సర్గ
రాముడు లక్ష్మణుని రోషాన్ని శాంతపరచడం
‘అపవాదంతో కూడిన రాజ్యం ఎందుకు?’ అని రాముని ప్రతిజ్ఞ, భరతుని భ్రాతృవాత్సల్య వర్ణన, లక్ష్మణుని సిగ్గు, పర్వతం దగ్గర భరతుని సైన్యపు విడిది
మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు భరతుని సైన్యాన్ని చూసి వధప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గ అదే రోషాన్ని శాంతపరచడంతో మొదలవుతుంది. భరతుని పట్ల మిక్కిలి ఆవేశపడిన, క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన లక్ష్మణుని రాముడు మొదట ఓదార్చి, ఆ తరువాత ఈ మాట అన్నాడు — ‘ఇక్కడ విల్లుతో పనేమి? డాలుతో కూడిన కత్తితో ప్రయోజనమేమి? మహాబలుడూ మహోత్సాహుడూ అయిన భరతుడు స్వయంగా వచ్చినప్పుడు ఆయుధానికి అవకాశమే లేదు.’ కవి ఇక్కడ రెండు క్రియలను క్రమంగా కూర్చాడు — మొదట ఓదార్పు, తరువాత మాట; ఎందుకంటే క్రోధంతో మూర్ఛితమైన మనస్సు ఉపదేశాన్ని గ్రహించదు. ‘స్వయమ్ ఆగతే’ (స్వయంగా వచ్చినప్పుడు) అనే పదమే రాముని యుక్తి — శత్రువుగా వచ్చేవాడు స్వయంగా రాడు, సైన్యంతో వస్తాడు; భరతుడు స్వయంగా రావడమే అతని నిర్దోషత్వానికి ప్రమాణం. ‘మహోత్సాహే’ (మహోత్సాహుడు) అనే విశేషణంతో రాముడు సోదరుని గుణాన్నే గుర్తుచేస్తాడు, దోషాన్ని కాదు. మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు భరతుని ‘శత్రువు’ అన్నాడు; ఇక్కడ రాముడు అతనినే ‘మహాబలుడు, మహోత్సాహుడు’ అని వర్ణిస్తాడు — ఒకే పురుషుని రెండు చిత్రాలు, ఇద్దరు చూసేవారి భేదం వల్ల.
రాముడు తన మూలనిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘తండ్రి సత్యాన్ని పాలిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, యుద్ధంలో భరతుని చంపి, అపవాదంతో కూడిన రాజ్యంతో నేనేమి చేస్తాను? బంధువుల, మిత్రుల నాశనంతో లభించే ద్రవ్యాన్ని విషం కలిపిన భక్ష్యాల వలె నేను స్వీకరించను. లక్ష్మణా, ధర్మాన్నీ, అర్థాన్నీ, కామాన్నీ, భూమినీ మీ కోసమే కోరుతున్నాను — ఇది నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను. సోదరులను కూడగట్టుకోవడానికీ, వారి సుఖానికీ నేను రాజ్యాన్ని కూడా కోరుతున్నాను; సత్యంగా ఆయుధాన్ని తాకి చెబుతున్నాను. సౌమ్యుడా, సముద్రమే వస్త్రంగా గల ఈ భూమి నాకు దుర్లభం కాదు; కాని అధర్మంతో ఇంద్రపదవిని కూడా కోరను. ఓ మానదా, భరతుడూ, నీవూ, శత్రుఘ్నుడూ లేకుండా నాకు కలిగే సుఖమేదైనా ఉంటే, దానిని అగ్ని భస్మం చేయుగాక.’ ఈ ఆరు శ్లోకాలు రాముని సమగ్ర చరిత్రకు సంక్షేపం — రాజ్యం సాధ్యం కాదు, సోదరులను కూడగట్టుకోవడానికి సాధనం. ‘సత్యేనాయుధమాలభే’ (సత్యంగా ఆయుధాన్ని తాకుతున్నాను) అనే శపథం క్షత్రియునికి అత్యంత దృఢమైనది; విల్లును తాకి సత్యం చెబుతాడు. ‘విషం కలిపిన భక్ష్యాల వలె’ అనే ఉపమానం కూడా తీవ్రమైనది — బంధువధతో లభించిన రాజ్యం భోజనంలా కనిపిస్తుంది, కాని అది ప్రాణహరమే.
తరువాత రాముడు భరతుని రాకకు కారణాన్ని తానే వివరిస్తాడు — ‘నా ప్రాణాలకంటే కూడా ప్రియుడూ, సోదరవత్సలుడూ అయిన భరతుడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి, కులధర్మాన్ని స్మరిస్తూ వచ్చాడని అనుకుంటున్నాను. ఓ వీరా, పురుషోత్తమా, జటలూ నారచీరలూ ధరించి జానకితోనూ నీతోనూ కలిసి నేను అడవికి పంపబడ్డానని విని, స్నేహంతో ఆక్రాంతమైన హృదయంతో, శోకంతో కలతచెందిన ఇంద్రియాలతో అతడు చూడటానికే వచ్చాడు, వేరేవిధంగా కాదు. తల్లి కైకేయిపై కోపించి, ఆమెకు అప్రియం పలికి, తండ్రిని ప్రసన్నం చేసుకొని, శ్రీమంతుడైన భరతుడు నాకు రాజ్యం ఇవ్వడానికి వచ్చాడు. అతడు మనలను చూడవచ్చినది సమయోచితమే; మనస్సులోనైనా అతడు మనకు ఏ అహితమూ చేయడు.’ రాముని ఈ వివరణ కేవలం సోదరుని రక్షణ మాత్రమే కాదు, మానవస్వభావపు సూక్ష్మజ్ఞానం — కులధర్మాన్ని స్మరించేవాడు అన్నను చంపడానికి రాడు. లక్ష్మణుడు ధ్వజాన్ని చూసి శత్రువును ఊహించాడు, రాముడు మాత్రం శీలాన్ని స్మరించి సోదరునే చూస్తాడు. ‘మమ ప్రాణేభ్యః ప్రియతరః’ (నా ప్రాణాలకంటే ప్రియుడు) అనే మాటతో రాముని స్నేహమూ, ‘నాన్యథాఽఽగతః’ (వేరేవిధంగా రాలేదు) అనే నిశ్చయంతో అతని విశ్వాసమూ ప్రకటమయ్యాయి.
రాముడు ఎదురుప్రశ్నతోనే లక్ష్మణుని నిరుత్తరుని చేస్తాడు — ‘భరతుడు నీకు ఎప్పుడైనా ఏ అప్రియమైనా చేశాడా? ఈనాడు భరతుని శంకిస్తున్నావంటే, అలాంటి భయం నీకు ఎక్కడినుండి వచ్చింది? కాబట్టి భరతుని పట్ల నీవు కఠినమైన మాటగాని, అప్రియమైన మాటగాని అనకూడదు; భరతునికి అప్రియం చేస్తే నాకే అప్రియం పలికినట్లవుతుంది. ఏ ఆపదలోనైనా కొడుకులు తండ్రిని ఎలా చంపుతారు? సౌమిత్రీ, సోదరుడు తన ప్రాణం వంటి సోదరుని ఎలా చంపుతాడు? రాజ్యం కోసం నీవు ఈ మాట పలుకుతున్నట్లయితే, భరతుని చూసి ‘ఇతనికి రాజ్యం ఇవ్వబడుగాక’ అని చెబుతాను. నేను ఆ మాట చెప్పగానే భరతుడు ‘అలాగే’ అని అంగీకరిస్తాడు.’ చివరి దెబ్బే అత్యంత తీవ్రమైనది — రాజ్యమే కారణమైతే, దానిని నీవే తీసుకో; నేను దానిని ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను. దీనితో లక్ష్మణుని యుక్తి అంతా నిర్మూలమవుతుంది — అతని రోషానికి ఆధారం రాజ్యలోభం కాదు, అయినా రాముని ఈ మాట దానినే లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. ‘భరతునికి అప్రియం చేస్తే నాకే అప్రియం పలికినట్లవుతుంది’ అనే మాటతో సోదరుల అభేదం స్థాపించబడింది — భరతుని అవమానించి రాముని గౌరవించినట్లు కాదు.
ధర్మశీలుడైన అన్న అలా చెప్పగా, అతని హితంలోనే నిమగ్నుడైన లక్ష్మణుడు సిగ్గుతో తన అవయవాలలోకే ప్రవేశించినట్లయ్యాడు — ఎవడో తన శరీరంలోనే దాక్కున్నట్లుగా. ఆ మాట విని సిగ్గుపడిన అతడు బదులిచ్చాడు — ‘నిన్ను చూడటానికి తండ్రి దశరథుడే స్వయంగా వచ్చాడని అనుకుంటున్నాను.’ సిగ్గుపడిన లక్ష్మణుని చూసి రాఘవుడు సమాధానమిచ్చాడు — ‘ఈ మహాబాహువు మనలను ఇక్కడ చూడటానికి వచ్చాడని నేను కూడా అనుకుంటున్నాను. లేదా మనం సుఖాలకు తగినవారమని భావించి, వనవాసాన్ని తలచుకొని, నిశ్చయంగా మనలను ఇంటికి తిరిగి తీసుకువెళ్తాడు. అత్యంత సుఖాలను అనుభవించిన ఈ వైదేహిని కూడా శ్రీమంతుడైన నా తండ్రి రాఘవుడు అడవి నుండి తీసుకువెళ్తాడు.’ లక్ష్మణుని శంక ఇప్పుడు స్నేహంగా పరిణమించింది — క్షణం క్రితం శత్రుసైన్యాన్ని చూసినవాడు ఇప్పుడు తండ్రి రాకనే ఊహిస్తున్నాడు. రాముడు కూడా ఆ ఊహను అనుమోదిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇద్దరి హృదయాలలోనూ తండ్రిని చూడాలనే ఆశ జీవించి ఉంది. కాని దశరథుడు రాడని పాఠకునికి తెలుసు — ఇదే ఈ ఘట్టపు కరుణ. ‘సిగ్గుతో తన అవయవాలలోకే ప్రవేశించినట్లయ్యాడు’ అనే ఉత్ప్రేక్ష లక్ష్మణుని మార్పును సూక్ష్మంగా చూపిస్తుంది — సాలవృక్షం కొనపై ఎత్తుగా ఉన్నవాడు ఇప్పుడు తన శరీరంలోనే ముడుచుకుపోయాడు.
లక్ష్మణుడు ఎత్తైన సాలవృక్షం కొన నుండి మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు — ‘మంచి జాతి గల, మనోహరమైన, వాయువేగం గల, వేగంగా పరుగెత్తే ఆ రెండు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఇదిగో, సైన్యపు ముందుభాగంలో కదులుతున్న ఈ మహాకాయం — బుద్ధిమంతుడైన తండ్రి యొక్క ముసలి ఏనుగు, శత్రుంజయం అనే పేరుగలది. కాని లోకప్రసిద్ధమైన తండ్రి తెల్లని దివ్యఛత్రాన్ని మాత్రం చూడటం లేదు; ఓ మహాభాగా, ఇక్కడ నాకు సంశయం కలుగుతోంది.’ ఛత్రం కనిపించకపోవడమే రాజు రావడం లేదనడానికి మొదటి సూచన; కాని ఇద్దరూ దాని అర్థాన్ని గ్రహించరు. తరువాత రాముడు అంటాడు — ‘లక్ష్మణా, చెట్టు కొన నుండి దిగు, నా మాట చెయ్యి.’ ఇలా ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఆ సౌమిత్రితో అన్నాడు. యుద్ధాలలో జయించే లక్ష్మణుడు ఆ సాలవృక్షపు కొన నుండి దిగి, చేతులు జోడించి రాముని పక్కన నిలిచాడు. చెట్టు నుండి దిగడమే ఒక రూపకం — ఎత్తైన శంకాస్థానం నుండి అతడు నేల వైపుకూ, అన్న పక్కకూ తిరిగి వస్తాడు. ‘ప్రాంజలిర్భూత్వా’ (చేతులు జోడించి) అనే పదంతో రోషం పూర్తిగా శమించిందని సూచించబడింది. ‘సమితింజయః’ (యుద్ధాలలో జయించేవాడు) అనే విశేషణం ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా జోడించబడింది — యుద్ధాలలో జయించేవాడు ఇప్పుడు తన క్రోధాన్నే జయించాడు; ఇదే నిజమైన విజయమని కవి సూచిస్తాడు.
ఇక్కడ దృష్టి పర్వతం నుండి కింద సైన్యం వైపు వెళ్తుంది. ‘తొక్కిసలాట జరగకూడదు’ అని భరతుడు ఆదేశించగా, సైన్యం ఆ కొండ చుట్టూ నివాసం ఏర్పాటు చేసుకుంది. ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, మనుష్యులతో నిండిన ఇక్ష్వాకుల సైన్యం పర్వతం పక్కన ఒకటిన్నర యోజనాల మేర ఆవరించి విడిది చేసింది. చివరి శ్లోకంలో కవి వృత్తాన్ని మారుస్తాడు — భరతుడు చిత్రకూటానికి తీసుకువచ్చిన ఆ సైన్యం ధర్మాన్ని ముందుంచుకొని, దర్పాన్ని విడిచి, రఘునందనుని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి నీతిమంతునిచే నడిపించబడి ప్రకాశిస్తోంది. ‘ధర్మం పురస్కృత్య విధూయ దర్పం’ (ధర్మాన్ని ముందుంచుకొని, దర్పాన్ని విడిచి) అనే రెండు పదాలే ఈ సర్గకు సారం — లక్ష్మణుని దృష్టిలో శత్రుసైన్యంగా ఉన్నది నిజానికి దర్పాన్ని విడిచి, ధర్మాన్ని ముందుంచుకొని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికే వచ్చింది. ‘తొక్కిసలాట జరగకూడదు’ అనే భరతుని ఆదేశం కూడా అదే భావాన్ని చూపిస్తుంది — తపోవనపు శాంతి భంగం కాకూడదు. ఇలా సర్గ శంక శమించడంతోనూ, సైన్యపు విడిదితోనూ ముగుస్తుంది. వృత్తమార్పు కూడా అర్థవంతమైనది — అనుష్టుప్ ప్రవాహం నుండి దీర్ఘవృత్తానికి మారడంతో కవి దృశ్యపు ముగింపును సూచిస్తాడు, ఈ కాండంలో సర్గాంతాలలో సాధారణంగా కనిపించినట్లే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥