॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 99వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుడు రామాశ్రమాన్ని చూడడం, రాముని పాదాలపై పడడం

ఆశ్రమ చిహ్నాల పరిచయం, పర్ణశాల వర్ణన, జటావల్కలధారి అయిన రాముని దర్శనం, భరతుని విలాపం, పాదాలపై పడడం, రాముని ఆలింగనం

మునుపటి సర్గలో భరతుడు చిత్రకూటంపై రామాశ్రమపు అగ్నిధ్వజాన్ని చూసి, సైన్యాన్ని మళ్ళీ నిలిపి, గుహునితో కలిసి త్వరగా బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆశ్రమాన్నే చేరుకుంటాడు. సైన్యం విడిది చేశాక, ఉత్సుకుడైన భరతుడు అన్నగారిని చూడడానికి వెళ్తాడు; దారిలో కనిపించే గుర్తులను శత్రుఘ్నునికి చూపిస్తూ ముందుకు సాగుతాడు. బయలుదేరేముందు అతడు వసిష్ఠ మహర్షికి ‘నా తల్లులను త్వరగా తీసుకురండి’ అని సందేశం పంపుతాడు. దీనివల్ల భరతుడు తానొక్కడే కలవాలని కోరుకోవడం లేదని, కులమంతా రామునితో కలవాలని కోరుకుంటున్నాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. గురువత్సలుడైన (అన్నపై భక్తిగల) అతడు త్వరగా ముందుకు వెళ్తాడు. సుమంత్రుడు కూడా శత్రుఘ్నుని వెనుకనే కొద్ది దూరంలో అనుసరించాడు — రాముని చూడాలనే అతని తపన కూడా భరతునిదానిలా తీవ్రంగా ఉంది. వెళ్తూనే శ్రీమంతుడైన భరతుడు తాపసుల నివాసాల మధ్య ఉన్న అన్నగారి పర్ణకుటినీ, ఉటజాన్నీ (కుటీరాన్నీ) చూస్తాడు. శాల ముందు హోమం కోసం సేకరించిన విరిచిన కట్టెలూ, పూజ కోసం కోసి కూర్చిన పూలూ కనిపిస్తాయి. ఆశ్రమానికి వచ్చే రామలక్ష్మణులు ఏర్పరచుకున్న గుర్తులను కూడా అతడు చూస్తాడు — అక్కడక్కడ చెట్లకు కట్టిన కుశలతో, నారచీరలతో చేసిన గుర్తులు. ఇలా రాముని ప్రత్యక్షంగా చూడకముందే అతని నివాసానికి సాక్ష్యం క్రమంగా భరతుని ముందు ప్రకాశిస్తుంది. కవి ఈ యాత్రను ఒక గుర్తు నుంచి మరొక గుర్తుకు సాగేదిగా చేస్తాడు, దానివల్ల పాఠకుని ఉత్కంఠ కూడా పెరుగుతుంది. ఇదంతా దర్శనానికి ముందు దర్శనానికి సన్నాహం — కవి రాముని ఇంకా చూపించడు, అతని నివాసపు గుర్తులను మాత్రమే క్రమంగా ముందుంచుతాడు. పర్ణకుటి, ఉటజం, కట్టెలు, పూలు, చెట్లకు కట్టిన కుశచీరలు — ఈ మాటలతో అడవే ఆశ్రమంగా మారిపోతుంది. శత్రుఘ్నుడూ సుమంత్రుడూ అతని పక్కన, వసిష్ఠుడు తల్లులతో కలిసి వెనుక — ఇలా అయోధ్య కులమంతా అడవి వైపు నడుస్తుంది.

తరువాత భరతుడు ఆ అడవిలో జింకల, దున్నల పేడతో (పిడకలతో) చేసిన పెద్ద పెద్ద కుప్పలను చూస్తాడు — అవి చలి కోసం సేకరించబడినవి. వెళ్తూనే కాంతిమంతుడూ మహాబాహువూ అయిన భరతుడు ఆనందంతో శత్రుఘ్నునీ, మంత్రులందరినీ పిలిచి ఇలా అంటాడు — ‘భరద్వాజుడు చెప్పిన ప్రదేశానికి మనం చేరుకున్నామని అనుకుంటున్నాను; మందాకినీ నది ఇక్కడికి ఎంతో దూరంలో లేదని నా తలంపు.’ తరువాత అతడు ఒక్కొక్క గుర్తునూ వివరిస్తాడు. ‘ఎత్తుగా కట్టిన ఈ నారచీరలు లక్ష్మణుడు చేసినవై ఉండాలి; వేళకాని వేళ వెళ్ళవలసి వచ్చినప్పుడు గుర్తుపట్టడానికి చేసిన దారి ఇది అయి ఉండాలి.’ ‘ఇక్కడ ఎత్తైన దంతాలు గల, వేగవంతమైన ఏనుగులు ఒకదానిపై ఒకటి గర్జిస్తూ కొండపక్కన తిరిగాయి.’ ‘అడవిలో తాపసులు నిరంతరం నిలుపుకోవాలని కోరుకొనే అగ్ని — ఆ నల్లని దారి గల అగ్ని యొక్క దట్టమైన పొగ ఇదిగో కనిపిస్తున్నది.’ చివరకు అతడు తన ఆశను ప్రకటిస్తాడు — ‘ఇక్కడే నేను గురువులను సత్కరించే పురుషవ్యాఘ్రుడూ, ఆర్యుడూ అయిన రాఘవుని మహర్షిని వలె ఆనందంతో చూస్తాను.’ ఈ శ్లోకాలలో భరతుని దృష్టి అడవి భయంకరత్వాన్ని చూడదు; ప్రతి వస్తువులోనూ అన్నగారి సాన్నిధ్యాన్నే చూస్తుంది. తాపసుల అగ్ని, లక్ష్మణుని చీరచిహ్నాలు, ఏనుగుల అడుగుజాడలు — అన్నీ ఒక్కటే సూచిస్తాయి, రాముడు దగ్గరలోనే ఉన్నాడని. ఇక్కడ కవి భరతుని నైపుణ్యాన్ని కూడా చూపిస్తున్నాడు — అతడు గుర్తులను చూడడమే కాదు, వాటి కారణాన్ని కూడా నిర్ణయిస్తాడు. పిడకల కుప్పలు చలి నివారణకు, చీరలు దారి తెలుపడానికి, ఏనుగుల అడుగులు జాగ్రత్తగా తప్పుకోవడానికి, పొగ అగ్నిహోత్రానికి సాక్ష్యం. ఇలా ప్రతి గుర్తూ అతని ఆశను దృఢపరుస్తుంది; చివరకు ‘ఇక్కడే చూస్తాను’ అనే నిశ్చయం కలుగుతుంది. ‘భరద్వాజుడు చెప్పిన’ అనే మాటతో కవి మునుపటి సర్గల యాత్రను గుర్తుచేస్తున్నాడు.

ముహూర్తకాలం నడిచి రాఘవుడైన భరతుడు చిత్రకూటాన్నీ మందాకినినీ చేరుకొని తన తోటివారితో మాట్లాడతాడు. అతని మాట వార్త కాదు, ఆత్మనిందే. ‘పురుషవ్యాఘ్రుడు, జనులకు ప్రభువు అయినవాడు నిర్జన ప్రదేశానికి చేరి నేలమీదే వీరాసనంలో కూర్చొని ఉన్నాడు — నా జన్మ వ్యర్థం, నా జీవితం వ్యర్థం.’ ‘నా కారణంగా మహాతేజస్వి, లోకనాథుడు ఆపదపాలయ్యాడు; అన్ని కోరికలనూ విడిచి రాఘవుడు అడవిలో నివసిస్తున్నాడు.’ ‘ఇలా లోకులందరిచేత నిందించబడిన నేను ఈ రోజు రాముని ప్రసన్నుని చేసుకుంటూ అతని పాదాలపై పడతాను, సీత పాదాలపై, లక్ష్మణుని పాదాలపై కూడా.’ ఇక్కడ భరతుడు తనను నిందించుకుంటాడు, కైకేయిని కాదు; ఇదే అతని గొప్పతనం. ఇలా విలపిస్తూ దశరథుని కుమారుడు ఆ అడవిలో విశాలమైన, పవిత్రమైన, మనోహరమైన పర్ణశాలను చూస్తాడు. దీనితో సర్గలోని రెండవ భాగం మొదలవుతుంది — ఇప్పుడు వర్ణన నిజంగా రాముని నివాసానిదే అవుతుంది. కవి మొదట శాలను వర్ణిస్తాడు, తరువాత అక్కడి ఆయుధాలను, తరువాత వేదికను, చివరకు రాముని — దృష్టి బయటినుంచి మొదలై క్రమంగా లోపలికి ప్రవేశించినట్లు. ఈ వర్ణనపద్ధతి పాఠకుని కూడా భరతునితోపాటు ఆ ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశపెడుతుంది. మందాకినీ తీరానికి చేరిన అతని నోట హర్షం కాదు, ఆత్మగర్హయే మొదట వెలువడుతుంది — భరతుని ఈ స్వభావం ప్రతి సర్గలోనూ కనిపిస్తుంది. ‘మత్కృతే’ (నా కారణంగా) అనే మాట రెండుసార్లు వస్తుంది, దానితో అతని ఆత్మనిందకు కేంద్రం స్పష్టమవుతుంది. తరువాత కనిపించే పర్ణశాల అతని విలాపానికి ప్రత్యుత్తరంలా నిలుస్తుంది — అతడు దుఃఖాన్ని చూస్తున్నచోట కవి శోభనే వర్ణిస్తాడు.

ఆ పర్ణశాల సాల, తాళ, అశ్వకర్ణ వృక్షాల అనేక ఆకులతో కప్పబడి, విశాలంగా, మెత్తని దర్భలు పరచినదై ఉంది — యజ్ఞంలోని వేదికలా. అక్కడ ఇంద్రధనుస్సుల వంటి, భారాన్ని సాధించగల, బంగారు వెన్నుగల, మహాబలమైన, శత్రువులను బాధించే విల్లులు శోభిస్తున్నాయి. అమ్ములపొదులలోని సూర్యకిరణాల వంటి భయంకరమైన బాణాలతో ఆ శాల, మెరిసే ముఖాలు గల సర్పాలతో భోగవతి (నాగలోకపు నగరం) వలె ప్రకాశిస్తున్నది. బంగారు వస్త్రాలలో చుట్టిన రెండు ఖడ్గాలతోనూ, బంగారు బిందువులతో చిత్రించిన రెండు డాళ్ళతోనూ అది శోభిల్లుతున్నది. బంగారంతో అలంకరించిన రంగురంగుల ఉడుముచర్మపు అంగుళిత్రాణాలు (వేలి కవచాలు) వేలాడుతున్న ఆ శాల, మృగాలకు సింహం గుహలా, శత్రుసమూహాలకు చొరరానిదిగా ఉంది. రాముని నివాసంలో భరతుడు తూర్పు-ఉత్తర దిశకు వాలిన, విశాలమైన, మండుతున్న అగ్ని గల, పవిత్రమైన వేదికను కూడా చూస్తాడు. ఈ వర్ణనలో కవి ఒక సూక్ష్మమైన వైరుధ్యాన్ని నిలుపుతాడు — తాపసుని పర్ణశాల, కాని దానిలోనే క్షత్రియుని విల్లులూ, అమ్ములపొదులూ, ఖడ్గాలూ; నారచీరలు ధరించిన వనవాసి, కాని అతడే లోకానికి రక్షకుడు. వేదికా, మండుతున్న అగ్నీ రాముడు అడవిలో కూడా గృహస్థధర్మాన్నీ అగ్నిహోత్రాన్నీ విడువలేదని చూపిస్తాయి. ఇదే రాముని మూర్తి — తపస్సూ క్షాత్రమూ ఒకేచోట నిలిచినవి. వర్ణనకు ఐదు శ్లోకాలే వెచ్చించబడ్డాయి, కాని వాటిలో కనిపించే వస్తువులు వనవాసివి ఏమాత్రం కావు, రాజకుమారునివే — విల్లులు, అమ్ములపొదులు, ఖడ్గాలు, డాళ్ళు, అంగుళిత్రాణాలు. దీనివల్ల రాముడు తపస్వి అయినా క్షత్రధర్మాన్ని విడువలేదని, అతని ఆశ్రమం కోటలా చొరరానిదిగా నిలిచిందని కవి సూచిస్తున్నాడు. వేదిక తూర్పు-ఉత్తర దిశకు వాలి ఉండడం శాస్త్రోక్త లక్షణం, మండుతున్న అగ్ని నిత్యాగ్నిహోత్రానికి సాక్ష్యం.

ముహూర్తకాలం పరికించి చూసి భరతుడు ఉటజంలో కూర్చొని ఉన్న, జటామండలం ధరించిన పూజ్యుడైన అన్న రాముని చూస్తాడు. అతడు కృష్ణాజినం ధరించి, నారచీరలు కట్టుకొని, చుట్టూ అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు — నారచీరలు అతని తేజస్సును కప్పివేయవు, అగ్నిలాగా అతనిని ప్రకాశింపజేస్తాయి. కవి అతనిని మళ్ళీ క్షత్రియరూపంలోనే వర్ణిస్తాడు — సింహం వంటి భుజాలు గలవాడు, మహాబాహువు, తెల్లతామర వంటి కన్నులు గలవాడు, సముద్రపర్యంతమైన భూమికి ధర్మాచరణుడైన భర్త. దర్భలు పరచిన వేదిక (స్థండిలం) మీద సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి కూర్చొని ఉన్న అతడు శాశ్వతుడైన బ్రహ్మవలె కనిపిస్తాడు. ఈ దృశ్యమే సర్గకు కేంద్రం — సముద్రపర్యంతమైన భూమికి స్వామి అయినవాడు ఇప్పుడు దర్భాసనంపై కూర్చొని ఉన్నాడు; ఎవరి తలపై ఛత్రం పట్టవలసి ఉందో అతని తలపై జటామండలం. బ్రహ్మతో పోలిక ఇక్కడ అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే బ్రహ్మ కూడా ఏ పరిగ్రహమూ లేనివాడై, తపోమయుడై ఉంటూనే లోకానికి అధిపతి. రెండు శ్లోకాలు రాముని బాహ్యవేషాన్ని వర్ణిస్తాయి, రెండు అతని అంతరంగ మాహాత్మ్యాన్ని. ఇలా భరతుని దృష్టిలో రాముడు దీనుడుగా కాక, మునుపటికంటే ఎక్కువ తేజస్విగా కనిపిస్తాడు — కాని దానివల్లనే అతని శోకం ఇంకా పెరుగుతుంది. ఇలా సర్గ కేంద్రంలో ప్రత్యక్షదర్శనం నిలుపబడింది. ‘ముహూర్తం నిరీక్ష్య’ (ముహూర్తకాలం పరికించి) అనే మాటతో కవి ఆ క్షణాన్ని దీర్ఘం చేస్తాడు — భరతుడు వెంటనే పరుగెత్తడు, స్తంభించి చూస్తూ ఉంటాడు. జటామండలం, కృష్ణాజినం, నారచీరలు — ఈ మూడూ తాపసుని లక్షణాలు; సింహం వంటి భుజాలు, మహాబాహుత్వం, తెల్లతామర వంటి కన్నులు — ఈ మూడూ సార్వభౌముని లక్షణాలు. ఈ రెండింటి కలయికే ఇక్కడ వర్ణించబడుతున్నది.

అతనిని చూసి శోకంతోనూ మోహంతోనూ మునిగిపోయిన ధర్మాత్ముడు, కైకేయి కుమారుడు భరతుడు అతని వైపు పరుగెత్తాడు. చూడగానే ఆర్తుడైన అతడు కన్నీటితో తడబడే గొంతుతో విలపించాడు; ధైర్యంతో ఆవేగాన్ని ఆపుకోలేక ఇలా పలికాడు. అతని విలాపం ఆరు వైరుధ్యాలతో రచించబడింది. ‘సభలో ప్రజలచేత సేవించబడదగినవాడు — ఆ నా అన్నగారే అడవి మృగాలచేత సేవించబడుతూ ఉన్నాడు.’ ‘ఒకప్పుడు అనేక వేల వస్త్రాలకు అలవాటుపడిన ఆ మహాత్ముడే ఇక్కడ జింకచర్మం ధరించి ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ నివసిస్తున్నాడు.’ ‘ఎల్లప్పుడూ రకరకాల రంగురంగుల పూలను ధరించిన ఆ రాఘవుడే ఈ జటాభారాన్ని ఎలా భరిస్తున్నాడు?’ ‘విధివిహితమైన యజ్ఞాలతో ధర్మాన్ని కూడబెట్టుకోవడం ఎవనికి తగినదో, అతడు శరీరక్లేశం వల్ల కలిగే ధర్మాన్ని వెదుకుతున్నాడు.’ ‘ఎవరి శరీరం మిక్కిలి విలువైన చందనంతో సేవించబడేదో, ఆ ఆర్యుని ఈ శరీరం మాలిన్యంతో ఎలా సేవించబడుతున్నది?’ చివరకు అతడు తీర్పు చెబుతాడు — ‘సుఖానికి అలవాటుపడిన రాముడు నా కారణంగానే ఈ దుఃఖాన్ని పొందాడు; క్రూరుడనైన నా లోకనిందితమైన జీవితానికి ధిక్కారం.’ ప్రతి వాక్యమూ పూర్వసుఖానికీ వర్తమానదుఃఖానికీ మధ్య ద్వంద్వాన్నే నిలుపుతుంది; దోషాన్ని అంతటా తనపైనే మోపుకుంటుంది. ఎనిమిది శ్లోకాలు ఒకే భావాన్ని ఆవర్తిస్తాయి, కాని ప్రతి శ్లోకంలోనూ కొత్త వైరుధ్యంతో — సభకు బదులు అడవి, వేల వస్త్రాలకు బదులు జింకచర్మం, పూలకు బదులు జటాభారం, యజ్ఞాలకు బదులు శరీరక్లేశం, చందనానికి బదులు మాలిన్యం. ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు, శోకానికి సహజమైన గతి — దుఃఖిస్తున్న మనిషి ఒకే విషయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ కొత్త మాటలతో చెబుతాడు. చివరకు ఈ వైరుధ్యాలన్నిటికీ కారణం ఒక్కటే అని అతడు ఒప్పుకుంటాడు — ‘మన్నిమిత్తం’ (నా కారణంగా) అని. విలాపం మొదట్లో కవి ‘శోకమోహపరిప్లుతః’ (శోకమోహాలతో ముంచెత్తబడినవాడు) అనే మాటతో అతని స్థితిని సూచిస్తాడు — శోకమూ మోహమూ ఒకేసారి.

ఇలా విలపిస్తూ, దీనుడై, చెమట పట్టిన ముఖపద్మంతో భరతుడు రాముని పాదాలను అందుకోకముందే ఏడుస్తూ నేలపై పడిపోయాడు — అతని శోకం పాదస్పర్శకు ముందే అతనిని కూల్చివేస్తుంది. దుఃఖంతో తపించిపోయిన మహాబలుడైన ఆ రాజకుమారుడు ఒక్కసారి దీనంగా ‘ఆర్యా’ అని పలికి, మళ్ళీ ఏమీ మాట్లాడలేదు. కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయిన అతడు యశస్వి అయిన రాముని చూసి ‘ఆర్యా’ అని మాత్రమే ఎలుగెత్తి పిలిచి, ఆపై మాట్లాడలేకపోయాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా ఏడుస్తూ రాముని పాదాలకు నమస్కరించాడు. రాముడు ఆ ఇద్దరినీ కౌగిలించుకొని తాను కూడా కన్నీరు కార్చాడు — దీనితో మునుపటి సర్గల దీర్ఘ వియోగం చివరకు ముగుస్తుంది. తరువాత ఆ రాజకుమారులు అడవిలో సుమంత్రునితోనూ గుహునితోనూ కలిశారు — ఆకాశంలో సూర్యుడూ చంద్రుడూ శుక్రబృహస్పతులతో కలిసినట్లు. చివరలో కవి దృష్టిని వనవాసుల వైపు తిప్పుతాడు — గజయూథపతులకు తగిన ఆ రాజులు మహారణ్యంలో కలుసుకోవడం చూసి వనవాసులందరూ ఆనందాన్ని విడిచి కన్నీరు విడిచారు. ఇలా కలయిక ఆనందమే శోకంగా మారుతుంది, ఈ కరుణదృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలు మరొక వృత్తంలో (ఉపజాతి వృత్తంలో) రచించబడ్డాయి, సర్గాంతంలో కవి పద్ధతి ప్రకారం. రాముని కన్నీరు ఇక్కడ మొదటిసారి కనిపిస్తుంది — అతనికి తండ్రి మరణం ఇంకా తెలియదు, కాని తమ్ముళ్ళను కలవడంతోనే అతడు విహ్వలుడవుతాడు. వనవాసుల శోకంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు కుశలప్రశ్నలు మొదలుపెడతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवनवतितमः सर्गः॥ ९९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి