతంలోని సూర్యునిలా అతడు చూడశక్యం కానివాడుగా ఉన్నాడు. కాంతి తప్పిన ముఖంతో, చిక్కిపోయిన తమ్ముని ఎలాగో గుర్తుపట్టి రాముడు చేతితో పట్టుకున్నాడు. ‘కథంచిత్’ (ఎలాగో) అనే మాటే భరతునిలో వచ్చిన మార్పుకు కొలమానం — ఒక్క నెలలోనే అతడు అపరిచితుడిలా అయిపోయాడు. తరువాత రాముడు అతని తల మూర్కొని, కౌగిలించుకొని, ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని ఆదరంగా అడిగాడు. మొదటి ప్రశ్నలన్నీ తండ్రినే తాకుతాయి — ‘నాయనా, నీవు అడవికి వచ్చావంటే నీ తండ్రి ఎక్కడ ఉన్నాడు? ఆయన బ్రతికి ఉండగా నీవు అడవికి రాదగవు.’ ‘ఎంతోకాలానికి దూరం నుంచి వచ్చిన భరతుని చూస్తున్నాను; ఈ అడవిలో గుర్తుపట్టడమే కష్టంగా ఉంది — నాయనా, ఎందుకు అడవికి వచ్చావు?’ ‘నీవు ఇక్కడికి వచ్చావంటే రాజు జీవించే ఉన్నాడా? రాజు దీనుడై హఠాత్తుగా లోకాంతరానికి వెళ్ళిపోలేదు కదా?’ ఇలా రాముడు సత్యానికి దగ్గరగా వస్తాడు, కాని దాన్ని తాను ఉచ్చరించడు; ఇదే సర్గలోని కరుణ — ప్రశ్న అడుగుతున్నవానికి ఇంకా తెలియదు, సమాధానం తన జీవితాన్నంతా మార్చివేస్తుందని. ‘కచ్చిత్’ అనే నిపాతం ఈ సర్గలో అరవైకి పైగా సార్లు ప్రయోగించబడింది; అది ప్రశ్నలో కోరుకున్న సమాధానాన్నే ఆశిస్తుంది — ‘ఇలాగే ఉందని ఆశిస్తున్నాను’ అని. కాబట్టి ప్రతి ప్రశ్నా నిజానికి ఉపదేశమే, ఎందుకంటే అడిగినదే చేయవలసినది అని ధ్వనిస్తుంది. ఇలా వాల్మీకి శాస్త్రాన్ని కూడా సంభాషణ రూపంలో కావ్యంలో పొదుగుతాడు.
తరువాత కుశలప్రశ్నలు క్రమంగా కులాన్నీ ఇంటినీ వ్యాపిస్తాయి. ‘సౌమ్యా, బాలుడవైన నీ శాశ్వత రాజ్యం భ్రష్టం కాలేదు కదా? సత్యపరాక్రమా, తండ్రికి శుశ్రూష చేస్తున్నావా?’ ‘సత్యప్రతిజ్ఞుడు, ధర్మనిష్ఠుడు, రాజసూయాశ్వమేధాలను చేసినవాడు అయిన దశరథ మహారాజు కుశలమేనా?’ ‘విద్వాంసుడు, నిత్యధర్మపరుడు, మహాతేజస్వి, ఇక్ష్వాకుల ఉపాధ్యాయుడు అయిన ఆ బ్రాహ్మణుడు యథావిధిగా పూజించబడుతున్నాడా?’ ‘కౌసల్య సుఖంగా ఉందా, సంతానవతి సుమిత్ర, ఆర్యాదేవి కైకేయి ఆనందంగా ఉన్నారా?’ ‘వినయసంపన్నుడు, సత్కులంలో పుట్టినవాడు, బహుశ్రుతుడు, అసూయలేనివాడు, అన్నిటినీ పరిశీలించేవాడు అయిన పురోహితుడు నీచేత సత్కరించబడుతున్నాడా?’ ‘అగ్నుల కార్యానికి నియమించబడిన, విధి తెలిసిన, బుద్ధిమంతుడు, ఋజువర్తనుడు అయినవాడు హోమం చేసినదాన్నీ, చేయబోయేదాన్నీ ఎల్లప్పుడూ సకాలంలో నీకు తెలియజేస్తున్నాడా?’ ‘దేవతలను, పితరులను, సేవకులను, గురువులను, తండ్రితో సమానులైన వృద్ధులను, వైద్యులను, బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తున్నావా?’ ఈ శ్లోకాలలో క్రమం యాదృచ్ఛికం కాదు — మొదట రాజ్యం, తరువాత తండ్రి, తరువాత కులగురువు, తరువాత తల్లులు, తరువాత పురోహితుడు, తరువాత అగ్నిహోత్రం, చివరకు పూజ్యులందరూ. దీనితో కవి రాజధర్మానికి మూలం గృహధర్మమే అని చూపిస్తాడు; తన ఇంట్లో గురువులను పూజించనివాడు రాష్ట్రంలో ధర్మాన్ని రక్షించలేడు. రాముడు అడవిలో నివసిస్తూ కూడా ఇదంతా గుర్తుంచుకుంటాడు — అతని మనస్సు అయోధ్యలోని ఏ మూలనూ మరచిపోదు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — రాముడు తన రాజ్యం గురించి ఒక్క ప్రశ్న కూడా అడగడు; ప్రశ్నలన్నీ భరతుని కర్తవ్యం గురించే. దీనితో కవి రాముని నిఃస్పృహను చూపిస్తాడు — రాజ్యాన్ని విడిచినవాడు దాని రక్షణ గురించే ఆలోచిస్తాడు, దాన్ని తిరిగి పొందడం గురించి కాదు. ‘పితృసమాన్’ (తండ్రితో సమానులు) అనే మాటతో తండ్రులు కాకపోయినా తండ్రిలా పూజించదగినవారు — పెద్ద బంధువులూ, ఆచార్యులూ — కూడా గ్రహించబడ్డారు. ‘వైద్యాన్’ అంటే చికిత్సకులు; వారి సత్కారం రాజధర్మంలో ఎల్లప్పుడూ చెప్పబడింది. అగ్నిహోత్ర విషయంలో ‘కాలే వేదయతే’ (సకాలంలో తెలియజేస్తాడు) అనేది విశేషం — యజ్ఞానికి కాలనియమమే ప్రాణం, కాబట్టి కాలాన్ని గుర్తుచేయని పురోహితుడు దోషి.
తరువాత ప్రశ్నలు మంత్రిమండలి వైపు, మంత్రాంగం వైపు సాగుతాయి. ‘శ్రేష్ఠమైన బాణాస్త్ర విద్యతో కూడినవాడు, అర్థశాస్త్ర విశారదుడు అయిన సుధన్వ అనే ఉపాధ్యాయుని గౌరవిస్తున్నావా?’ ‘నీతో సమానులు, శూరులు, శాస్త్రజ్ఞానులు, జితేంద్రియులు, సత్కులీనులు, ఇంగితం (సైగల భావం) తెలిసినవారు నీకు మంత్రులుగా నియమించబడ్డారా?’ తరువాత రాముడు నియమాన్నే ఉపదేశిస్తాడు — ‘రాజుల విజయానికి మూలం మంత్రమే (రహస్యమైన ఆలోచనే), అది శాస్త్రకోవిదులూ మంత్రభారం వహించేవారూ అయిన అమాత్యులచేత బాగా గోప్యంగా ఉంచబడినప్పుడు.’ ఈ ఒక్క శ్లోకం ప్రశ్నరూపాన్ని విడిచి నేరుగా సిద్ధాంతాన్ని చెబుతుంది, దానితో తరువాతి ప్రశ్నల తాత్పర్యం స్పష్టమవుతుంది. తరువాత మళ్ళీ ప్రశ్నలు — ‘నిద్రకు వశుడవు కావు కదా? సకాలంలో మేల్కొంటున్నావా? రాత్రి చివరి జాములలో అర్థసాధన నైపుణ్యం గురించి ఆలోచిస్తున్నావా?’ ‘ఒక్కడివే మంత్రాలోచన చేయడం లేదు కదా, అలాగే చాలామందితో కలిసి కూడా కాదు కదా? నీవు ఆలోచించిన మంత్రం రాష్ట్రమంతా వ్యాపించడం లేదు కదా?’ ‘తక్కువ పెట్టుబడితో గొప్ప ఫలం ఇచ్చే కార్యాన్ని నిశ్చయించి త్వరగా మొదలుపెడుతున్నావా, ఆలస్యం చేయడం లేదు కదా?’ ‘నీ కార్యాలన్నీ బాగా పూర్తయినవిగా గాని, పూర్తి కావస్తున్నవిగా గాని మాత్రమే ఇతర రాజులకు తెలుస్తున్నాయా, చేయవలసినవిగా కాదు కదా?’ ‘నీవు గాని నీ మంత్రులు గాని ఆలోచించినది, బయటికి ప్రకటించకపోయినా, తర్కంతో గాని యుక్తితో గాని ఇతరులు గ్రహించడం లేదు కదా?’ ఈ ఆరు ప్రశ్నలలో ఒకే తత్త్వం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవర్తిస్తుంది — మంత్రాంగం యొక్క గోప్యత. రాజు ఎప్పుడు మేల్కొంటాడు, ఎవరితో ఆలోచిస్తాడు, ఎప్పుడు మొదలుపెడతాడు, ఎవరికి తెలుస్తుంది — ఇదంతా గోప్యతకు అధీనం. సుధన్వ అనే పేరు ఇక్కడ ఒక్కసారే వస్తుంది; అతడు ఇక్ష్వాకు కులానికి అస్త్రాచార్యుడని గ్రహించవచ్చు; అతనికి ‘ఇష్వస్త్రవరసంపన్నః’ అనే విశేషణంతో ధనుర్విద్యా, ‘అర్థశాస్త్రవిశారదః’ అనే విశేషణంతో నీతివిద్యా — రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘ఇంగితజ్ఞః’ అనేది మంత్రికి దుర్లభమైన గుణం — బయటి చేష్టలను బట్టే ఇతరుని అంతరంగాన్ని తెలుసుకొనేవాడు. ‘మంత్రిధురాః’ అంటే మంత్రాంగపు భారాన్ని మోసేవారు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ఒకేదానిలో మూడు ప్రశ్నలు — ఒంటరిగా ఆలోచించకూడదు, చాలామందితో కలిసి ఆలోచించకూడదు, ఆలోచన బయటపడకూడదు; మధ్యమ మార్గమే ప్రశంసించబడుతుంది, అది డెబ్బై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నలుగురితో గాని ముగ్గురితో గాని’ అని స్పష్టం చేయబడుతుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘లఘుమూలం మహోదయం’ అనేది అర్థశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన లక్షణం — తక్కువ వ్యయంతో గొప్ప ఫలం.
తరువాతి భాగం సహాయకుల సంఖ్య కంటే వారి గుణమే శ్రేష్ఠమైనదని నిలుపుతుంది. ‘వేలమంది మూర్ఖుల కంటే ఒక్క పండితుని కోరుకుంటున్నావా? ఎందుకంటే అర్థసంకటాలలో పండితుడు గొప్ప శ్రేయస్సును కలిగిస్తాడు.’ ‘రాజు వేలమంది గాని, పదివేలమంది గాని మూర్ఖులను పోషించినా, వారిలో సహాయం ఉండదు.’ ‘మేధావీ, శూరుడూ, దక్షుడూ, విచక్షణ గలవాడూ అయిన ఒక్క మంత్రి అయినా రాజును గాని రాజకుమారుని గాని గొప్ప సంపదకు చేర్చగలడు.’ ఈ మూడు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని మూడు రూపాలలో చెబుతాయి — ప్రశ్నతో, నిషేధంతో, విధితో. తరువాత నియామక క్రమం — ‘ఉత్తములైన సేవకులు ఉత్తమ కార్యాలలో, మధ్యములు మధ్యమ కార్యాలలో, అధములు అధమ కార్యాలలో నియమించబడ్డారా?’ ‘ఉపధాపరీక్షలను దాటినవారు, తండ్రి తాతల కాలం నుంచి సేవ చేస్తున్నవారు, శుచులు, శ్రేష్ఠులు అయిన మంత్రులను శ్రేష్ఠమైన కార్యాలలో నియమిస్తున్నావా?’ ‘ఉపధ’ అంటే రాజనీతిశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన పరీక్ష — ధర్మోపధ, అర్థోపధ, కామోపధ, భయోపధ; వాటిని దాటినవాడే విశ్వసించదగిన మంత్రి. ‘ఉపధ’ అనే శబ్దం ఇక్కడ నేరుగా లేదు, ‘ఉపధాతీతాన్’ అనే పదంలో నిహితమై ఉంది; పరీక్షతో శుద్ధులని తేలిన మంత్రులనే శ్రేష్ఠమైన కార్యాలలో నియమించాలి. ‘పితృపైతామహాన్’ అంటే వంశపరంపరగా సేవ చేస్తున్నవారు, వారి నిష్ఠ ఇదివరకే పరీక్షించబడినది. ఈ ఐదు శ్లోకాలతో కవి ఒకే సూత్రాన్ని నిలుపుతాడు — రాజు అన్నీ తానే చేయడు, యోగ్యులను యోగ్యమైన స్థానాలలో నియమిస్తాడు; అందులోనే అతని నైపుణ్యం ఉంది.
తరువాత ప్రశ్నలు దండనీతినీ సైన్యాన్నీ తాకుతాయి. ‘కైకేయీ పుత్రా, ఉగ్రమైన దండనతో తీవ్రంగా కలవరపడిన ప్రజలు నీ రాష్ట్రంలో నీ మంత్రులను అవమానించడం లేదు కదా?’ ‘ఉగ్రంగా పన్నులు గ్రహించే నిన్ను యాజకులు పతితుని వలె, స్త్రీలు కాముకుని వలె అవమానించడం లేదు కదా?’ ఈ రెండు ఉపమానాలూ పదునైనవి — అతిగా పన్నులు గ్రహించే రాజు పతితుడైన యజమానిలా సమాజం నుంచి బహిష్కరించబడతాడు. తరువాత ఒక నీతిశ్లోకం — ‘ఉపాయాలలో నేర్పరి అయిన నీతివేత్త, సేవకులను చెడగొట్టడంలో ఆసక్తుడై, శూరుడై, ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకొనేవాడై ఉంటే, అలాంటివానిని చంపనివాడు తానే చంపబడతాడు.’ తరువాత సైన్యం — ‘ధైర్యవంతుడు, శూరుడు, ధృతిమంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, శుచి, సత్కులీనుడు, అనురక్తుడు, దక్షుడు అయినవాడు సేనాపతిగా నియమించబడ్డాడా?’ ‘బలవంతులు, యుద్ధవిశారదులు, పరాక్రమం చూపినవారు, విక్రాంతులు అయిన ముఖ్యులు నీచేత సత్కరించబడి గౌరవించబడ్డారా?’ ‘సైన్యానికి భోజనమూ జీతమూ తగినంతగా, సకాలంలో ఇస్తున్నావా, ఆలస్యం చేయడం లేదు కదా?’ తరువాత కారణం — ‘భోజనానికీ జీతానికీ కాలం మీరితే సేవకులు యజమానిపై కూడా తీవ్రంగా కోపిస్తారు; అది మహా అనర్థానికి దారితీస్తుంది.’ చివరకు — ‘సత్కులాలలో పుట్టినవారందరూ ప్రధానంగా నీయందు అనురక్తులై ఉన్నారా? నీ ప్రయోజనాల కోసం ఏకాగ్రచిత్తులై ప్రాణాలను త్యజిస్తారా?’ ఇలా దండనలో మృదుత్వం, సేనాపతి గుణాలు, సకాలంలో జీతం ఇవ్వడం, సేవకుల అనురాగం — ఈ నాలుగు విషయాలూ ఒకేచోట గుదిగుచ్చబడ్డాయి, ఎందుకంటే వీటన్నిటికీ ఫలం ఒక్కటే — సైన్యపు నిష్ఠ. ‘ఉగ్రప్రతిగ్రహీతా’ అంటే బలవంతంగా పన్ను గ్రహించేవాడు; అతనికి దృష్టాంతం ‘పతితుడైన యజమాని’ — అతని హవిస్సును ఋత్విజులు స్వీకరించరు. రెండవ ఉపమానం ‘కామయానః’ — కేవలం కామపరుడైనవాడు, అతనిని స్త్రీలు కూడా అవమానిస్తారు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వైద్యం’ అనే పదం నీతిశాస్త్రవేత్తను సూచిస్తుంది, చికిత్సకుని కాదు; అలాంటి వ్యక్తి సేవకులను చెడగొడుతూ ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకుంటే, అతడు రాజు ప్రాణానికే ప్రమాదం. ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడు శ్లోకాలలో భోజనానికీ జీతానికీ కాలనిష్ఠ — సైనికుల అసంతృప్తి శత్రువు కంటే ఎక్కువ భయంకరమనేది ప్రాచీన రాజనీతిలోని సూక్ష్మదృష్టి. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సమాహితాః’ అంటే ఏకాగ్రచిత్తులు; సేవకుల యోగక్షేమాలను రక్షించే రాజు కోసమే వారు ప్రాణాలు త్యజిస్తారు — ఇలా మునుపటి రెండు శ్లోకాలలోని జీతపు విచారం ఇక్కడ సహజమైన ఫలాన్ని పొందుతుంది.
తరువాత దూత, చారులు, శత్రువులు. ‘భరతా, స్వదేశీయుడు, విద్వాంసుడు, నేర్పరి, ప్రతిభావంతుడు, చెప్పినది చెప్పినట్లే చెప్పేవాడు, పండితుడు అయినవాడు నీకు దూతగా నియమించబడ్డాడా?’ ‘శత్రుపక్షంలోని పద్దెనిమిది, స్వపక్షంలోని పదిహేను తీర్థాలను ఒకరికొకరు తెలియని ముగ్గురు ముగ్గురు చారుల ద్వారా తెలుసుకుంటున్నావా?’ ‘తీర్థాలు’ అంటే రాజ్యంలోని అధికారపదవులు; ముద్రణలో గీతాప్రెస్ సంపాదకులు పాదటిప్పణిలో వాటికి రెండు గణనలు ఇచ్చారు. ‘రిపుసూదనా, తరిమివేయబడి మళ్ళీ తిరిగివచ్చిన శత్రువులను, వారు బలహీనులని భావించి ఉపేక్షించకుండా ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉంటున్నావా?’ తరువాత బౌద్ధికమైన ప్రమాదం — ‘నాయనా, లోకాయతికులైన (కేవల తర్కవాదులైన) బ్రాహ్మణులను సేవించడం లేదు కదా? వారు అనర్థం కలిగించడంలో నేర్పరులు, బాలిశులు, తమను పండితులని భావించుకొనేవారు.’ ‘ముఖ్యమైన ధర్మశాస్త్రాలు ఉండగానే ఆ దుర్బుద్ధులు ఆన్వీక్షికి (తర్కవిద్య)ని పట్టుకొని నిరర్థకంగా వాదిస్తారు.’ ఇక్కడ వాల్మీకి కేవల తర్కనిష్ఠను నిందిస్తున్నాడు, తర్కాన్ని కాదు — ధర్మశాస్త్రాన్ని విడిచి కేవలం తర్కంతో వ్యవహరించేవాడే దుర్బుద్ధి అని. ‘జానపదః’ అంటే స్వదేశీయుడు, ఎందుకంటే పరదేశీయుడైన దూతకు రహస్యాన్ని చెప్పలేము. ‘యథోక్తవాదీ’ అంటే తన బుద్ధితో మార్చకుండా, ఆదేశించినది ఆదేశించినట్లే చెప్పేవాడు — ఇది దూతకు ముఖ్యమైన గుణం. చారులు ‘ముగ్గురు ముగ్గురు, ఒకరికొకరు తెలియనివారు’ — ఒకడు పట్టుబడినా మిగిలిన ఇద్దరూ నిలుస్తారు, ముగ్గురి వార్తలు ఏకీభవించడం సత్యానికి పరీక్ష అవుతుంది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘వ్యపాస్తాన్ ప్రతియాతాన్’ అంటే బహిష్కరించబడి మళ్ళీ తిరిగివచ్చిన శత్రువులు; వారిని ఉపేక్షించడం రాజు వినాశనానికి కారణం.
తరువాత ప్రశ్న నగరం వైపు, జనపదం వైపు మళ్ళుతుంది; ఏడు శ్లోకాలలో ఒకే దీర్ఘవాక్యం రచించబడుతుంది. ‘మన పూర్వీకులైన వీరులు ఇదివరకు నివసించిన, సార్థకమైన పేరు గల, దృఢమైన ద్వారాలు గల, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండిన, తమ తమ కర్మలలో నిరతులూ జితేంద్రియులూ మహోత్సాహులూ ఆర్యులూ అయిన వేలాది బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్యులతో నిండిన, వివిధాకారాల ప్రాసాదాలతో చుట్టబడిన, విద్వాంసులతో నిండిన, అభ్యుదయంతో వర్ధిల్లుతున్న సమృద్ధమైన అయోధ్యను రక్షిస్తున్నావా?’ ‘అయోధ్య’ అనే పేరుకు వ్యాఖ్యానమే ‘సత్యనామా’ (సార్థకనామం గలది) అనే పదంతో ఇవ్వబడింది — ఎవ్వరూ యుద్ధం చేసి జయించలేనిదే అయోధ్య. తరువాత జనపదం — ‘వందలాది చైత్యాలతో కూడినది, చక్కగా స్థిరపడిన జనులతో నిండినది, దేవాలయాలతోనూ చలివేంద్రాలతోనూ చెరువులతోనూ శోభిల్లేది, సంతోషంగా ఉన్న స్త్రీపురుషులు గలది, సామాజికోత్సవాలతో శోభిల్లేది, బాగా దున్నిన పొలాలు గలది, పశుసమృద్ధి గలది, హింసలు లేనిది, వర్షం మీదనే ఆధారపడనిది, రమ్యమైనది, క్రూరమృగాలు లేనిది, అన్ని భయాలూ తొలగినది, గనులతో శోభిల్లేది, పాపులైన మనుష్యులు లేనిది, మన పూర్వీకులచేత బాగా రక్షించబడినది — రాఘవా, జనపదం సమృద్ధంగా సుఖంగా ఉన్నదా?’ ‘అదేవమాతృకః’ అంటే వర్షంపై ఆధారపడకుండా నదీజలంతో తడుపబడే దేశం — ఇది వ్యవసాయానికి భద్రత. ఇలా నగర, జనపద వర్ణనలలో కవి రాజు కర్తవ్యాన్ని వేరుగా చెప్పడు, దేశపు సమృద్ధినే రాజుకు పరీక్షగా చేస్తాడు. ఏడు శ్లోకాలలో ఒకే వాక్యం — ఇది వాల్మీకికి ప్రసిద్ధమైన కులక రీతి. ‘చైత్యాలు’ అంటే యజ్ఞభూములు గాని దేవాలయాలు గాని; ‘ప్రపాః’ అంటే చలివేంద్రాలు; ‘తటాకాలు’ అంటే జలాశయాలు — ఈ మూడూ లోకోపకారానికి చిహ్నాలు. ‘ఖనయః’ అంటే గనులు, అవి రాజకోశానికి మూలం. ‘సుకృష్టసీమా’ అంటే పొలాలు చక్కగా దున్నబడినది; ‘పశుమాన్’ అంటే గోవులు మొదలైనవాటితో సమృద్ధమైనది. ఇలా నగరవర్ణనా జనపదవర్ణనా ఒకదాన్నొకటి పూరిస్తాయి — దుర్గం జనులతో, జనపదం వ్యవసాయంతో.
తరువాత వైశ్యులు, స్త్రీలు, గజవనం, దుర్గాలు. ‘వ్యవసాయంతోనూ గోరక్షణతోనూ జీవించే వారందరూ నీకు ప్రియులేనా? వార్తను ఆశ్రయించిన ఈ లోకం సుఖంగా వర్ధిల్లుతుంది.’ ‘వారికి కావలసినది సమకూర్చడం, అనిష్టాన్ని తొలగించడం ద్వారా వారి పోషణ చేస్తున్నావా? రాజు రాజ్యవాసులందరినీ ధర్మంగా రక్షించాలి కదా.’ ‘స్త్రీలను ఊరడిస్తున్నావా? వారు సురక్షితంగా ఉన్నారా? వారిని అతిగా నమ్మడం లేదు కదా, వారికి రహస్యం చెప్పడం లేదు కదా?’ ‘గజవనం రక్షించబడుతున్నదా? పాడి ఆవులు ఉన్నాయా? ఆడఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ ఏనుగులతోనూ తృప్తి చెంది ఊరుకోవడం లేదు కదా?’ ‘రాజకుమారా, ప్రతిరోజూ పూర్వాహ్ణంలో లేచి, అలంకరించుకొని, రాజమార్గంలో ప్రజలకు దర్శనమిస్తున్నావా?’ ‘పనివారలందరూ నిస్సంకోచంగా నీ ఎదుటికి వచ్చేవారూ కాదు కదా, అందరూ పూర్తిగా విడిచిపెట్టబడినవారూ కాదు కదా — ఇక్కడ మధ్యమమే సరైన మార్గం.’ ‘దుర్గాలన్నీ ధనంతో, ధాన్యంతో, ఆయుధాలతో, నీటితో, యంత్రాలతో, శిల్పులతో, విలుకాండ్రతో నిండి ఉన్నాయా?’ ఈ ప్రశ్నలలో రెండు విశేషాలు — మొదటిది, వార్త (వ్యవసాయం, గోరక్షణ, వాణిజ్యం) మాత్రమే లోకానికి ఆధారమని స్పష్టంగా చెప్పబడింది; రెండవది, ‘మధ్యమమే సరైన మార్గం’ అనే మధ్యమమార్గ ఉపదేశం, ఇది అన్ని వ్యవహారాలలోనూ వర్తిస్తుంది. ‘వార్త’ అంటే వ్యవసాయం, గోరక్షణ, వాణిజ్యం రూపమైన విద్య; దండనీతి, త్రయి (వేదవిద్య)లతో పాటు అది మూడు విద్యలలో లెక్కించబడుతుంది; దానిలోనే లోకవృద్ధి ఉందని నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో స్పష్టం. ‘గుప్తిపరీహారాలు’ అంటే ఇష్టమైనదాన్ని రక్షించడం, అనిష్టమైనదాన్ని నివారించడం. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో స్త్రీల విషయంలో నాలుగు ప్రశ్నలు — ఊరడింపు, రక్షణ, అతివిశ్వాస నిషేధం, రహస్యం చెప్పడం నిషేధం; ఈ ఉపదేశం ఆనాటి రాజగృహపు వ్యవహారాన్ని సూచిస్తుంది. యాభైవ శ్లోకంలో ‘నాగవనం’ అంటే ఏనుగులు పుట్టి పెరిగే భూమి, అది రాజబలానికి ఆధారం. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘దర్శయసే’ (దర్శనమిస్తున్నావా) — రాజు ప్రజలకు దర్శనమివ్వడం కర్తవ్యం; ప్రజలకు కనిపించనివానిని ప్రజలు మరచిపోతారు. యాభై రెండవ శ్లోకంలో ‘కర్మాంతాః’ అంటే కర్మశాలలూ అక్కడ నియమించబడిన పురుషులూ; వారికి అతిగా చనువివ్వడమూ అతిగా ఉపేక్షించడమూ — రెండూ దోషమే, అందుకే ‘మధ్యమమే సరైన మార్గం’.
తరువాత కోశం, దండన, న్యాయం. ‘నీ ఆదాయం విస్తారంగా, వ్యయం తక్కువగా ఉన్నదా? రాఘవా, నీ కోశం అపాత్రులకు పోవడం లేదు కదా?’ ‘దేవతల కోసం, పితరుల కోసం, బ్రాహ్మణుల కోసం, అతిథుల కోసం, యోధుల కోసం, మిత్రవర్గాల కోసం నీ వ్యయం సాగుతున్నదా?’ తరువాత న్యాయానికి సంబంధించిన మూడు ప్రశ్నలు — ‘శుద్ధాత్ముడైన ఆర్యుడు కూడా అపకర్మ (నేరం) ఆరోపణతో మలినుడై, శాస్త్రకుశలులచేత విచారించబడకుండానే, లోభం వల్ల శిక్షించబడడం లేదు కదా?’ ‘నరశ్రేష్ఠా, పట్టుబడి, విచారించబడి, సకాలంలో చూడబడి, కారణంతో సహా రుజువైన దొంగ ధనలోభం వల్ల విడిచిపెట్టబడడం లేదు కదా?’ ‘రాఘవా, ధనికునికీ దుర్బలునికీ మధ్య వివాదం వచ్చినప్పుడు నీ బహుశ్రుతులైన మంత్రులు పక్షపాతం లేకుండా విషయాన్ని పరిశీలిస్తున్నారా?’ చివరకు భయంకరమైన మాట — ‘మిథ్యాభియోగానికి గురైనవారు కార్చే కన్నీళ్ళు, ఇష్టానుసారంగా శాసించే రాజు యొక్క పుత్రులనూ పశువులనూ నాశనం చేస్తాయి.’ ఈ ఒక్క శ్లోకమే సమగ్రమైన న్యాయవిభాగానికి సారం — పక్షపాతంతో చేసిన దండన రాజు కులాన్నే నాశనం చేస్తుంది. ‘ఆదాయం విస్తారం, వ్యయం తక్కువ’ అనేది కోశశాస్త్ర సంగ్రహం. ‘అపాత్రులకు పోవడం లేదు కదా’ అనేది వ్యయానికి దిశ. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ఆరు పాత్రాలు లెక్కించబడ్డాయి — దేవతలు, పితరులు, బ్రాహ్మణులు, అతిథులు, యోధులు, మిత్రులు. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘క్షారితః’ అంటే మిథ్యాదోషంతో దూషించబడినవాడు; ‘అదృష్టః శాస్త్రకుశలైః’ అంటే విచారణ లేకుండా శిక్షించబడినవాడు. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో నాలుగు ప్రమాణపద్ధతులు సూచించబడ్డాయి — పట్టుకోవడం, ప్రశ్నించడం, ప్రత్యక్షంగా చూడడం, కారణం ఉండడం; వీటితో రుజువైన దొంగను ధనలోభంతో విడువకూడదు. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రీత్యర్థం అనుశాసతః’ అంటే ప్రీతితో గాని పక్షపాతంతో గాని శాసించేవాడు, అతనిదే దోషం — మిథ్యాభియోగానికి గురైనవారి కన్నీళ్ళు అతని సంతతినీ పశువులనూ నాశనం చేస్తాయి.
తరువాత ప్రశ్నలు మళ్ళీ రాజు వ్యక్తిగత ధర్మం వైపు మళ్ళుతాయి. ‘రాఘవా, వృద్ధులనూ బాలులనూ ముఖ్యులనూ వైద్యులనూ దానంతో, మనస్సుతో, మాటతో — ఈ మూడింటితో ఆదరించాలని కోరుకుంటున్నావా?’ ‘గురువులకూ వృద్ధులకూ తాపసులకూ దేవతలకూ అతిథులకూ అన్ని చైత్యాలకూ సిద్ధార్థులైన బ్రాహ్మణులకూ నమస్కరిస్తున్నావా?’ ‘అర్థంతో ధర్మాన్ని గాని, ధర్మంతో అర్థాన్ని గాని, ప్రీతిలోభంతో కామంతో ఆ రెండింటినీ గాని బాధించడం లేదు కదా?’ ‘జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, కాలజ్ఞుడా, వరదా — కాలాన్ని విభజించి అర్థాన్నీ కామాన్నీ ధర్మాన్నీ అన్నిటినీ సేవిస్తున్నావా?’ ‘మహాప్రాజ్ఞా, అన్ని శాస్త్రాల అర్థం తెలిసిన బ్రాహ్మణులు పౌరులతోనూ జానపదులతోనూ కలిసి నీ క్షేమాన్ని కోరుకుంటున్నారా?’ తరువాత దీర్ఘమైన పట్టిక — ‘నాస్తికత్వం, అసత్యం, క్రోధం, ప్రమాదం (అజాగ్రత్త), దీర్ఘసూత్రత, జ్ఞానవంతులను దర్శించకపోవడం, ఆలస్యం, పంచవృత్తిత, అర్థాలను ఒంటరిగా ఆలోచించడం, అనర్థజ్ఞులతో మంత్రాలోచన, నిశ్చయించినవాటిని మొదలుపెట్టకపోవడం, మంత్రాన్ని రక్షించకపోవడం, మంగళాదులను ప్రయోగించకపోవడం, అన్ని వైపులా ఒకేసారి ఎదురుదాడి — ఈ పద్నాలుగు రాజదోషాలను విడిచిపెడుతున్నావా?’ మూడు శ్లోకాలలో ఒకే పట్టిక — ఇది కవి రీతి, దీనితో శాస్త్రసంగ్రహం కావ్యంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ‘పంచవృత్తిత’ అంటే పంచేంద్రియాలకు వశుడై ఉండడం; ‘దీర్ఘసూత్రత’ అంటే కార్యంలో జాప్యం; ‘సర్వతః ప్రత్యుత్థానం’ అంటే ఒకేసారి శత్రువులందరితో యుద్ధానికి దిగడం. అరవైవ శ్లోకంలో ‘దానేన మనసా వాచా’ అనేది మూడు విధాల సత్కారం — ద్రవ్యంతో, అంతఃకరణంతో, మాటతో; ఈ మూడింటిలో ఏ ఒక్కటి లోపించినా సత్కారం అసంపూర్ణం. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సిద్ధార్థాన్’ అంటే కోరికలు నెరవేరినవారు, ‘దేవతాతిథీన్’ అంటే దేవతలూ అతిథులూ. అరవై రెండవ శ్లోకంలో త్రివర్గం ఒకదానినొకటి బాధించడం నిషేధించబడింది — ధర్మార్థకామాలు మూడూ పరస్పరం విరోధం లేకుండా సేవించబడాలి; అరవై మూడవ శ్లోకంలో దానికి ఉపాయం — ‘కాలాన్ని విభజించి’, అంటే ప్రతిదానికీ దాని కాలం. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో బ్రాహ్మణులూ పౌరులూ జానపదులూ చేసే శుభాకాంక్ష రాజధర్మానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. పద్నాలుగు దోషాల పట్టిక రాజనీతిశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైనది; వాటిలో మొదటిది ‘నాస్తికత్వం’, చివరిది ‘అన్ని వైపులా ఎదురుదాడి’ — మొదట శ్రద్ధ లోపం, చివర వివేక లోపం. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘అనర్థజ్ఞులతో మంత్రాలోచన’ అంటే ప్రయోజనం తెలియనివారితో విచారించడం, అది నిశ్చయాన్నే నాశనం చేస్తుంది; అరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘మంగళాదుల అప్రయోగం’ అంటే మంగళకర్మలు చేయకపోవడం.
చివరి భాగంలో శాస్త్రీయ వర్గాల సంగ్రహం, తరువాత మంత్రాలోచన రీతి, చివరకు ఆత్మపరీక్ష. ‘రాఘవా, దశవర్గాన్నీ పంచవర్గాన్నీ చతుర్వర్గాన్నీ సప్తవర్గాన్నీ తత్త్వంగా, అష్టవర్గాన్నీ త్రివర్గాన్నీ మూడు విద్యలనూ; బుద్ధితో ఇంద్రియజయాన్నీ, దైవమానుషమైన షాడ్గుణ్యాన్నీ, కృత్యాన్నీ, వింశతివర్గాన్నీ, ప్రకృతిమండలాన్నీ; యాత్రను, దండవిధానాన్ని, రెండు మూలాలు గల సంధివిగ్రహాలనూ — మహాప్రాజ్ఞా, వీటన్నిటినీ యథావిధిగా పాటిస్తున్నావా?’ వీటి వివరణలు గీతాప్రెస్ ముద్రణలో పాదటిప్పణులలో ఇవ్వబడ్డాయి. ‘బుధా, నిర్దేశించినట్లు నలుగురు గాని ముగ్గురు గాని మంత్రులతో — అందరితో కలిసీ, విడివిడిగానూ — మంత్రాలోచన చేస్తున్నావా?’ ‘నీ వేదాలు సఫలమవుతున్నాయా? క్రియలు సఫలమవుతున్నాయా? భార్యలు సఫలమవుతున్నారా? శ్రుతం (విద్య) సఫలమవుతున్నదా?’ ఇక్కడ ‘సఫల’ అనే పదం నాలుగుసార్లు ఆవర్తిస్తుంది, ప్రతిసారీ మరొక అర్థాన్ని మోస్తుంది — వేదాలకు ఫలం కర్మ, క్రియలకు ఫలం సిద్ధి, భార్యలకు ఫలం సంతానం, శ్రుతానికి ఫలం వినయం. ‘నేను చెప్పినట్లుగా, ఆయుష్షునూ యశస్సునూ ఇచ్చేదీ, ధర్మకామార్థాలతో కూడినదీ అయిన ఇదే నీ బుద్ధి కదా?’ ‘మన తండ్రి నడిచిన నడవడి, మన ప్రపితామహులు నడిచిన నడవడి, సన్మార్గగామి అయిన శుభమైన నడవడి — ఆ నడవడినే నీవు నడుస్తున్నావా?’ ‘రుచిగా వండిన భోజనాన్ని ఒంటరిగా తినడం లేదు కదా? ఆశించే మిత్రులకు పంచిపెడుతున్నావా?’ చివరలో మరొక వృత్తంలో ఒక శ్లోకం ఫలాన్ని చెబుతుంది — ‘దండధారి అయిన రాజు ప్రజలను ధర్మంగా పాలించి, సమస్త భూమినీ యథావిధిగా పొంది, ఇక్కడినుంచి నిష్క్రమించిన తరువాత విద్వాంసుడై స్వర్గాన్ని చేరుకుంటాడు.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; భరతుని సమాధానం మాత్రం తరువాతి సర్గలో. ఈ మూడు శ్లోకాలు (68–70) సంఖ్యలతో పిలువబడే శాస్త్రీయ వర్గాల పేర్ల సంగ్రహం మాత్రమే; వాటి అర్థం కావ్యంలో వివరించబడలేదు, అందుకే గీతాప్రెస్ సంపాదకులు దీర్ఘమైన పాదటిప్పణులు ఇచ్చారు; వాటిలో దశవర్గం (కామం నుంచి పుట్టే పది దోషాలు), పంచవర్గం (ఐదు రకాల దుర్గాలు), చతుర్వర్గం (సామ దాన భేద దండాలు), సప్తవర్గం (రాజ్యపు ఏడు అంగాలు), అష్టవర్గం (క్రోధం నుంచి పుట్టే ఎనిమిది దోషాలు), త్రివర్గం, మూడు విద్యలు, షాడ్గుణ్యం, వింశతివర్గం, ప్రకృతిమండలం వివరించబడ్డాయి. దీనివల్ల ఈ సర్గ కావ్యమైనా శాస్త్రసంగ్రహమే అని తెలుస్తుంది. డెబ్బై రెండవ శ్లోకంలో ‘సఫల’ అనే పదం నాలుగుసార్లు ఆవర్తించడం శ్లేషలా రమణీయంగా ఉంది. డెబ్బై ఆరవ శ్లోకం మరొక వృత్తంలో (ఉపజాతి వృత్తంలో) రచించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥