॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 93వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుని సైన్యానికి చిత్రకూట దర్శనం

వన్యప్రాణుల భయం, సైన్యపు విస్తారం, వసిష్ఠునితో మాట, చిత్రకూట మందాకినుల దర్శనం, శత్రుఘ్నునికి వర్ణన, పొగకొన దర్శనం, సైన్యాన్ని నిలపడం

మునుపటి సర్గ చివరలో భరతుని సైన్యం భరద్వాజుని అనుమతి పొంది మహావనంలో ప్రవేశించింది. ఈ సర్గ ఆ ప్రవేశపు పరిణామంతోనే మొదలవుతుంది. సాగిపోతున్న ఆ మహాసైన్యం చేత బాధింపబడి, అడవిలో నివసించే మదించిన మందనాయకులు తమ మందలతో కలిసి పారిపోయారు — అడవిలో నిర్భయంగా సంచరించే ఏనుగుల మందనాయకులు కూడా సైన్యపు నాదానికి భయపడి పారిపోతున్నారు. ఎలుగుబంట్లూ, ముఖ్యమైన చుక్కలజింకలూ, రురుమృగాలూ నలువైపులా అడవిదారుల్లోనూ, కొండలపైనా, నదుల్లోనూ కనిపిస్తున్నాయి. ధర్మాత్ముడైన దశరథపుత్రుడు సంతోషంతో, మహానాదం చేసే చతురంగసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరాడు. ఆ మహాత్ముని సైన్యం సముద్రప్రవాహం వలె ఉంది — వర్షాకాలంలో మేఘం ఆకాశాన్ని కప్పినట్లు అది భూమిని కప్పివేసింది. గుర్రాల గుంపులతోనూ, మహాబలమైన ఏనుగులతోనూ విస్తరించిన అది చాలాసేపు కనిపించకుండా పోయింది — ఈ మాట మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే సైన్యపు విస్తారమే దాని అదృశ్యతకు కారణం. కవి ఇక్కడ మేఘమూ సముద్రమూ అనే రెండు ఉపమానాలను ఏకకాలంలో కూర్చాడు — ఒకటి విస్తారాన్ని చెబుతుంది, మరొకటి గంభీరనాదాన్ని. ‘మత్తాః’ (మదించిన) అనే పదంతో మందనాయకుల బలం కూడా సూచించబడింది — అలాంటివారు కూడా పారిపోతున్నారంటే అది సైన్యపు ప్రభావం.

చాలా దూరం ప్రయాణించిన తరువాత, వాహనాలు అలసిపోగా శ్రీమంతుడైన భరతుడు మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠునితో అన్నాడు — ‘ఇక్కడ కనిపిస్తున్న రూపాన్ని బట్టీ, నేను విన్నదాన్ని బట్టీ, భరద్వాజుడు చెప్పిన ఆ ప్రదేశానికి మనం చేరుకున్నామని స్పష్టం.’ విన్నదీ చూసినదీ కలిశాయి అనే రెండు ప్రమాణాలతో అతడు నిశ్చయిస్తాడు. తరువాత అతడు తానే గుర్తులను లెక్కిస్తాడు — ‘ఈ పర్వతం చిత్రకూటం, అలాగే ఇది మందాకినీ నది; ఈ వనం దూరం నుండి నల్లమేఘం వలె ప్రకాశిస్తోంది.’ మునుపటి సర్గలో ముని చెప్పిన మూడు గుర్తులు — వనం, నది, పర్వతం — ఇక్కడ క్రమంగా కళ్ళ ముందుకు వస్తాయి. ‘నీలమేఘనిభం’ (నల్లమేఘం వంటిది) అనే ఉపమానం వనపు శ్యామలతనూ, వర్షాకాలపు స్మృతినీ మోస్తుంది. ఇలా మార్గపు అంతం దగ్గరలోనే ఉందని అందరికీ నమ్మకం కలిగింది. వసిష్ఠుడే సంబోధించబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతడు మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడు, యాత్రకు నాయకుడు. భరతుని మాటలో ఉత్సాహం స్పష్టం — దీర్ఘమైన మార్గం చివరలో లక్ష్యం కనిపిస్తోంది.

ఆ తరువాత భరతుడు హర్షంతో వర్ణన మొదలుపెడతాడు. ‘చిత్రకూటపు రమ్యమైన చరియలు ఇప్పుడు పర్వతాల వంటి నా ఏనుగులచే నలుగుతున్నాయి’ — తన సైన్యపు విశాలత్వాన్ని అతడే విస్మయంతో చూస్తున్నాడు. ‘వేసవి ముగిసినప్పుడు నల్లని నీటిమేఘాలు నీటిని కురిపించినట్లు, ఈ చెట్లు పర్వతచరియలపై పూలను కురిపిస్తున్నాయి.’ తరువాత అతడు శత్రుఘ్నుని సంబోధిస్తాడు — ‘చూడు, కిన్నరులు సంచరించే ఈ పర్వతప్రదేశం మొసళ్ళతో సముద్రం వలె నలువైపులా గుర్రాలతో నిండిపోయింది. ప్రేరేపించబడి వేగంగా పరుగెత్తుతున్న ఈ మృగగణాలు శరత్కాలంలో గాలికి చెదిరిన మేఘాల గుంపుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఈ చెట్లు మేఘకాంతి గల డాళ్ళతో గుర్తించబడే దక్షిణదేశపు మనుష్యుల వలె తలలపై సువాసనగల పూలకిరీటాలు ధరిస్తున్నాయి.’ ప్రతి ఉపమానమూ రెండు పనులు చేస్తుంది — వనపు శోభను చూపిస్తుంది, సైన్యపు గతిని సూచిస్తుంది. అన్నిచోట్లా మేఘాల ఉపమానాలే — మేఘం, నీటిమేఘం, మేఘాల గుంపు, మేఘకాంతి. శత్రుఘ్నుని సంబోధించడం కూడా సార్థకమైనది — మేనమామ ఇంటి నుండి కలిసి వచ్చినవాడే ఇక్కడ భరతునికి ఏకైక సహచరుడు. వర్ణనలో ఆనందం ఉంది, కాని మూలంలో మాత్రం అన్నను చూడాలనే ఉత్కంఠే.

‘ఈ వనం కూతలే లేనట్లుగా భయంకరంగా కనిపించేది; ఇప్పుడు మాత్రం జనంతో నిండిన అయోధ్య వలె నాకు అనిపిస్తోంది.’ ఈ పోలిక సర్గకు హృదయం — జనశూన్యత వల్ల భయంకరంగా ఉన్న వనం ఇప్పుడు నగరం వలె జనపూర్ణంగా ఉంది. ‘గిట్టలతో లేచిన దుమ్ము ఆకాశాన్ని కప్పి నిలుస్తోంది; నాకు ప్రియం చేస్తున్నట్లుగా గాలి దానిని త్వరగా తీసుకుపోతోంది’ — గాలి కూడా రాజకుమారునికి సేవకుని వలె వర్ణించబడింది. ‘ఓ శత్రుఘ్నా, అడవిలో గుర్రాలు పూన్చిన, ముఖ్యులైన సారథులు నడుపుతున్న ఈ రథాలు వేగంగా దూసుకుపోవడం చూడు. ఇలా వస్తున్నవారిని చూసి బెదిరి, తమ నివాసమైన కొండ వైపు వెళ్తున్న చూడముచ్చటైన ఈ నెమళ్ళను చూడు.’ నెమళ్ళ భయం కూడా సౌందర్యంతోనే వర్ణించబడింది — ‘ప్రియదర్శనాన్’ (చూడముచ్చటైనవి) అనే పదంతో కవి భయంలో కూడా శోభను చూపిస్తాడు. ‘నాకు ప్రియం చేస్తున్నట్లుగా’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో కవి భరతుని మనఃప్రసాదాన్ని చూపిస్తాడు; శోకంతో బయలుదేరినవాడు ఇప్పుడు గాలిలో కూడా అనుగ్రహాన్ని చూస్తున్నాడు.

‘ఓ అనఘా, ఈ ప్రదేశం నాకు అత్యంత మనోహరంగా అనిపిస్తోంది; ఇది తాపసుల నివాసమనీ, స్వర్గమార్గమనీ స్పష్టం.’ ఇక్కడ భరతుని దృష్టి మారుతుంది — ఇప్పుడు అతడు సేనాపతిలా కాదు, తీర్థయాత్రికునిలా చూస్తున్నాడు. ‘ఆడుజింకలతో కూడిన అనేక జింకలూ, చుక్కలజింకలూ అడవిలో పూలతో చిత్రించినట్లుగా మనోహరరూపాలతో కనిపిస్తున్నాయి.’ మృగాల జంటలు కనిపించడం కూడా సూచనాత్మకమే — తపోవనం ఉన్నచోట నిర్భయత. తరువాత అతడు ఆదేశిస్తాడు — ‘మంచిది, సైనికులు బయలుదేరి అడవిని వెదకాలి, ఆ ఇద్దరు పురుషవ్యాఘ్రులైన రామలక్ష్మణులు కనిపించేలా.’ ‘సాధు’ (మంచిది) అనే పదం మృదువైన ఆజ్ఞను సూచిస్తుంది; సేనాపతి మాట కాదు, సోదరుని ప్రార్థన. ఇలా సర్గ వర్ణన నుండి క్రియ వైపు మారుతుంది. ‘స్వర్గపథః’ (స్వర్గమార్గం) అనే పదంతో అతడు తండ్రి గతిని కూడా స్మరిస్తున్నాడనే ధ్వని సాధ్యమే. ఆజ్ఞ కఠినమైనది కాదు, ఆదరపూర్వకమైనది — ‘సాధు’ అనే ఆరంభమే దానిని సూచిస్తుంది.

భరతుని మాట విని, ఆయుధాలు చేతబట్టిన శూరులు ఆ వనంలోకి ప్రవేశించారు; అప్పుడు వారు పొగకొనను చూశారు. ఇక్కడ పొగే కావ్యసంకేతం — అగ్ని ఉన్నచోట మనిషి; అగ్నిహోత్రం ఉన్నచోట తాపసుడు. పొగకొనను చూసి వారు భరతుని వద్దకు వచ్చి అన్నారు — ‘మనుష్యులు లేని ప్రదేశంలో అగ్ని ఉండదు; ఇక్కడే ఆ ఇద్దరు రాఘవులూ ఉన్నారని స్పష్టం.’ కాని వారే స్వయంగా సంశయాన్ని కూడా ప్రకటిస్తారు — ‘ఒకవేళ శత్రువులను తపింపజేసే ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్రులైన రాజకుమారులు ఇక్కడ లేకపోతే, రాముని వంటి వేరే తపస్వులు ఇక్కడ ఉన్నారని స్పష్టం.’ ఈ జాగ్రత్త సైనికుల వివేకాన్ని చూపిస్తుంది — వారు అనుమానిస్తున్నారు, నిశ్చయించడం లేదు. ‘రామోపమాః’ (రాముని వంటి) అనే పదంతో రాముని తపస్వి రూపం కూడా సూచించబడింది — ఇప్పుడు అతడు రాజకుమారునిలా కాదు, తాపసునిలానే కనిపిస్తాడు. పొగను చూసినప్పటి నుండి సర్గ గతి త్వరితమవుతుంది — వర్ణన ముగిసింది, అన్వేషణ మొదలైంది, ఫలమూ కనిపించింది.

సాధువులు సమ్మతించే వారి మాట విని, శత్రుసైన్యాలను మర్దించే భరతుడు సైనికులందరితో అన్నాడు — ‘మీరు జాగ్రత్తగా ఇక్కడే ఉండండి; ఇక్కడి నుండి ముందుకు వెళ్ళకూడదు. నేనే వెళ్తాను, సుమంత్రుడూ ధృతీ మాత్రమే (నాతో వస్తారు).’ ఈ ఆజ్ఞ భరతుని వినయాన్నే ప్రకటిస్తుంది — లక్షలాది మందితో వచ్చినవాడు అన్నను చూడటానికి ఇద్దరితో మాత్రమే వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు; సైన్యంతో వెళ్ళడం అన్న ఆశ్రమంలో అనుచితమని అతని బుద్ధి. ఇలా చెప్పబడిన సైనికులు అక్కడ నలువైపులా నిలిచారు; భరతుడు పొగకొన ఉన్నచోట దృష్టి నిలిపాడు. చివరలో కవి వంశస్థవృత్తంతో సర్గను ముగిస్తాడు — భరతునిచే నిలుపబడిన ఆ సైన్యం ముందున్న నేలను చూస్తూనే సంతోషించింది, ఎందుకంటే దానికి తెలుసు — త్వరలోనే ప్రియమైన రామునితో సమాగమం జరుగుతుంది. శోకయాత్ర చివరలో మొదటి హర్షం. ‘నచిరేణ’ (త్వరలోనే) అనే పదంతో కవి తరువాతి సర్గల సూచన ఇస్తాడు — సమాగమం దగ్గరలోనే ఉంది, కాని ఇంకా జరగలేదు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి