॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 95వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

శ్రీరాముడు సీతకు మందాకినీ శోభను వర్ణించడం

విచిత్రమైన ఇసుకతిన్నెలు గల మందాకిని, స్నానం చేసే ఋషులు, ఊర్ధ్వబాహువులైన మునులు, నాట్యం చేస్తున్నట్లున్న పర్వతం, చక్రవాకాలు, సరయూ స్మృతి, అయోధ్యపైనా రాజ్యంపైనా ఆసక్తి లేకపోవడం

మునుపటి సర్గలో రాముడు సీతకు చిత్రకూటపు శిఖరాలనూ, ధాతువర్ణాలనూ, చెట్లనూ, కిన్నరులనూ చూపించాడు; ఈ సర్గ అదే వర్ణనకు రెండవ అంకం — ఇప్పుడు దృష్టి పర్వతం నుండి నది వైపు వెళ్తుంది. కోసలేశ్వరుడైన రాముడు కొండ నుండి బయటకు వచ్చి మైథిలికి శుభమైన నీరు గల రమ్యమైన మందాకినీ నదిని చూపించాడు. రాజీవలోచనుడైన అతడు సుందరాంగి, చంద్రుని వంటి మనోహరమైన ముఖం గల విదేహరాజపుత్రితో అంటాడు — ‘విచిత్రమైన ఇసుకతిన్నెలు గల, రమ్యమైన, హంసలూ సారసపక్షులూ సేవించే, పూలతో నిండిన ఈ మందాకినీ నదిని చూడు.’ తరువాత తీరపు చెట్ల వర్ణన — తీరంలో పెరిగిన రకరకాల పూలచెట్లతో, పండ్లచెట్లతో చుట్టబడిన ఆమె అన్నివైపులా రాజరాజు (కుబేరుని) పద్మసరస్సు వలె ప్రకాశిస్తోంది. ఇక్కడ కూడా మునుపటి సర్గలో వలె ఉపమానంగా కుబేరుని ఉద్యానమే తీసుకోబడింది; అడవిలో ఉన్న దంపతుల దగ్గర ఉన్న చిన్న నది దేవతల పుష్కరిణితో సమానమని రాముని దృష్టి. చిత్రకూటం పక్కగా ప్రవహించే ఈ మందాకిని ఈనాటికీ అదే పేరుతో ప్రసిద్ధమైనది; ఆమె పేరుతో కవి స్వర్గగంగను కూడా గుర్తుచేస్తాడు.

ఆ తరువాత రాముడు నది రేవులను చూపిస్తాడు. జింకల మందలు తాగడం వల్ల ఇప్పుడు నీరు కలుషితమైనా ఆ రేవులు రమణీయమైనవి, అవి అతనికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి — నీటి మాలిన్యం కూడా వనజీవనపు చిహ్నం కాబట్టి అదీ సౌందర్యమే. తరువాత మనుష్యులు — జటలూ జింకచర్మాలూ ధరించిన, నారచీరలను ఉత్తరీయాలుగా వేసుకున్న ఋషులు తగిన సమయంలో మందాకినిలో స్నానం చేస్తున్నారు. మరికొందరు తీక్ష్ణవ్రతులైన మునులు నియమానుసారం చేతులు పైకెత్తి సూర్యుని ఉపాసిస్తున్నారు. ఇలా నది రమణీయమైనదే కాదు, తపోభూమి కూడా. చివరకు మళ్ళీ పర్వత దర్శనం, కాని ఇప్పుడు నది దృష్టితో — గాలికి కదిలే శిఖరాలు గల ఆ పర్వతం నాట్యం చేస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తోంది, ఎందుకంటే దాని చెట్లు నలువైపులా నది వైపు పూలనూ ఆకులనూ కురిపిస్తున్నాయి. కొమ్మల కదలికే నాట్యం, పూలవానే ఆ నాట్యానికి అర్ఘ్యం అని ఉత్ప్రేక్ష. ఇలా ఈ భాగంలో మృగాలూ, ఋషులూ, మునులూ, పర్వతమూ క్రమంగా వస్తాయి — పశుపక్ష్యాదులు, తపస్వులు, స్థావరాలు అనే మూడు విధాల లోకం ఒకే నదిలో కలిసింది.

తరువాత రాముడు నది యొక్క మూడు రూపాలను లెక్కిస్తాడు — ఎక్కడో ఆమె మణినికాశోద అంటే మణివలె స్వచ్ఛమైన నీరు గలది, ఎక్కడో ఇసుకతిన్నెలతో శోభిల్లేది, ఎక్కడో సిద్ధజనులతో నిండినది. గాలికి రాలి విస్తరించిన పూలరాశులు ఇరుతీరాలా వ్యాపించాయి, మరికొన్ని నీటి మధ్యలో తేలుతున్నాయి — ‘సన్నని నడుము గలదానా, చూడు’ అనే సంబోధనతో అతడు వాటిని చూపిస్తాడు. మధురమైన కూతలు గల రథాంగాహ్వయ పక్షులు అంటే చక్రవాకాలు శుభమైన ధ్వనులు చేస్తూ తీరం ఎక్కుతున్నాయి. ఇదంతా చూసి అతడు నిర్ణయం చెబుతాడు — ‘శోభనా, చిత్రకూటాన్నీ మందాకినినీ చూడటం, నిన్ను చూడటంతో కలిపి, పురవాసం కంటే గొప్పదని భావిస్తున్నాను’ — అయోధ్య స్మృతి ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రవేశిస్తుంది, కాని పోలికలోనే, శోకంలో కాదు. చివరకు అతడు ఆమెను స్నానానికి పిలుస్తాడు — కల్మషాలు తొలగిన, తపస్సూ దమమూ శమమూ గల సిద్ధులు నిత్యం కలచివేసే నీరు గల ఈ నదిలో నాతో కలిసి స్నానం చేయి అని. సిద్ధుల స్నానంతో నీరు పవిత్రమైందని భావం; ఇక్కడ సంభాషణ గతి వర్ణన నుండి ఆమంత్రణం వైపు మారుతుంది.

ఆ తరువాత రాముని మాట మరింత గాఢమవుతుంది. ‘సీతా, కలువలనూ తామరలనూ ముంచుతూ సఖి వలె ఈ మందాకినిలో స్నానం చేయి’ అని అతడు అంటాడు — నది కేవలం స్థలం కాదు, సీతకు సఖి. తరువాత అతడు ఆమెకు స్మృతిని మార్చుకోమని ఉపదేశిస్తాడు — ‘అడవిలో నివసించే క్రూరమృగాలను పౌరజనుల వలె, చిత్రకూటాన్ని అయోధ్య వలె, ఈ నదిని సరయూ వలె నిత్యం భావించు’ — వనమే కొత్త అయోధ్య అని భావం; దీనితో సీత నగరశోకం తొలగిపోతుంది. ‘ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు నా ఆజ్ఞలో నిలిచి ఉన్నాడు, నీవు అనుకూలవతివి — మీరిద్దరూ నాకు ప్రీతిని కలిగిస్తున్నారు’ అని అతడు తన సంతోషానికి కారణం చెప్తాడు. చివరకు నిశ్చయవాక్యం — ‘మూడు సంధ్యలలో స్నానం చేస్తూ, తేనె, కందమూలాలు, పండ్లు తింటూ, నీతో కలిసి ఉన్న నేను అయోధ్యను గాని, రాజ్యాన్ని గాని కోరను.’ ఈ వాక్యమే ఈ రెండు సర్గల సారం — రాజ్యత్యాగం దుఃఖం కాదు, వరించదగినదే అనే రాముని స్థితి ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

చివరి రెండు శ్లోకాలు వృత్తాన్ని మారుస్తాయి — అనుష్టుప్ స్థానంలో, కవి సాధారణంగా సర్గాంతంలో ప్రయోగించే దీర్ఘవృత్తం. వాటిలో మొదటిదానిలో రాముడు నది యొక్క చివరి చిత్రాన్ని చెబుతాడు — ఏనుగుల మందలు కలచివేసిన, ఏనుగులూ సింహాలూ వానరాలూ నీరు తాగిన, బాగా పూచిన పూలగుత్తులతో అలంకృతమైన ఈ రమ్యమైన నదిని సమీపించి అలసట తీరి సుఖపడనివాడు — అలాంటివాడు ఎవడూ లేడు. రెండవదానిలో మాత్రం కవి స్వయంగా చెబుతాడు, రాముడు కాదు — ‘ఇలా నదిని గురించి ఎన్నో సముచితమైన మాటలు పలుకుతూ, ప్రియురాలు తోడుగా, రఘువంశవర్ధనుడైన అతడు రమ్యమైన, కాటుక కాంతి గల చిత్రకూటంలో సంచరించాడు.’ ఈ శ్లోకం సమగ్రంగా ఈ రెండు సర్గలనూ ముగిస్తుంది — సౌందర్యవర్ణనం, సంతోషం, దంపతుల విహారం. కాని అదే క్షణంలో భరతుని సైన్యం దగ్గరకు వస్తోందని శ్రోతకు తెలుసు; కాబట్టి ఈ శాంతికి అంతం దగ్గరలోనే ఉందనే కరుణ ఇక్కడ నిహితమై ఉంది. తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు సైన్యపు దుమ్మునూ శబ్దాన్నీ చూసి రోషాన్ని ప్రకటిస్తాడు; కాబట్టి ఈ సర్గే చిత్రకూటవాసపు చివరి శాంత క్షణం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి