సర్గ
భరతుడు రామాశ్రమాన్ని అన్వేషించడం
సైన్యాన్ని నిలిపి భరతుడు కాలినడకన బయలుదేరడం, శత్రుఘ్నునికీ గుహునికీ అన్వేషణకై ఆజ్ఞ, ‘నాకు శాంతి కలుగదు’ అనే ప్రతిజ్ఞ, అగ్నిధ్వజ దర్శనం
మునుపటి సర్గ చివరలో భరతుని సైన్యం చిత్రకూటం చుట్టూ విడిది చేసింది. ఆ సైన్యాన్ని నిలిపిన తరువాత భరతుడు చేసిన మొదటి పనితో ఈ సర్గ మొదలవుతుంది. సైన్యాన్ని నిలిపిన తరువాత, పాదచారులలో శ్రేష్ఠుడైన ప్రభువు భరతుడు, గురువు (తండ్రి) ఆజ్ఞలో నడుచుకొనే కాకుత్స్థుని (రాముని) దగ్గరకు వెళ్ళాలని కోరుకున్నాడు — రథం మీద కాదు, కాలినడకనే. సైన్యం నిర్దేశించిన చోట్లలో వినయంగా విడిది చేయగానే అతడు తమ్ముడు శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఈ జనసమూహాలతోనూ వేటగాళ్ళతోనూ కలిసి నీవు ఈ అడవినంతా చుట్టూ త్వరగా వెదకాలి.’ ‘పద్భ్యాం పాదవతాం వరః’ (కాళ్ళతోనే, పాదచారులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే మాటతో కవి భరతుని వినయాన్ని సూచిస్తున్నాడు — రథం ఎక్కడానికి అర్హుడైనవాడు కాలినడకన వెళ్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఆశ్రమంలో తాపసుడుగా ఉన్న అన్నగారిని చూడడానికి వెళ్తున్నాడు. రామునికి ‘గురువర్తకం’ (గురువు ఆజ్ఞలో నడిచేవాడు) అనే విశేషణం కూడా అర్థవంతమైనదే — తండ్రి ఆజ్ఞలో నిలిచినవానిని చూడడానికి, తండ్రి ఆజ్ఞ ఫలాన్ని మోస్తున్నవాడు వెళ్తున్నాడు.
అన్వేషణ ఏర్పాటు విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది — ‘బాణాలూ, విల్లులూ, కత్తులూ చేతబట్టిన వెయ్యిమంది జ్ఞాతులతో కూడి గుహుడు స్వయంగా ఈ అడవిలో కాకుత్స్థులిద్దరినీ వెదకాలి. నేను కూడా మంత్రులతోనూ, పౌరులతోనూ, పెద్దలతోనూ, బ్రాహ్మణులతోనూ కలిసి స్వయంగా కాలినడకనే అంతటా తిరుగుతాను.’ ఈ రెండు శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అయినా అవి సందర్భానికి చక్కగా సరిపోతాయి, ఎందుకంటే గుహుని నిషాదసేన ఇంతకుముందే శృంగిబేరపురంలో కలిసింది, అది ఇప్పటికీ భరతునితోనే ఉంది. ఇక్కడ మూడు అన్వేషక బృందాలు విభజించబడ్డాయి — జనసమూహాలతోనూ వేటగాళ్ళతోనూ శత్రుఘ్నుడు, జ్ఞాతులతో గుహుడు, మంత్రులు మొదలైనవారితో భరతుడు స్వయంగా. కాని భరతునికి ఈ అన్వేషణ కేవలం ఏర్పాటు మాత్రమే కాదు; అదే అతని ప్రాయశ్చిత్తానికి మార్గం, అందుకే అతడు కాలినడకనే తిరుగుతాడు.
ఇక్కడినుంచి భరతుని హృదయమే మాట్లాడుతుంది. నాలుగు శ్లోకాలు ఒకే మాటతో ముగుస్తాయి — ‘న మే శాంతిర్భవిష్యతి’ (నాకు శాంతి కలుగదు). ‘మహాబలుడైన రాముని గాని, లక్ష్మణుని గాని, మహాభాగ్యవతి అయిన వైదేహిని గాని చూడనంతవరకు నాకు శాంతి లేదు. చంద్రుని వంటి, శుభమైన, పద్మాల వంటి విశాల నేత్రాలు గల అన్నగారి ముఖాన్ని చూడనంతవరకు నాకు శాంతి లేదు. రాజలక్షణాలతో కూడిన అన్నగారి పాదాలను శిరస్సుతో పట్టుకోనంతవరకు నాకు శాంతి లేదు. రాజ్యానికి అర్హుడైన అతడు తండ్రి తాతల రాజ్యంలో నిలిచి, అభిషిక్తుడై, అభిషేకజలంతో తడిసినవాడు కానంతవరకు నాకు శాంతి లేదు.’ మధ్యలో అతడు లక్ష్మణుని ప్రశంసిస్తాడు — ‘చంద్రునిలా నిర్మలమైన, కమలాల వంటి కన్నులు గల, మహాతేజస్సుతో కూడిన రాముని ముఖాన్ని నిత్యమూ చూస్తున్న సౌమిత్రి నిజంగా కృతార్థుడు.’ ఇక్కడి పునరుక్తి దోషం కాదు, శిల్పం — ప్రతి శ్లోకంలోనూ కోరిక మరింత ఉన్నతమవుతుంది: మొదట దర్శనం, తరువాత ముఖదర్శనం, ఆ తరువాత పాదస్పర్శ, చివరకు అభిషేకం. పాదాలకు ‘పార్థివవ్యంజనాన్వితౌ’ (రాజచిహ్నాలతో కూడినవి) అనే విశేషణం వల్ల భరతుడు రాముడినే నిజమైన రాజుగా భావిస్తున్నాడని తెలుస్తుంది; ‘పితృపైతామహే రాజ్యే’ (తండ్రి తాతల రాజ్యంలో) అనే మాటతో వంశపరంపరగా వచ్చిన అధికారాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు, కైకేయి వరాన్ని కాదు. ‘జలక్లిన్నః’ అంటే అభిషేకజలంతో తడిసినవాడు అని అర్థం — భరతుని కోరిక రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టడం మాత్రమే కాదు, రాముని అభిషేకాన్ని కనులారా చూడడం.
భరతుని దృష్టి ఇప్పుడు బయటికి మళ్ళుతుంది; అతడు ప్రతిదాన్నీ రామునితో సంబంధం వల్లనే ధన్యమైనదిగా చూస్తాడు. ‘సముద్రపర్యంతమైన భూమికి భర్త అయినవానిని అనుసరిస్తున్న మహాభాగ్యవతి, జనకుని కుమార్తె వైదేహి కృతకృత్యురాలు. పర్వతరాజు హిమవంతునితో సమానమైన ఈ చిత్రకూటం మిక్కిలి శుభమైనది, దీనిలో కాకుత్స్థుడు నందనవనంలో కుబేరునిలా నివసిస్తున్నాడు. క్రూరమృగాలు సంచరించే ఈ దుర్గమమైన అడవి కూడా కృతార్థమైనది, ఎందుకంటే శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు ఇక్కడ నివసిస్తున్నాడు.’ ఈ దృష్టే భరతుని శీలానికి కేంద్రం — అతడు తనను తాను నిందించుకుంటాడు, ఇతరులందరినీ ధన్యులుగా భావిస్తాడు. సీత పతిని అనుసరిస్తున్నది కాబట్టి కృతకృత్యురాలు, పర్వతం రాముని ధరిస్తున్నది కాబట్టి శుభమైనది, అడవి రామునిచే అధిష్ఠితమైనది కాబట్టి కృతార్థమైనది. తానొక్కడే అకృతార్థుడు అనేది భరతుని అంతరంగ భావం; అది తరువాతి సర్గలో స్పష్టంగా విలాపరూపంలో బయటపడుతుంది.
ఇలా పలికి మహాతేజస్వి, పురుషశ్రేష్ఠుడు, మహాబాహువు అయిన భరతుడు కాలినడకనే ఆ మహారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. కొండచరియలపై పుట్టిన, కొనలు పూలతో నిండిన వృక్షసమూహాల మధ్యనుంచి వాగ్మిశ్రేష్ఠుడైన అతడు సాగిపోయాడు. తరువాత చిత్రకూట పర్వతం మీది ఒక సాలవృక్షాన్ని త్వరగా ఎక్కి, రామాశ్రమంలోని అగ్ని నుంచి పైకి లేచిన ధ్వజాన్ని చూశాడు — అక్కడ పొగయే ధ్వజం. దాన్ని చూసి బంధువులతో కూడిన శ్రీమంతుడైన భరతుడు, ‘రాముడు ఇక్కడే ఉన్నాడు’ అని గ్రహించి, జలరాశిని దాటి ఆవలి ఒడ్డు చేరినవానిలా ఆనందించాడు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంలో కవి చెబుతున్నాడు — చిత్రకూట పర్వతంపై పుణ్యజనులతో కూడిన రామాశ్రమం ఉందని తెలుసుకొని, ఆ మహాత్ముడు సైన్యాన్ని మళ్ళీ నిలిపి గుహునితో కలిసి త్వరత్వరగా వెళ్ళాడు. ధూమధ్వజ దర్శనమే ఈ సర్గకు శిఖరం — రోజుల తరబడి వెదుకుతున్నవాడు ఒకే ఒక్క గుర్తుతో గట్టెక్కినట్లవుతాడు. లక్ష్మణుడు కోవిదార ధ్వజాన్ని చూసి శంకించాడు, భరతుడు మాత్రం అగ్నిధ్వజాన్ని చూసి ఆనందించాడు — రెండు ధ్వజాల వైరుధ్యం ద్వారా కవి రెండు హృదయాల భేదాన్ని చూపిస్తున్నాడు. రెండు శ్లోకాలలో దారి మాత్రమే వర్ణించబడుతుంది — మొదట సమతలంలో వృక్షసమూహాల మధ్యనుంచి నడక, తరువాత పర్వతంపై సాలవృక్షాన్ని ఎక్కడం; కిందినుంచి వెళ్ళి పైకి దృష్టి సారించే క్రమం ఇది. మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు సాలవృక్షం ఎక్కి సైన్యాన్ని చూశాడు, ఇక్కడ భరతుడు సాలవృక్షం ఎక్కి ఆశ్రమాన్ని చూస్తున్నాడు — ఒకే పని, రెండు విరుద్ధ భావాలు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥