॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 94వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

శ్రీరాముడు సీతకు చిత్రకూట శోభను చూపడం

ధాతువులతో అలంకృతమైన శిఖరాలు, చెట్లూ మృగాలూ పక్షులూ, కిన్నరులూ విద్యాధర స్త్రీలూ, జలపాతాలు, రాత్రి వెలిగే ఓషధులు, వనవాసపు రెండు ఫలాలు

మునుపటి సర్గలలో భరతుడు చతురంగసైన్యంతో చిత్రకూటాన్ని సమీపించి, పొగకొనను చూసి రాముని ఆశ్రమం వైపు వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఈ సర్గలో మాత్రం కవి దృష్టిని మారుస్తాడు — సైన్యపు కోలాహలం నుండి మళ్ళీ పర్వతపు ప్రశాంతమైన చరియ వైపు తీసుకువెళ్తాడు, అక్కడ రాముడు సీతతో కలిసి సుఖంగా నివసిస్తున్నాడు. భరతుడు దగ్గరకు వస్తున్నాడని రామునికి తెలియదు; అందుకే ఈ సర్గలోని సౌందర్యవర్ణనమంతా శ్రోత మనస్సులో రాబోయే సమాగమపు నీడతోనే రంగులద్దబడింది. కొండలన్నా వనాలన్నా ప్రీతి గల రాముడు ఆ కొండపై చాలాకాలం నివసించాడు. వైదేహికి ప్రియం చేయాలని కోరుతూ, తన చిత్తాన్ని కూడా ఆనందింపజేసుకుంటూ, అమరసమానుడైన పురందరుడు శచీదేవికి పర్వతశోభను చూపినట్లు, అతడు భార్యకు విచిత్రమైన చిత్రకూటాన్ని చూపించాడు. అతని మొదటి మాటే సర్గ స్వరాన్ని స్థాపిస్తుంది — ‘భద్రే, రాజ్యభ్రంశం నన్ను బాధించడం లేదు, మిత్రుల ఎడబాటూ బాధించడం లేదు; రమణీయమైన ఈ కొండను చూసి నా మనస్సు శాంతినే పొందుతోంది.’ దాదాపు సర్గ అంతా రాముని ఒకే దీర్ఘమైన వాక్యం; అందులో వనవాసం శోకం నుండి సౌందర్యానుభవంగా పరిణమిస్తుంది.

‘భద్రే, ఈ పర్వతాన్ని చూడు’ అని మొదలుపెట్టి రాముడు పర్వతపు రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు. అది రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడినది, ఆకాశాన్ని చీల్చుకుపోతున్నట్లున్న ధాతువులు గల శిఖరాలతో అలంకృతమైనది. ఇక్కడ ‘ధాతు’ అంటే గైరికం (జేగురు), అంజనం, హరితాళం మొదలైన ఖనిజాల పేరు; వాటి సిరలే శిలలలో రంగులను పుట్టిస్తాయి. తరువాత కవి వర్ణవైచిత్ర్యాన్ని విప్పుతాడు — కొన్ని ప్రదేశాలు వెండి వంటివి, కొన్ని క్షతజసంనిభాలు అంటే రక్తవర్ణం గలవి, కొన్ని పసుపూ మంజిష్ఠా వర్ణం గలవి, కొన్ని శ్రేష్ఠమైన మణుల కాంతి గలవి. మరికొన్ని పుష్యరాగం, స్ఫటికం, మొగలిపూవు వంటి కాంతి గలవి, ఇంకొన్ని జ్యోతీరసం (నక్షత్రకాంతి గల రత్నం) వంటి ప్రభ గలవి. ఇలా ధాతువులతో అలంకృతమైన ఆ పర్వతరాజు ప్రదేశాలు విరాజిల్లుతున్నాయి. ఇక్కడ కవి పర్వతాన్ని కేవలం రాతిముద్దగా చూడడు, రంగుల పటంగా చూస్తాడు — వెండి, రక్తం, పసుపు, మంజిష్ఠ, మణికాంతి. ఆరేడు రంగులతో ఒకే శిఖరం చిత్రించబడుతుంది. ఈ వర్ణసూచి శ్రోత మనస్సులో చిత్రకూటం అనే పేరుకే అర్థాన్ని స్థాపిస్తుంది — ‘చిత్రమైన కూటం (శిఖరం) గలది.’ ఉపమానాలన్నీ రత్నాలకూ ధాతువులకూ సంబంధించినవే, పూలకు సంబంధించినవి కావు; పూల వర్ణన ముందు వస్తుంది.

ఆ తరువాత రాముడు పర్వతపు జీవలోకాన్ని చూపిస్తాడు. ఈ కొండ రకరకాల మృగగణాలతో, చిరుతపులులతో, తోడేళ్ళతో, ఎలుగుబంట్ల గుంపులతో చుట్టబడి ఉంది, కాని అవన్నీ అదుష్టాలు — హింసను విడిచి నివసిస్తున్నాయి; అనేక పక్షులతో నిండి అది ప్రకాశిస్తోంది. ‘అదుష్టైః’ (దుష్టత్వం లేనివి) అనే ఒక్క పదమే ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — తపోవన ప్రభావం వల్ల పులులు మొదలైనవి కూడా శాంతించాయని భావం; హిందీ భాష్యం కూడా అలాగే వ్యాఖ్యానిస్తుంది. తరువాత చెట్ల దీర్ఘమైన జాబితా వస్తుంది — మామిడి, నేరేడు, వేగిస (అసన), లొద్దుగ, మోరి (ప్రియాల), పనస, ధవ, ఊడుగ (అంకోల), భవ్య, తినిశ, మారేడు, తుమ్మికి (తిందుక), వెదురు, గుమ్ముడు (కాశ్మరి), కుంకుడు (అరిష్ట), ఉలిమిరి (వరణ), ఇప్ప, తిలక, రేగు, ఉసిరి, కడిమి, బెత్తం, ధన్వన, బీజక — ఇరవై నాలుగు పేర్లు. ఇవన్నీ పూలూ పండ్లూ నీడా గలవి, మనోహరమైనవి. ఇలాంటి వాటితో నిండిన ఈ కొండ శోభను పోషిస్తోంది. జాబితా విస్తారంతోనే వనపు సమృద్ధి శ్రోత మనస్సులో ప్రతిష్ఠితమవుతుంది — వనం శూన్యం కాదు, నగరం కంటే కూడా సంపన్నమైనది.

తరువాత రాముడు పర్వతపు దివ్యనివాసులను చూపిస్తాడు. రమ్యమైన కొండచరియలపై జంటలు జంటలుగా విహరిస్తున్న, కామోద్దీపకులూ మనస్వులూ అయిన కిన్నరులను చూడమని అతడు సీతను పిలుస్తాడు. ‘ద్వంద్వశః’ (జంటలు జంటలుగా) అనే పదంతో దంపతుల సుఖమే సూచించబడింది; రామసీతల సొంత దశ కూడా దానిలోనే ప్రతిబింబిస్తుంది. చెట్ల కొమ్మలకు తగిలించిన కత్తులూ, శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలూ కనిపిస్తున్నాయి — అవి విద్యాధరస్త్రీల మనోహరమైన క్రీడాస్థలాలు; కత్తులూ వస్త్రాలూ కొమ్మలపై ఉంచబడ్డాయంటే వారి జలక్రీడే సూచించబడుతుంది. తరువాత జలచిత్రం — ఎక్కడో జలపాతాలు, ఎక్కడో ఊటలు, ఎక్కడో చిన్న ప్రవాహాలు; స్రవించే వాటితో ఈ కొండ మదజలం స్రవించే ఏనుగు వలె ప్రకాశిస్తోంది. చివరకు సువాసన వర్ణన — రకరకాల పూల నుండి పుట్టిన ఎన్నో సువాసనలను మోసుకొని, ముక్కుకు తృప్తినిస్తూ వచ్చే గుహలలోని గాలి ఏ మనిషిని సంతోషపెట్టదు? ఇలా రూపమూ, దృశ్యమూ, సువాసనా క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి; వనవాసం అన్ని ఇంద్రియాలకూ సుఖమేనని చూపబడింది.

ఇప్పుడు వర్ణన నుండి రాముడు తన అంతఃస్థితి వైపు వెళ్తాడు; ఇదే సర్గకు మధ్యబిందువు. ‘ఓ అనిందితా, నీతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఇక్కడ అనేక సంవత్సరాలు నివసించినా, శోకం నన్ను బాధించదు’ అని అతడు అంటాడు. అనేక పూలూ పండ్లూ గల, రమ్యమైన, రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడిన, విచిత్రమైన శిఖరాలు గల ఈ కొండపై అతడు ఆనందిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు వనవాసపు రెండు ఫలాలను లెక్కిస్తాడు — ధర్మంలో తండ్రి ఋణం తీర్చుకోవడం, భరతునికి ప్రియం చేయడం. గుర్తుంచుకోవాలి — ఏ భరతుని ప్రియాన్ని అతడు లెక్కిస్తున్నాడో, ఆ భరతుడే అదే క్షణంలో సైన్యంతో అతని వైపు వస్తున్నాడు. ‘వైదేహీ, మనోవాక్కాయాలకు సమ్మతమైన రకరకాల భావాలను చూస్తూ నీవు కూడా నాతో కలిసి చిత్రకూటంలో ఆనందిస్తున్నావా?’ అనే ప్రశ్నతో అతడు ఆమె అనుభవాన్ని కూడా అడుగుతాడు; వనవాసం ఒక్కరిది కాదు, ఇద్దరిదీ అని దీనితో సూచించబడింది. చివరకు పూర్వీకుల ప్రమాణాన్ని తెస్తాడు — ‘ఓ రాణీ, నా ప్రపితామహులైన శ్రేష్ఠ రాజర్షులు ఈ వనవాసాన్నే మరణానంతర శ్రేయస్సు కోసం అమృతమని చెప్పారు.’

మళ్ళీ వర్ణన సాగుతుంది, కాని ఇప్పుడు రాత్రి కూడా ప్రవేశిస్తుంది. కొండ యొక్క విశాలమైన వందలాది శిలలు నలువైపులా శోభిస్తున్నాయి — నీలం, పసుపు, తెలుపు, ఎరుపు వంటి అనేక రంగులతో నిండినవి. రాత్రివేళ ఆ పర్వతరాజుపై ఓషధులు తమ కాంతిశోభతో వేలాదిగా ప్రకాశిస్తూ అగ్నిజ్వాలల వలె వెలుగుతున్నాయి. ‘ఓషధి’ అంటే ఇక్కడ స్వయంప్రకాశం గల లత; పర్వతం పగలు రంగులతో, రాత్రి జ్యోతులతో శోభిస్తుందని రెండు కాలాల సౌందర్యాన్నీ కవి చూపించాడు. తరువాత ప్రదేశాల వైవిధ్యం — కొన్ని ప్రదేశాలు క్షయనిభాలు అంటే ఇళ్ళ వంటివి, కొన్ని ఉద్యానాల వంటివి, కొన్ని ఒకే శిలగా ప్రకాశిస్తున్నాయి; వనమే ఇల్లూ, ఉద్యానమూ అనే భావం ఇక్కడ నిహితమై ఉంది. చివరకు సమగ్ర పర్వత దర్శనం — భూమిని చీల్చుకొని పైకి లేచినట్లుగా ఈ చిత్రకూటం ప్రకాశిస్తోంది, దాని శిఖరం అన్నివైపుల నుండీ శుభంగా కనిపిస్తోంది. ఇలా సూక్ష్మవర్ణన నుండి కవి మళ్ళీ సమగ్రదర్శనం వైపు వెళ్తాడు; పర్వతం చివరకు ఒకే విశాలరూపాన్ని ధరిస్తుంది.

చివరి భాగంలో కవి మానవ విలాసపు చిహ్నాలను చూపిస్తాడు. కుష్ఠ, స్థగర, పున్నాగ, భూర్జపత్రాలు పై దుప్పట్లుగా గల, తామరరేకులతో కూడిన కాముకుల పరుపులు కనిపిస్తున్నాయి. నలిగిన, విసిరిపారేసిన తామరమాలలు కూడా — కాముకులు విడిచినవి; రకరకాల పండ్లు చెట్లకు వేలాడుతున్నాయి. జనులు కనిపించరు, వారి గుర్తులు మాత్రమే — పరుపులూ, మాలలూ, వస్త్రాలూ; దీనితో వనపు ఏకాంతం కూడా సజీవమైనట్లవుతుంది. తరువాత ఉపమానం — కుబేరుని నగరాన్నీ, వస్వౌకసారనూ, నళినినీ మించి, ఉత్తరకురువులను కూడా అతిక్రమించి, అనేక కందమూలఫలాలూ నీరూ గల ఈ చిత్రకూటం శోభిస్తోంది; దేవతల భోగభూములకంటే కూడా ఈ కొండ శ్రేష్ఠమైనదని రాముని నిర్ణయం. చివరి శ్లోకం వృత్తాన్ని మారుస్తుంది — అనుష్టుప్ స్థానంలో దీర్ఘవృత్తం; అందులో రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నట్లుగా అంటాడు — ‘ప్రియా సీతా, నీతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఈ కాలాన్ని విహరిస్తూ, సత్పురుషుల మార్గంలో శ్రేష్ఠమైన నా నియమాలతో నిలిచి, కులధర్మాన్ని వర్ధిల్లజేసే ఆనందాన్ని పొందుతాను.’ ఈ శాంతమైన వాక్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి