సర్గ
సైన్యాన్ని చూసి లక్ష్మణుని రోషం
కొండచరియపై రామసీతల విశ్రాంతి, భరతుని సైన్యపు దుమ్మూ శబ్దమూ, లక్ష్మణుడు సాలవృక్షం ఎక్కడం, కోవిదారధ్వజ దర్శనం, భరతుని వధిస్తానని ప్రతిజ్ఞ
మునుపటి సర్గలో రాముడు సీతకు మందాకినీ శోభను విస్తరంగా చూపించాడు. ఈ సర్గ అదే దృశ్యపు శాంతమైన ఉపసంహారంతో మొదలవుతుంది — కొండ నుండి ప్రవహించే ఆ నదిని మైథిలికి చూపించి, రాముడు కొండచరియపై కూర్చొని, ఫలమూలాల గుజ్జుతో సీతను సంతోషపెడుతూ ఉన్నాడు. ‘ఇది పవిత్రమైనది, ఇది రుచికరమైనది, ఇది నిప్పుపై చక్కగా కాల్చినది’ అంటూ ఆ ధర్మాత్ముడు సీతతో కలిసి సుఖంగా కూర్చొని ఉన్నాడు. ఈ శాంతియే ఈ సర్గకు నేపథ్యం; ఎందుకంటే ఆ తరువాత ఆ శాంతి మధ్యలోకే భరతుని సైన్యపు కోలాహలం ప్రవేశిస్తుంది. వనవాసపు మాధుర్యమూ, సైన్యశబ్దపు భయంకరత్వమూ పరస్పరం విరుద్ధంగా నిలిచేలా, కవి ఉద్దేశపూర్వకంగా ఈ రెండు శ్లోకాలను మునుపటి సర్గ వాతావరణం నుండి తెచ్చి ఇక్కడ ఉంచాడు. ‘మాంసేన’ అనే పదంతో ఇక్కడ పండ్ల గుజ్జే అభిప్రేతం, మాంసాహారం కాదు; హిందీ భాష్యం కూడా ‘ఫలమూలాల గుజ్జుతో’ అని అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది. రెండు శ్లోకాలలోనూ క్రియ ఒక్కటే — లాలించడం, ఊరడించడం, విశ్రాంతి. సర్గ చివరలో మాత్రం ఇక్కడ నిశ్శబ్దంగా ఉన్న అదే లక్ష్మణుడు వధప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఇలా కవి అనుభవపు రెండు విరుద్ధ వర్ణాలను ఒకే సర్గలో కూర్చుతాడు — మొదట ఫలమూలాలతో లాలన, చివరకు రక్తంతో తడిసిన అడవి.
వారిద్దరూ అలా అక్కడ కూర్చొని ఉండగా, సమీపిస్తున్న భరతుని సైన్యపు ఇద్దరు అగ్రదూతలు వారి ఎదుట కనిపించారు — సైన్యపు దుమ్మూ, శబ్దమూ; రెండూ ఆకాశాన్ని తాకేవి. ఈ లోపల మహాశబ్దానికి భయపడి, బాధింపబడి, మదించిన మందనాయకులు తమ మందలతో అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తారు. రాముడు సైన్యం నుండి పుట్టిన ఆ శబ్దాన్ని విన్నాడు, పారిపోతున్న మందనాయకులనందరినీ చూశాడు. అవి పారిపోవడం చూసి, ఆ మహాస్వనాన్ని విని అతడు ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘అయ్యో లక్ష్మణా, ఇక్కడ చూడు; నీ వల్ల సుమిత్ర సుపుత్రవతి అయింది. భయంకరమైన ఉరుము వలె గంభీరమైన తుములధ్వని వినిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ కవి సైన్యాన్ని ఇంకా ప్రత్యక్షంగా చూపించడు; దాని దుమ్మూ శబ్దమూ మాత్రమే మొదట అడవిలోకి ప్రవేశిస్తాయి, వనజంతువులే దానికి మొదటి సాక్షులవుతాయి. ‘నభస్పృశౌ’ (ఆకాశాన్ని తాకేవి) అనే విశేషణంతో సైన్యపు విశాలత్వం సూచించబడుతుంది — దుమ్ము కూడా ఆకాశాన్ని తాకుతోంది. ‘సుమిత్రా త్వయా సుప్రజాః’ (నీ వల్ల సుమిత్ర సుపుత్రవతి అయింది) అనే రాముని మాట స్నేహపూర్ణమైన సంబోధన, అది ఆపత్కాలంలో కూడా అతని సౌమ్యతను ప్రకటిస్తుంది. ‘భీమస్తనితగంభీరః’ (భయంకరమైన ఉరుము వలె గంభీరమైనది) అనే ఉపమానంతో శబ్దపు గాంభీర్యం మేఘగర్జనతో పోల్చబడింది; కాని అది మేఘం కాదు, సైన్యమే.
రాముడు అడవిలోని సామాన్య కారణాలను క్రమంగా లెక్కిస్తాడు — ‘ఈ మహావనంలో ఏనుగుల మందలో, అడవిదున్నలో సంచరిస్తున్నాయా? లేక సింహాలచే బెదిరింపబడిన మృగాలు ఒక్కసారిగా దిక్కులకు పారిపోయాయా? రాజో రాజకుమారుడో అడవిలో వేటకు తిరుగుతున్నాడా? లేక వేరే ఏదైనా క్రూరమృగం ఉందా? సౌమిత్రీ, నీవు తెలుసుకోవాలి.’ ఆ తరువాత అతడే ఆ కారణాలను బలహీనపరుస్తాడు — ‘ఈ కొండ పక్షులకు కూడా ఎక్కశక్యం కానిది; కాబట్టి ఇదంతా యథార్థంగా తెలుసుకోవడానికి నీవే తగినవాడవు.’ రాముని ఈ శాంతమైన జిజ్ఞాస లక్ష్మణుని రాబోయే రోషానికి విరుద్ధరూపంగా ఉంచబడింది — ఒకడు కారణం అడుగుతాడు, మరొకడు శత్రువును ఊహిస్తాడు. రాముడు శంకించడు, భయపడడు; అతడు కేవలం వాస్తవాన్నే కోరుతాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ఏనుగులూ, దున్నలూ, సింహాలూ, మృగాలూ లెక్కించబడ్డాయి — ఇవి అడవిలోని సహజ కారణాలు; తొమ్మిదవదానిలో మనిషి ప్రవేశిస్తాడు, కాని అతడు కూడా వేటగాడే, శత్రువు కాదు. ‘యథాతత్త్వం’ (యథార్థంగా) అనే పదమే ఈ సర్గకు కేంద్రం — వాస్తవంగా ఉన్నదే తెలుసుకోవాలి, భయంతో ఊహించేదాన్ని కాదు.
లక్ష్మణుడు త్వరపడి పూచిన సాలవృక్షం ఎక్కి, అన్ని దిక్కులనూ చూస్తూ తూర్పు దిక్కును పరిశీలించాడు. తరువాత ఉత్తరముఖంగా తిరిగి ఒక మహాసైన్యాన్ని చూశాడు — ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో కిక్కిరిసినది, సన్నద్ధులైన కాల్బలంతో కూడినది. గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండిన, రథధ్వజాలతో అలంకృతమైన ఆ సైన్యం గురించి రామునికి చెప్పి, ఈ మాట అన్నాడు — ‘ఆర్యుడు అగ్నిని ఆర్పివేయాలి, సీత గుహలోకి వెళ్ళాలి; నీవు విల్లు ఎక్కుపెట్టు, బాణాలూ కవచమూ ధరించు.’ లక్ష్మణుని మొదటి ప్రతిక్రియే యుద్ధసన్నాహం. పొగ సైన్యాన్ని ఆకర్షిస్తుందనే భయంతో అతడు అగ్నిని ఆర్పమంటాడు — దీనితో అతని జాగ్రత్త కూడా సూచించబడుతుంది, కేవలం రోషం కాదు. సీత గుహలోకి వెళ్ళడం, విల్లు ఎక్కుపెట్టడం, కవచం ధరించడం — ఈ మూడూ క్రమంగా రక్షణకు మూడు సోపానాలు. కవి ఇక్కడ లక్ష్మణుని వీరత్వాన్ని నిందించడు, అతని అతిశీఘ్ర నిర్ణయాన్ని చూపిస్తాడు, దానిని ముందు రాముడు శాంతపరచవలసి ఉంటుంది. ‘యత్తైః పదాతిభిః’ (సన్నద్ధులైన కాల్బలంతో) అనే పదంతో సైన్యపు సన్నద్ధత సూచించబడింది, అది లక్ష్మణుని శంకను పెంచుతుంది.
పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు అతనికి బదులిచ్చాడు — ‘సౌమిత్రీ, గుర్తులను పరిశీలించు; ఈ సైన్యం ఎవరిదని అనుకుంటున్నావు?’ ఇలా అనబడిన లక్ష్మణుడు రోషించిన అగ్నిలా, ఆ సైన్యాన్ని దహించాలనుకుంటున్నట్లుగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘అభిషేకం పొంది, సమృద్ధమైన రాజ్యాన్ని (నిష్కంటకంగా) కోరుతూ కైకేయి కొడుకు భరతుడు మన ఇద్దరినీ చంపడానికి వస్తున్నాడని స్పష్టం. ఇదిగో, ఈ మిక్కిలి పెద్ద, శోభాయమానమైన, కొమ్మలు గల వృక్షం ప్రకాశిస్తోంది; రథంపై ఉజ్జ్వలమైన దండం గల కోవిదారధ్వజం విరాజిల్లుతోంది. వీరు వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలను ఎక్కి ఇష్టానుసారం సంచరిస్తున్నారు, వీరు సంతోషంగా ఏనుగులెక్కిన మావటీలు ప్రకాశిస్తున్నారు.’ ధ్వజంపై ఉన్న కోవిదార చిహ్నమే అతని నిశ్చయానికి ఏకైక ప్రమాణం — చిహ్నం సత్యమైనదే, కాని దాని నుండి తీసిన అర్థం అసత్యం. ప్రమాణాన్ని చూస్తున్నా మనిషి తన భయంతోనే దానికి అర్థం చెప్పుకుంటాడని కవి ఇక్కడ సూక్ష్మంగా చూపిస్తాడు. లక్ష్మణుని దృష్టి ఎదుట సైన్యాన్నే చూస్తుంది, ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వస్తున్న సోదరుని కాదు. రాముని ‘గుర్తులను పరిశీలించు’ అనే మాట కూడా శాంతమైనదే — అతడు పరీక్ష కోరుతున్నాడు, లక్ష్మణుడు మాత్రం నేరుగా నిర్ణయాన్నే తెస్తున్నాడు.
తరువాత అతడు యుద్ధపద్ధతినే ఊహిస్తాడు — ‘విల్లులు పట్టుకొని మనమిద్దరమూ కొండను ఆశ్రయిద్దాం, లేదా ఇక్కడే సన్నద్ధులమై ఆయుధాలు ఎత్తి నిలుద్దాం. ఆ కోవిదారధ్వజం యుద్ధంలో మనకు వశమవుతుందా! ఓ రాఘవా, ఎవని కారణంగా నీకూ, సీతకూ, నాకూ మహావిపత్తు ప్రాప్తించిందో, ఎవని నిమిత్తం నీవు శాశ్వతమైన రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడవయ్యావో, ఆ భరతుని నేను చూడగలనా! ఈ శత్రువు వచ్చాడు, వధించదగినవాడే. భరతుని వధలో నాకు దోషం కనిపించదు; ముందుగా అపకారం చేసినవానిని చంపడం వల్ల అధర్మం అంటదు. భరతుడు ముందుగా అపకారం చేసినవాడు; అతనిని విడిచిపెట్టడంలోనే అధర్మం.’ లక్ష్మణుడు ఇక్కడ ధర్మశాస్త్రాన్ని కూడా తన పక్షానికి జోడిస్తాడు — ముందుగా అపకారం చేసినవానిని వధించడంలో దోషం లేదనే నీతివచనాన్ని అతడు అన్నకు ప్రయోగిస్తాడు. కాని ‘భరతుడు ముందుగా అపకారం చేసినవాడు’ అనే మూల ప్రతిజ్ఞే ప్రమాణరహితం; భరతుడు ఏ అపకారమూ చేయలేదు, కైకేయి చేసింది. ఈ తర్కదోషాన్నే రాముడు తరువాతి సర్గలో బయటపెడతాడు. ఇక్కడ కవి లక్ష్మణుని మాటలలో ‘రాఘవా’ అనే సంబోధనను మళ్ళీ మళ్ళీ కూర్చాడు, దానితో అతని రోషం అన్న హితాన్ని ఉద్దేశించే పుట్టిందని సూచించబడుతుంది.
‘ఇతడు హతుడైతే నీవు సమస్త భూమినీ పాలించు. రాజ్యాన్ని కోరిన కైకేయి ఈనాడు యుద్ధంలో నేను చంపిన తన కొడుకును, ఏనుగు విరిచిన చెట్టు వలె, మిక్కిలి దుఃఖంతో చూడాలి. కైకేయిని కూడా ఆమె అనుచరులతోనూ బంధువులతోనూ కలిపి వధిస్తాను; ఈనాడు భూమి మహాపాపం నుండి విముక్తమవ్వాలి. ఓ మానదా, అణచి ఉంచిన ఈ క్రోధాన్నీ, ఈ అవమానాన్నీ ఈనాడు శత్రుసైన్యాలపై, ఎండుగడ్డిపై అగ్ని వలె వదులుతాను. వాడి బాణాలతో శత్రువుల శరీరాలను ఛేదిస్తూ ఈనాడే చిత్రకూటపు అడవిని రక్తంతో తడుపుతాను. నేను చంపిన ఏనుగులనూ, గుర్రాలనూ, మనుష్యులనూ క్రూరమృగాలు ఈడ్చుకుపోవాలి. ఈ మహావనంలో సైన్యంతో సహా భరతుని చంపి బాణాలకూ విల్లుకూ ఋణం తీర్చుకుంటాను — ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఈ మాటతో సర్గ ముగుస్తుంది. లక్ష్మణుని క్రోధం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట సన్నాహం, తరువాత వధనిశ్చయం, తరువాత తల్లిని (కైకేయిని) కూడా వధిస్తాననే ప్రతిజ్ఞ, చివరకు సమస్త సైన్యాన్నీ దహించడం. చివరి శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూడిన ఆరు పాదాలది; అక్కడే క్రోధపు శిఖరం. రాముని సమాధానం మాత్రం తరువాతి సర్గలో. ‘మానద’ (మానాన్ని ఇచ్చేవాడా) అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుడు రాముని మానదాతగా పిలుస్తాడు, తాను మానభంగానికి ప్రతీకారం కోరుతాడు; ఇదే అతని క్రోధానికి మూలప్రేరణ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥