సర్గ
భరద్వాజుని అనుమతితో భరతుడు చిత్రకూటానికి బయలుదేరడం
ముని కుశలప్రశ్న, భరతుడు సెలవు కోరడం, చిత్రకూట మార్గోపదేశం, తల్లుల పరిచయం, కైకేయీ నింద, ముని సమాధానం, సైన్యపు ప్రస్థానం
మునుపటి సర్గలో భరద్వాజుడు భరతుని సమగ్ర చతురంగసైన్యానికి అలౌకికమైన ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు; ఆ రాత్రి నందనవనంలో దేవతలకు వలె గడిచింది. ఈ సర్గలో ప్రభాతంతో ఆ కథ ముగుస్తుంది, యాత్ర మళ్ళీ మొదలవుతుంది. ఆ రాత్రి అక్కడ గడిపి, ఆతిథ్యం పొందిన భరతుడు పరివారంతో కలిసి తన ఇష్టంతోనే భరద్వాజుని వద్దకు వెళ్తాడు — ఎవరూ పిలవలేదు, తానే స్వయంగా. ఋషి అగ్నిహోత్రం హోమం చేసి, చేతులు జోడించి వచ్చిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుని చూసి ప్రేమతో అడుగుతాడు — ‘మా ప్రదేశంలో నీకు రాత్రి సుఖంగా గడిచిందా? నీ జనమంతా ఆతిథ్యంతో తృప్తి చెందిందా? ఓ అనఘా, నాకు సత్యం చెప్పు.’ ఈ ప్రశ్న కేవలం ఔపచారికమైనది కాదు, ఆతిథేయుని హృదయానికి పరీక్ష — అతిథిని పూజించేవాడు అతని తృప్తినే అడుగుతాడు. భరతుడు చేతులు జోడించి, నమస్కరించి, ఆశ్రమం నుండి బయటకు వచ్చిన ఉత్తమతేజస్వి అయిన ఋషికి బదులిచ్చాడు. కవి ఇక్కడ ఇద్దరి వినయాన్నే వర్ణిస్తాడు — ముని అతిథి కుశలాన్ని అడుగుతాడు, రాజకుమారుడు నమస్కరించిన తరువాతే సమాధానం చెప్పడం మొదలుపెడతాడు. ఆశ్రమం నుండి బయటకు రావడం కూడా సత్కారపు చిహ్నమే. రెండుసార్లు చెప్పబడిన ‘కచ్చిత్’ (కదా) అనే పదం కూడా ఆతిథేయుని ఆదుర్దానే ప్రకటిస్తుంది.
భరతుడు అంటాడు — ‘పూజ్యుడా, సమస్త సైన్యంతోనూ వాహనాలతోనూ నేను సుఖంగా నివసించాను; బలవంతుడవైన మీచే నేను బలంగా తృప్తిపరచబడ్డాను.’ జనులందరూ అలసటా సంతాపమూ తొలగినవారై, చక్కని ఆహారమూ చక్కని నివాసమూ పొందినవారయ్యారు; సేవకులతో సహా అందరూ మిక్కిలి సుఖంగా గడిపారు. ఈ మాటతో భరతుడు ఆతిథ్యాన్ని ప్రశంసించడమే కాకుండా, దాసుల, సేవకుల తృప్తిని ప్రత్యేకంగా స్మరిస్తాడు — తన సుఖాన్ని లెక్కించడు, ఇతరుల సుఖాన్నే లెక్కిస్తాడు అన్నది అతని శీలపు విశేషం. తరువాత అతడు సెలవు కోరుతాడు — ‘ఓ ఋషిసత్తమా, మీ సెలవు కోరుతున్నాను; అన్న వద్దకు బయలుదేరిన నన్ను మైత్రీపూరితమైన చూపుతో చూడండి.’ ‘మైత్రేణ చక్షుషా’ (మైత్రీపూరితమైన చూపుతో) అనే పదం మర్మస్పర్శి — ఆశీర్వాదమే అతనికి దారిబత్తెం. ఆ తరువాత ముఖ్యమైన ప్రశ్న — ‘ఓ ధర్మజ్ఞా, ధార్మికుడూ మహాత్ముడూ అయిన అతని ఆశ్రమం ఎక్కడ ఉంది? అక్కడికి దారి ఏది? దూరం ఎంత? అదంతా నాకు చెప్పండి.’ ఇక్కడ మొదటిసారి భరతుని యాత్రా లక్ష్యం స్పష్టమైన మాటలలో చెప్పబడింది — రాముని ఆశ్రమమే గమ్యం, మరేదీ కాదు. సత్కారాన్ని స్వీకరించినా అతడు అందులో రమించడు, ఎందుకంటే అతని చిత్తం అన్నపైనే బంధించబడి ఉంది.
ఇలా అడిగిన, అన్నను చూడాలనే తపన గల భరతునికి మహాతేజస్వీ మహాతపస్వీ అయిన భరద్వాజుడు బదులిచ్చాడు. ‘భరతా, ఇక్కడి నుండి రెండున్నర యోజనాల దూరంలో, జనసంచారం లేని నిర్జనవనంలో, రమ్యమైన జలపాతాలూ అడవులూ గల చిత్రకూటమనే పర్వతం ఉంది. దాని ఉత్తర పార్శ్వాన్ని ఆనుకొని మందాకినీ నది ప్రవహిస్తుంది, పూచిన చెట్లతో కప్పబడినది, రమ్యంగా పూచిన అడవులు గలది. ఆ నదికి ఆవల చిత్రకూట పర్వతం; ఆ రెండింటి మధ్య పర్ణశాల — అక్కడ వారిద్దరూ నిశ్చయంగా నివసిస్తున్నారు.’ ఇలా మార్గం మూడు గుర్తులతో నిర్దేశించబడింది — నిర్జనవనం, పూచిన నది, నీలపర్వతం; ఇవే తరువాతి సర్గలో భరతుని కళ్ళకు క్రమంగా కనిపిస్తాయి. తరువాత సేనాపతిని సంబోధించి ముని అంటాడు — ‘ఓ సేనాపతీ, దక్షిణ మార్గం గుండా, ఆ తరువాత ఎడమవైపు-దక్షిణంగా, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ నిండిన సైన్యాన్ని నడిపించు; అలా, ఓ మహాభాగా, రాఘవుని చూస్తావు.’ ఇలా ముని స్థలాన్నే కాదు, మార్గపు వంకరను కూడా సూచిస్తాడు. ఇక్కడ గీతాప్రెస్ ముద్రణలోని పాదటిప్పణి దూరం గురించిన వివాదాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — మూలంలో పది క్రోశాలు చెప్పబడ్డాయి, లోకప్రసిద్ధి మాత్రం ఇరవై ఎనిమిది క్రోశాలు అని. ముని మాటలో ‘ధ్రువం’ (నిశ్చయంగా) అనే నిశ్చయవాచక పదం భరతుని సంశయాన్ని తొలగిస్తుంది.
‘ఓ మహాభాగా, నడిపించు, అప్పుడు రాఘవుని చూస్తావు’ అని చెప్పగానే, ‘ప్రయాణం’ అనే మాట విని రాజరాజైన దశరథుని పత్నులు వాహనాలకు అర్హులైనా వాహనాలను విడిచి ఆ బ్రాహ్మణుని చుట్టూ చేరారు. కవి ఇక్కడ హృదయస్పర్శి అయిన దృశ్యాన్ని రచిస్తాడు — పల్లకీల నుండి దిగవలసిన అవసరమే లేని ఆ రాజమహిషులు కాలినడకన నేలపై దిగి మునిని చుట్టి నిలుస్తారు. వణుకుతూ, కృశించి, దీనంగా ఉన్న కౌసల్య సుమిత్రాదేవితో కలిసి చేతులతో ముని పాదాలను పట్టుకుంది. నెరవేరని కోరికతో సర్వలోకానికీ నిందనీయురాలైన కైకేయి కూడా సిగ్గుతో కుంచించుకుపోతూ అవే పాదాలను పట్టుకుంది. ఆమె కోరిక నెరవేరలేదు — రాజ్యం దక్కినా నిష్ఫలమైంది, భర్త మరణించాడు, కొడుకు విముఖుడయ్యాడు; కాబట్టి ఇప్పుడు సిగ్గే ఆమెకు ఏకైక వస్త్రం. తరువాత ఆమె పూజ్యుడైన మహామునికి ప్రదక్షిణం చేసి, దీనమైన మనస్సుతో భరతునికి దగ్గరలోనే నిలిచింది — వేరుగా నిలవనూ లేదు, దగ్గరకు వెళ్ళనూ లేదు. ఇదే ఆమె అవస్థకు ఉత్తమమైన ప్రతిమ. రాణులు కాలినడకన వెళ్ళడమే వారి కొత్త దశకు మొదటి చిహ్నం.
వారి అలాంటి దశను చూసి దృఢవ్రతుడైన భరద్వాజుడు భరతుని అడిగాడు — ‘ఓ రాఘవా, నీ తల్లుల గురించి ప్రత్యేకంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.’ ఇలా అడుగబడిన ధార్మికుడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన భరతుడు చేతులు జోడించి అన్నాడు. ‘పూజ్యుడా, శోకంతోనూ, ఉపవాసంతోనూ కృశించిన, దీనురాలైన, దేవతవలె మీరు చూస్తున్న ఈ నా తండ్రి పట్టమహిషి అయిన దేవి — అదితి ధాతను కన్నట్లు, సింహం వంటి నడక గల ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముని కన్నది.’ ఈ ఉపమానం గంభీరమైనది — కౌసల్య అదితి, రాముడు ఆదిత్యుడు; కాని ఈనాడు ఆ ఆదిత్యమాత నిరాహారిగా అడవిలో కృశించి నిలిచి ఉంది. పరిచయపు క్రమం కూడా సూచనాత్మకమైనది — మొదట పెద్ద తల్లి, తరువాత మధ్య తల్లి, చివరకు తన తల్లి; ఈ క్రమం కులమర్యాదను అనుసరిస్తుంది, తన స్నేహాన్ని కాదు. ‘దేవతవలె చూస్తున్నారు’ అనే మాటతో భరతుడు ముని దృష్టినే ప్రమాణీకరిస్తాడు. తరువాత అతడు రెండవ ఆమెను చూపించడం మొదలుపెడతాడు — ‘ఈమె ఎడమ భుజాన్ని ఆనుకొని దుఃఖంతో నిలిచి ఉన్న ఆమె...’ అనే వాక్యం ముందు పూర్తవుతుంది. ‘పితుః మహిషీం’ (తండ్రి పట్టమహిషి) అనే పదంతో అతడు తండ్రి స్మృతిని కూడా గుర్తుచేస్తాడు.
‘దుఃఖార్తురాలైన ఈ సుమిత్రాదేవి రాజుకు మధ్యమ పత్ని; అడవి మధ్యలో పూలు రాలిపోయిన కొండగోగు (కర్ణికార) కొమ్మ వలె కనిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ కూడా ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — కొండగోగు చెట్టు పూలతోనే శోభిస్తుంది; పూలు రాలిపోతే ఆ కొమ్మ అలంకారం లేనిదై ఎండిపోతుంది; అలాగే ఆభరణాలు లేని, కొడుకు దూరమైన సుమిత్ర. ‘ఈ దేవికి ఈ ఇద్దరు కుమారులు దేవవర్ణులు — లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులిద్దరూ వీరులు, సత్యపరాక్రములు.’ ఒక కొడుకు రామునితో కలిసి అడవికి వెళ్ళాడు, మరొకడు మేనమామ ఇంటి నుండి తిరిగి వచ్చినా రాజ్యంలో ఆనందం లేనివాడు — కాబట్టి ఆమె దుఃఖం కూడా రెండు విధాలు. భరతుడు సుమిత్ర వర్ణనలో ఏ దోషాన్నీ ఆరోపించడు, ఆమె శోకానికి కారణాన్ని వేరుగా చెప్పడు; ఆమె శోకం కేవలం ఇతరుల శోకం వల్ల పుట్టినదని ధ్వని. ‘సత్యపరాక్రమౌ’ (సత్యపరాక్రములు) అనే విశేషణంతో అతడు సోదరులను ప్రశంసిస్తాడు — వారి పరాక్రమం సత్యాన్నే అనుసరిస్తుంది. ఇలా ఇద్దరు తల్లుల పరిచయం శాంతవచనంతో ముగిసింది. ‘దేవవర్ణినౌ’ (దేవవర్ణులు) అనే పదంతో వారి కాంతికి కూడా తల్లే కారణమని సూచించబడింది.
తరువాత స్వరం ఒక్కసారిగా మారుతుంది. ‘ఎవరి కారణంగా ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్రులు ఇక్కడి నుండి ప్రాణాంతకమైన దశకు వెళ్ళారో, రాజు కొడుకులు లేనివాడై స్వర్గానికి వెళ్ళాడో — కోపిష్ఠి, అపరిపక్వబుద్ధి, గర్విష్ఠి, తాను సౌభాగ్యవతినని అభిమానించేది, ఐశ్వర్యాన్ని కోరేది, ఆర్యురాలి రూపంలో ఉన్న అనార్య, క్రూరురాలు, పాపనిశ్చయం గలది అయిన ఆ కైకేయిని నా తల్లిగా తెలుసుకోండి; నా మహావిపత్తుకు మూలం ఈమెయే అని చూస్తున్నాను.’ అనేక విశేషణాలతో భరతుడు తన తల్లిని నిందిస్తాడు — బాహ్యరూపంలో ఆర్యురాలు, లోపల అనార్య అనే వైరుధ్యమే అతని మాటకు సారం. ‘మమ మాతరం విద్ధి’ (నా తల్లిగా తెలుసుకోండి) అనే మాటలలో సిగ్గూ రోషమూ రెండూ నిహితమై ఉన్నాయి. ఇలా చెప్పి ఆ నరశార్దూలుడు కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో నిట్టూర్చి, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, కోపించిన సర్పం వలె బుసకొడుతూ నిలిచాడు. కన్నీరూ కోపమూ ఒకేచోట కలిశాయి — కొడుకు తల్లిని నిందిస్తున్నా ఏడుస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఆ నింద తన కులానికే. ఇదే భరతుని చరిత్రకు కేంద్రం — అప్రియమైనా సత్యం చెప్పాలి, కాని కన్నీళ్ళతో కలిపి. ఎర్రని కళ్ళు, నిట్టూర్పు, సర్పపు ఉపమానం — మూడూ రోషపు బాహ్యలక్షణాలు.
అలా మాట్లాడుతున్న భరతునికి మహర్షీ మహాబుద్ధీ అయిన భరద్వాజుడు అర్థవంతమైన మాటతో బదులిచ్చాడు. ‘భరతా, కైకేయిని నీవు దోషిగా భావించకూడదు; ఈ రాముని వనవాసం సుఖోదర్కమవుతుంది.’ ‘ఉదర్క’ అనే పదం ఫలాన్ని చెబుతుంది — ఈనాడు దుఃఖంగా కనిపిస్తున్నదాని పరిణామం సుఖమే అవుతుంది. తరువాత విస్తరంగా కారణం చెప్పబడుతుంది — ‘దేవతలకూ, దానవులకూ, భావితాత్ములైన ఋషులకూ రాముని వనవాసం వల్ల ఇక్కడ హితమే జరుగుతుంది.’ ఈ ఒక్క వాక్యంతో ముని సమగ్ర రామాయణపు ప్రయోజనాన్ని సూచిస్తాడు — వనగమనం దండన కాదు, రావణవధకూ లోకరక్షణకూ ఆరంభం. శోకానికి సమాధానం కేవలం ఊరట కాదు, దూరదర్శనం; అందుకే భరతుని మనస్సు కొంత శాంతించింది. కైకేయి దోషం కూడా దైవానికి ఒక ఉపకరణమేనని ఋషివాక్య తాత్పర్యం; దానితో తల్లిని నిందించిన భారం కొడుకు హృదయం నుండి తొలగించబడింది. ‘అర్థవత్’ (అర్థవంతమైన) అనే విశేషణంతో కవి స్వయంగా ఆ మాట గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తాడు.
కోరిక సిద్ధించిన, కృతకృత్యుడైన భరతుడు మునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, సెలవు తీసుకొని సైన్యంతో ‘సిద్ధం కండి’ అన్నాడు. తరువాత రకరకాల జనులు బంగారంతో అలంకరించిన దివ్యమైన గుర్రాలను రథాలకు పూన్చి, ప్రయాణం కోసం అనేక రథాలను ఎక్కారు. బంగారు నడికట్లు గల, పతాకాలు గల ఆడ ఏనుగులూ, మగ ఏనుగులూ వేసవి చివరి మేఘాల వలె ఘోషిస్తూ బయలుదేరాయి — వర్షాకాలారంభపు మేఘాల ఉపమానంతో కవి సైన్యపు గంభీరనాదాన్ని వర్ణిస్తాడు; అక్కడ గంటల నాదమే ఉరుము. పెద్దవీ చిన్నవీ, మిక్కిలి విలువైనవీ అయిన రకరకాల వాహనాలు సాగాయి; కాల్బలం మాత్రం కాలినడకనే వెళ్ళింది. ఇలా చతురంగసైన్యం క్రమంగా మళ్ళీ సిద్ధమైంది. ఇక్కడ కవి వాహనాల వైవిధ్యాన్ని లెక్కిస్తూ సైన్యపు విశాలత్వాన్ని చూపిస్తాడు — రథాలూ, ఏనుగులూ, గుర్రాలూ, పల్లకీలూ, కాల్బలమూ ఒకే ప్రవాహంలో కలిశాయి. ఆతిథ్యపు విశ్రాంతి ముగిసింది, కర్మ మళ్ళీ ఆరంభమైంది. ‘యుజ్యతాం’ (సిద్ధం కండి) అనే ఒక్క పదమే సమస్త సైన్యాన్నీ కదిలిస్తుంది.
అప్పుడు కౌసల్య మొదలైన స్త్రీలు రాముని చూడాలనే కోరికతో ఉత్తమమైన శ్రేష్ఠవాహనాలలో సంతోషంగా బయలుదేరారు — శోకం నుండి లేచిన ఆశే వారికి వాహనం; రాత్రి ఏడుస్తున్నవారు ప్రభాతంలో సంతోషంగా ఉన్నారు. శ్రీమంతుడైన భరతుడు కూడా చంద్రునీ ఉదయసూర్యునీ పోలిన కాంతి గల, సిద్ధం చేసిన శుభమైన పల్లకీ ఎక్కి పరివారంతో బయలుదేరాడు. ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ నిండిన ఆ మహాసైన్యం దక్షిణ దిక్కును కప్పుతూ లేచిన మహామేఘం వలె సాగింది. మృగాలూ పక్షులూ సంచరించే అడవులను దాటి అది గంగ ఆవలి తీరంలో పర్వతాల మధ్యా నదుల మధ్యా సాగింది. చివరలో కవి ఉపజాతివృత్తంతో చిత్రాన్ని పూర్తిచేస్తాడు — సంతోషించిన ఏనుగుల, గుర్రాల మందలు గల, మృగపక్షి సమూహాలను బెదరగొడుతూ ఆ మహావనంలోకి చొచ్చుకుపోతున్న భరతుని సైన్యం అక్కడ ప్రకాశించింది. ఇలా ఈ సర్గ ఆశ్రమం నుండి మొదలై వనప్రవేశంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో చిత్రకూటమే దూరం నుండి కనిపిస్తుంది, భరతుడు పొగ కొనను చూసి అన్న ఆశ్రమాన్ని నిశ్చయిస్తాడు. ‘రరాజ’ (ప్రకాశించింది) అనే క్రియాపదంతో సర్గ చివరి భావం శోభే, శోకం కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥