॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 91వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరద్వాజుడు భరతుని సైన్యానికి చేసిన దివ్యాతిథ్యం

ముని ఆహ్వానం, విశ్వకర్మ, లోకపాలురు, నదులు, గంధర్వులు, అప్సరసల ఆవాహన, దేవనిర్మితమైన రాజభవనం, రాముని ఆసనానికి పూజ, సైన్యపు పరమానందం

మునుపటి సర్గలో భరతుడు వసిష్ఠుడు మొదలైన ఋత్విక్కులతో కలిసి భరద్వాజుని సమీపించి రాముని వార్త అడిగాడు; ముని అతనిని ఆ రాత్రి ఆ ఆశ్రమంలోనే ఉండమని ఆదేశించాడు. ఈ సర్గ ఆ రాత్రి వృత్తాంతమే — సమగ్ర రామాయణంలోనే అద్వితీయమైన అతిథిసత్కారంగా ప్రసిద్ధమైనది. భరతుడు అక్కడే నివసించడానికి నిశ్చయించుకున్నప్పుడు, ముని కైకేయీపుత్రుడైన భరతుని ఆతిథ్యానికి ఆహ్వానించాడు — కేవలం నివాసానికి కాదు, సత్కారానికి కూడా. భరతుడు మాత్రం వినయంతో బదులిచ్చాడు — ‘ఇది మీరు ఇదివరకే చేశారు కదా. అడవిలో ఏ ఆతిథ్యం తగునో — పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఫలమూలాలు — అదంతా నాకు లభించింది. ఇంకా ఏమి కోరాలి?’ ఈ మాటతో భరతుని నమ్రత ప్రకటమవుతుంది; రాజకుమారుడైనా అతడు తపస్వి ఇంట్లో ఏదీ యాచించడు. భరద్వాజుడు మాత్రం నవ్వుతున్నట్లుగా అతనితో అన్నాడు — ‘నీవు ప్రీతితో కూడినవాడివని నాకు తెలుసు; దేనితోనైనా నీవు తృప్తి పడతావు. కాని నా కోరిక వేరు — నీ ఈ సైన్యానికి భోజనం పెట్టాలనుకుంటున్నాను. నా ప్రీతికి తగిన కార్యం చేయడానికి నీవు అర్హుడవు, ఓ మనుజర్షభా.’ తరువాత ముని ప్రశ్నిస్తాడు — ‘సైన్యాన్ని దూరంగా ఉంచి ఎందుకు ఇక్కడికి వచ్చావు? సైన్యంతో ఎందుకు రాలేదు, ఓ పురుషర్షభా?’ ఈ ప్రశ్నే సర్గ ద్వారాన్ని తెరుస్తుంది. భరతుడు చేతులు జోడించి ఆ తపోధనునికి వినయంగా సమాధానం ఇస్తాడు — ‘పూజ్యుడా, మీ పట్ల భయం వల్లనే నేను సైన్యంతో రాలేదు.’

భరతుడు తాను ఒంటరిగా రావడానికి కారణాన్ని విస్తరంగా చెప్తాడు — ‘పూజ్యుడా, రాజుగాని రాజకుమారుడుగాని తమ రాజ్యాలలో తపస్వులను ఎల్లప్పుడూ ప్రయత్నపూర్వకంగా తప్పించుకొని ఉండాలి; తపోవనానికి ఎప్పుడూ ఉపద్రవం కలిగించరాదు అన్నది రాజనీతిలో సనాతనమైన నియమం. నాతో పాటు ముఖ్యమైన గుర్రాలూ, ఎందరో మనుష్యులూ, మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులూ విశాలమైన భూమిని కప్పుతూ వస్తున్నాయి. అవి ఆశ్రమంలోని చెట్లనూ, నీటినీ, నేలనూ, పర్ణశాలలనూ హింసించకూడదని భావించి నేను ఒక్కడినే ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇలా భరతునికి ఋషుల పట్ల ఉన్న భక్తీ, ఆత్మసంయమమూ, రాజధర్మజ్ఞానమూ స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి — సైన్యం ప్రదర్శన కోసం తీసుకురాబడలేదు, బుద్ధిపూర్వకంగా దూరంగా నిలుపబడింది. ఆ మాటతో సంతుష్టుడైన పరమర్షి ‘సైన్యాన్ని ఇక్కడికి తీసుకురండి’ అని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఆజ్ఞ పొందిన భరతుడు అలాగే చేశాడు; సైన్యాన్ని సమీపానికి రప్పించాడు. ఇక్కడే సర్గ దిశ మారుతుంది — అడవిలో ఫలమూలాలతో జీవించే ముని చతురంగసైన్యానికి భోజనం పెట్టడానికి పూనుకుంటాడు. తరువాత భరద్వాజుడు అగ్నిశాలలో ప్రవేశించి, నీరు తాగి (ఆచమనం చేసి), ముఖం తుడుచుకొని, శుచియై ఆతిథ్యక్రియ కోసం విశ్వకర్మను ఆహ్వానిస్తాడు. ఇక్కడి నుండి ముని ఆహ్వానవాక్యాలు మూలంలోనే నేరుగా ఉదాహరించబడ్డాయి, కవి పరోక్షంగా వర్ణించలేదు — ఇదే ఈ సర్గ విశేషం; దానితో ఆహ్వానపు మంత్రసదృశ గాంభీర్యం శ్రోతకు అనుభవగోచరమవుతుంది.

ముని అంటాడు — ‘నేను విశ్వకర్మనూ, త్వష్టనూ ఆహ్వానిస్తున్నాను; ఆతిథ్యం చేయాలనుకుంటున్నాను, దానికి నాకు ఏర్పాటు జరుగుగాక.’ మళ్ళీ అంటాడు — ‘ఇంద్రుడు ముందుగా గల ముగ్గురు లోకపాలకులైన దేవతలను ఆహ్వానిస్తున్నాను; ఆతిథ్యం చేయాలనుకుంటున్నాను, దానికి కూడా నాకు ఏర్పాటు జరుగుగాక.’ ఈ రెండు శ్లోకాల ఉత్తరార్ధం ఒకటే — ఇక్కడ పునరుక్తి దోషం కాదు, మంత్రం వంటి ఆవృత్తి. తరువాత నదుల ఆహ్వానం — ‘తూర్పుకు ప్రవహించే నదులూ, అడ్డంగా ప్రవహించే నదులూ, భూమిపైనా అంతరిక్షంలోనూ ప్రవహించే నదులూ అన్నీ ఈనాడు ఇక్కడికి రావాలి. వాటిలో కొన్ని మైరేయాన్ని (ఒక రకమైన మద్యాన్ని) స్రవించాలి, కొన్ని చక్కగా తయారైన సురను, మరికొన్ని చెరకురసం వంటి చల్లని నీటిని తేవాలి.’ నదుల నీరే వేరు వేరు రసాలుగా మారాలనే కల్పన కవికి విశిష్టమైనది. ఆ తరువాత గంధర్వలోకపు ఆహ్వానం — ‘విశ్వావసువు, హాహా, హూహూ మొదలైన ప్రముఖ దేవగంధర్వులనూ, అలాగే అప్సరసలనూ, దేవగంధర్వ స్త్రీలనూ అందరినీ ఆహ్వానిస్తున్నాను.’ ఈ శ్లోకాలలో ముని తన కోసం ఏదీ యాచించడు; అంతా అతిథి కోసమే. తపస్సుతో ఆర్జించిన ఐశ్వర్యం పరుల కోసమే వినియోగించబడుతుందనే ఆశ్రమధర్మపు మూలసిద్ధాంతం ఇక్కడ క్రియారూపంలో ప్రదర్శించబడింది. ఋషి ఆహ్వానాన్ని దేవతలు కూడా అతిక్రమించరానిదిగా భావిస్తారు — ఇదే కవి చూపించాలనుకుంటున్నది.

ముని పేరుపేరునా అప్సరసలను ఆహ్వానిస్తాడు — ఘృతాచి, విశ్వాచి, మిశ్రకేశి, అలంబుష, నాగదత్త, హేమ, సోమ, అద్రికృతస్థలి. వారు దేవలోకపు ప్రసిద్ధ నర్తకీమణులు. తరువాత అతడు అంటాడు — ‘ఇంద్రుని సేవించేవారూ, బ్రహ్మను సేవించే భామినులూ — వారందరినీ తుంబురుడనే గంధర్వునితో కలిసి పరివారసమేతంగా ఆహ్వానిస్తున్నాను’ — అంటే నృత్యగీతాల సమస్త ఉపకరణాలతో కలిసి రావాలి. ఆ తరువాత వనపు ఆహ్వానం — ‘ఉత్తరకురువులలో ఉన్న దివ్యమైన వనం, దేని ఆకులే వస్త్రాలూ ఆభరణాలూనో, దేని ఫలాలే దివ్యస్త్రీలో, ఆ శాశ్వతమైన కుబేరవనం ఇక్కడికే రావాలి.’ తరువాత అన్నపు ఆహ్వానం — ‘పూజ్యుడైన సోముడు ఇక్కడ నా అతిథులకు ఉత్తమమైన అన్నాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి — భక్ష్యం, భోజ్యం, చోష్యం, లేహ్యం అనేక విధాలుగా. చెట్ల నుండి అప్పటికప్పుడు రాలిన విచిత్రమైన పూలమాలలూ, సుర మొదలైన పానీయాలూ, రకరకాల మాంసాలూ సిద్ధంగా ఉండాలి.’ ఇలా ముని ఆహ్వానం శిల్పిని, లోకపాలకులను, నదులను, గంధర్వులను, అప్సరసలను, వనాన్ని, అన్నదేవతను క్రమంగా స్పృశిస్తుంది; ఒకే ఆహ్వానంతో సమస్త విశ్వమూ ఆహ్వానించబడుతుంది. ఎక్కడా హింస లేదు, ఎక్కడా ప్రయత్నం లేదు — వాక్కే సాధనం. తపస్సు సామర్థ్యం ఇంతటిదని కవి సూచిస్తాడు.

ఇలా సమాధితో కూడిన, సాటిలేని తేజస్సుతో సంపన్నుడైన సువ్రతుడైన ముని శిక్షాశాస్త్రానుసారమైన స్వరంతో, శుద్ధమైన ఉచ్చారణతో ఆ మాటలు పలికాడు. తూర్పుముఖంగా చేతులు జోడించి మనస్సులో ధ్యానిస్తుండగానే ఆ దేవతలందరూ ఒక్కొక్కరుగా వచ్చారు — ఆలస్యం లేదు, సంశయం లేదు, ప్రార్థనను మళ్ళీ చేయవలసిన అవసరమూ లేదు. తరువాత మలయ, దర్దుర పర్వతాలను తాకి వచ్చిన, చెమటను పోగొట్టే, మిక్కిలి ప్రియమైన, సుఖకరమైన, శుభమైన గాలి తగినవిధంగా — అంటే మెల్లమెల్లగా — వీచింది. మేఘాలు దివ్యమైన పూలవానలు కురిపించాయి, అన్ని దిక్కులలోనూ దేవదుందుభుల ఘోష వినిపించింది. ఉత్తమమైన గాలులు వీచాయి, అప్సరసల గుంపులు నాట్యం చేశాయి, దేవగంధర్వులు పాడారు, వీణలు స్వరాలను పలికించాయి. ఆ శబ్దం ఉచ్చావచమైనది — ఆరోహావరోహాలతో కూడినది — మృదువైనది, సమమైనది, లయగుణాలతో కూడినది; అది ఆకాశాన్నీ, భూమినీ, ప్రాణుల చెవులనూ ప్రవేశించింది. కవి ఇక్కడ శబ్దపు మార్గాన్ని మూడు స్థానాలలో అనుసరిస్తాడు — ఆకాశంలో, భూమిపై, ప్రాణుల చెవులలో. మనుష్యుల చెవులకు సుఖకరమైన ఆ దివ్యశబ్దం ఇలా సాగుతుండగా భరతుడు భరతవంశపు సైన్యాన్నీ, విశ్వకర్మ నిర్మాణాన్నీ చూశాడు. అంటే సంగీతం సాగుతున్నంతలోనే విశ్వకర్మ నిర్మాణం పూర్తిచేశాడు. ఈ క్రమాన్ని కవి సూక్ష్మంగా రచిస్తాడు — మొదట గాలి, తరువాత వాన, తరువాత నాదం, చివరకు దృశ్యం. దేవతల రాకను కవి ఒక్కొక్కటిగా వర్ణించడు, ‘తాని సర్వాణి దైవతాని’ (ఆ దేవతలందరూ) అనే ఒకే పదంతో సంగ్రహిస్తాడు; దానితో ఆహ్వానపు తక్షణఫలం సూచించబడుతుంది. మలయ దర్దురాలను తాకి వచ్చిన గాలి మలయచందనపు సువాసనను మోసుకొస్తుందని సంప్రదాయం; దానితో ఆశ్రమపు గాలి కూడా అతిథిసత్కారానికే పూనుకుందని ధ్వని. ఇక్కడ సంగీత వర్ణనలో కవి శబ్దశాస్త్రపు పారిభాషిక పదాలను ప్రయోగిస్తాడు — ఉచ్చావచ, శ్లక్ష్ణ, సమ, లయగుణాన్విత; వీటితో స్వరపు ఆరోహణం, మాధుర్యం, తాళసామ్యం, లయనియమం నిర్దేశించబడుతున్నాయి.

మొదట నలువైపులా ఐదు యోజనాల భూమి సమతలమై, నీలవైడూర్యాల వంటి అనేక పచ్చికబయళ్ళతో కప్పబడింది. ఆ ప్రదేశంలో మారేడు, వెలగ, పనస, మాదీఫలం, ఉసిరి, మామిడి చెట్లు పండ్లతో అలంకృతమయ్యాయి. ఉత్తరకురువుల నుండి దివ్యమైన భోగాలు గల ఆ వనం వచ్చింది, తీరంలో పుట్టిన అనేక వృక్షాలతో చుట్టబడిన సౌమ్యమైన నది కూడా వచ్చింది. తరువాత తెల్లని చతుశ్శాల గృహాలూ, ఏనుగుల, గుర్రాల శాలలూ, హర్మ్యాలతోనూ ప్రాసాదాలతోనూ కూడిన శుభమైన తోరణాలూ నిర్మించబడ్డాయి. తెల్లని మేఘం వంటి, చక్కని తోరణం గల రాజభవనం ఆవిర్భవించింది; తెల్లని పూలమాలలతో అలంకరించబడినది, దివ్యసుగంధంతో తడుపబడినది. ఆ భవనం చతురస్రమైనది, ఇరుకులేనిది, పడకలూ ఆసనాలూ వాహనాలూ గలది, దివ్యమైన సర్వరసాలతో కూడినది, దివ్యమైన భోజనాలూ వస్త్రాలూ గలది. అక్కడ అన్ని రకాల అన్నమూ ఏర్పాటు చేయబడింది, పాత్రలు కడిగి నిర్మలంగా ఉన్నాయి, ఆసనాలన్నీ యథాస్థానంలో అమర్చబడ్డాయి, శోభాయమానంగా చక్కగా పరచిన ఉత్తమమైన పడకలు ఉన్నాయి. మహర్షి అనుమతితో మహాబాహువైన కైకేయీపుత్రుడు భరతుడు రత్నాలతో నిండిన ఆ భవనంలో ప్రవేశించాడు. ఇదంతా ఒక్క ముహూర్తకాలంలోనే జరిగింది — కవి ఎక్కడా కాలవిస్తారాన్ని అంగీకరించడు, ఎందుకంటే తపశ్శక్తి కార్యం క్షణికమే. ఇదే సర్గ రమణీయత — నిర్జనమైన ప్రయాగలో అడవి మధ్యలో ఒక్కసారిగా నగరం వంటి ఐశ్వర్యం ఉదయిస్తుంది, అదీ భోగం కోసం కాదు, అతిథి సత్కారం కోసం. కవి నిర్మాణ క్రమాన్ని కూడా సృష్టిక్రమం వలె రచిస్తాడు — మొదట సమతలమైన భూమి, తరువాత పచ్చిక, తరువాత పండ్ల చెట్లు, తరువాత నది, తరువాత గృహాలు, చివరకు రాజప్రాసాదం. ఐదు యోజనాల విస్తారం అనే సంఖ్య సైన్యపు మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది; చతురంగసైన్యానికి అంత స్థలం అవసరమైంది. ‘నీలవైడూర్యసంనిభైః శాద్వలైః’ (నీలవైడూర్యాల వంటి పచ్చికబయళ్ళతో) అనే ఉపమానంతో పచ్చని గడ్డి కాంతి మణికాంతితో సమానమని చూపబడింది. మారేడు, వెలగ, పనస, మాదీఫలం, ఉసిరి, మామిడి — ఈ చెట్లన్నీ నిజానికి వేర్వేరు ఋతువులలో కాస్తాయి, కాని ఇక్కడ ఒకేసారి పండ్లతో అలంకృతమయ్యాయి — ఇది కూడా తపఃప్రభావమే. ‘చతుశ్శాలాని’ అంటే నాలుగు శాలలతో చుట్టబడిన గృహాలు; వాటి తెల్లదనాన్ని కవి ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించాడు. ఏనుగులకూ గుర్రాలకూ వేరు వేరు శాలలు అని చెప్పడంతో సైన్యపు వాహనాలకు కూడా నివాసం కల్పించబడిందని తెలుస్తుంది. రాజభవన వర్ణనలో ‘సితమేఘనిభం’ (తెల్లని మేఘం వంటిది) అనే ఉపమానం తెల్లని ప్రాసాదపు ఔన్నత్యాన్నీ, శుభ్రతనూ ఏకకాలంలో మోస్తుంది. ‘దివ్యగంధసముక్షితం’ అంటే సుగంధజలంతో తడుపబడినది.

పురోహితులతో కూడిన మంత్రులందరూ భరతుని అనుసరించారు, ఆ భవన విధానాన్ని చూసి ఆనందంతో నిండిపోయారు. అక్కడ దివ్యమైన రాజాసనమూ, వింజామరా, ఛత్రమూ ఉంచబడి ఉన్నాయి; భరతుడు మంత్రులతో కలిసి రాజువలె దానిని సమీపించాడు — అంటే రాజోచిత విధితో దాని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. కాని అతడు స్వయంగా దానిపై కూర్చోలేదు. రామునికి నమస్కరించి ఆ ఆసనాన్ని పూజించాడు, వింజామర చేతబట్టి మంత్రి ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. ఇదే ఈ సర్గకు నైతిక కేంద్రం — దేవనిర్మితమైన ఐశ్వర్యం ఎదుట ఉంది, అయినా భరతుడు తనను ఇంకా అన్నకు మంత్రిగానే భావిస్తాడు; సింహాసనం రామునిది, వింజామర వీచడం భరతుని కర్తవ్యం. తరువాత క్రమంగా మంత్రులూ పురోహితులూ అందరూ కూర్చున్నారు, ఆ తరువాత సేనాపతీ, ప్రశాస్తా కూర్చున్నారు. ఆ తరువాత ఒక్క ముహూర్తంలోనే అక్కడ పాయసం బురదగా గల నదులు భరద్వాజుని శాసనంతో భరతుని సమీపించాయి. వాటి ఇరువైపులా తెల్లని మట్టి పూత గల, రమ్యమైన, దివ్యమైన నివాసాలు ఆ బ్రాహ్మణుని అనుగ్రహంతో పుట్టాయి. అదే ముహూర్తంలో దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడిన, బ్రహ్మ పంపిన ఇరవై వేల మంది స్త్రీలు వచ్చారు; బంగారం, మణులు, ముత్యాలు, పగడాలతో శోభిల్లే, కుబేరుడు పంపిన ఇరవై వేల మంది స్త్రీలు కూడా వచ్చారు. ఇలా లోకపాలుర అనుగ్రహం క్రమంగా ప్రకటమవుతుంది, ఆతిథ్యం దైవిక స్థాయిని పొందుతుంది. ‘రామాయాభిప్రణమ్య’ (రామునికి నమస్కరించి) అనే రెండు పదాలు ఈ సర్గకు హృదయం — లేకపోయినా రాముడే అక్కడ రాజు. తరువాత భరతుడు సింహాసనంపై పాదుకలను ఉంచబోయేదానికి బీజం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ‘ఆనుపూర్వ్యాత్’ (క్రమంగా) అనే పదంతో సభామర్యాద సూచించబడింది — అందరూ తమ తమ పదవి ప్రకారం కూర్చున్నారు, ఇష్టానుసారం కాదు. ప్రశాస్తా అంటే యజ్ఞంలోని ఒక ప్రత్యేక ఋత్విక్కు; సేనాపతితో కలిసి అతడు చివరలో కూర్చున్నాడు. పాయసం బురదగా గల నదులు అనే కల్పన అతిశయోక్తిగా కనిపిస్తుంది, కాని కావ్యంలో అది దేవానుగ్రహపు మూర్తరూపం. బ్రహ్మా కుబేరుడూ పంపిన స్త్రీలు అని చెప్పడంతో ఇద్దరు లోకపాలుర అనుగ్రహం వేరువేరుగా నిర్దేశించబడింది. ఇలా దేవతలు రచించిన ఆసనాన్ని భరతుడు అనుభవించలేదు, పూజించాడు మాత్రమే — ఈ వైరుధ్యం సర్గలోని వైభవమంతటికీ నైతిక అర్థాన్ని ఇస్తుంది.

ఎవరి చేత పట్టుకోబడిన పురుషుడు ఉన్మత్తుని వలె కనిపిస్తాడో, అలాంటి ఇరవై వేల మంది అప్సరసల గుంపులు నందనవనం నుండి వచ్చారు. నారదుడూ, తుంబురుడూ, గోపుడూ — కాంతిలో సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల ఈ గంధర్వరాజులు భరతుని ఎదుట పాడారు. అలంబుష, మిశ్రకేశి, పుండరీక, వామన — ఈ నలుగురు అప్సరసలు భరద్వాజుని శాసనంతో భరతుని ఎదుట నాట్యం చేశారు. దేవతల దగ్గర ఉండే పూలమాలలూ, చైత్రరథవనంలో ఉండే పూలమాలలూ అన్నీ భరద్వాజుని తేజస్సుతో ప్రయాగలో కనిపించాయి. ఇక్కడ కవి సమగ్ర కావ్యంలోనే అరుదైన ఒక అద్భుత చిత్రాన్ని రచిస్తాడు — చెట్లే వాద్యకారులుగా, నర్తకులుగా మారాయి. మారేడు చెట్లు మృదంగ వాద్యకారులయ్యాయి, తాండ్రచెట్లు (బిభీతకాలు) తాళం పట్టేవారయ్యాయి, రావిచెట్లు నర్తకులయ్యాయి. దేవదారు, తాటి, తిలక, తమాల చెట్లు గూనివారుగా, మరుగుజ్జులుగా మారి సంతోషంతో అక్కడికి చేరాయి. శింశుప, ఉసిరి, నేరేడు, మాలతి, మల్లిక, జాజి, అడవిలోని ఇతర లతలూ — అవన్నీ ప్రమదల రూపం ధరించి భరద్వాజాశ్రమంలో నిలిచాయి. ఏబది ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో నిబద్ధమయ్యాయి. ఆ స్త్రీలే సైన్యానికి ఎలుగెత్తి చాటుతారు — ‘ఓ సురాపానప్రియులారా, సుర తాగండి; ఆకలిగొన్నవారు పాయసం తినండి; పవిత్రమైన మాంసాలు కూడా ఉన్నాయి, ఎవరికి ఏది కావాలో అది తినండి.’ గంధర్వరాజుల గానం, అప్సరసల నృత్యం, చెట్ల వాద్యం — ఈ మూడింటితో కవి సంపూర్ణ గాంధర్వ (సంగీత) కళను ప్రదర్శిస్తాడు. ‘మార్దంగికాః’ అంటే మృదంగ వాద్యకారులు, ‘శమ్యాగ్రాహాః’ అంటే తాళపు కర్రలు పట్టేవారు; ఈ పారిభాషిక పదాలు సంగీతశాస్త్రం నుండి తీసుకోబడ్డాయి. మారేడు పండు మృదంగాకారంలో ఉంటుందనీ, తాండ్రచెట్టు కలప తాళానికి యోగ్యమైనదనీ లోకప్రసిద్ధి ఈ కల్పనకు మూలం. లతలు ప్రమదల రూపం ధరించడం కూడా పేర్ల సామ్యం వల్లనే సిద్ధిస్తుంది — శింశుప, ఆమలకి, జంబూ, మాలతి, మల్లిక, జాతి — ఈ పేర్లన్నీ (సంస్కృతంలో) స్త్రీలింగాలు. ‘చైత్రరథం’ అంటే కుబేరుని ఉద్యానవనం, చిత్రరథుడనే గంధర్వునిచే రక్షించబడేది. దాని నుండి తెచ్చిన పూలు ప్రయాగలో కనిపిస్తున్నాయని చెప్పడంతో రెండు లోకాల మధ్య అంతరం లుప్తమైందని సూచించబడుతుంది. ‘సోన్మాదః ఇవ లక్ష్యతే’ (ఉన్మత్తుని వలె కనిపిస్తాడు) అన్నది అప్సరసల సౌందర్యపు ప్రభావం; కవి దానిని ‘ఉన్మాదం వలె’ అనే ఉత్ప్రేక్షతోనే నిర్దేశిస్తాడు, నిజమైన ఉన్మాదంగా కాదు.

తరువాత ఏడెనిమిది మంది ప్రమదలు కలిసి ఒక్కొక్క పురుషునికి నలుగుపెట్టి — సుగంధచూర్ణంతో రుద్ది — మనోహరమైన నదీతీరాలలో స్నానం చేయించారు. విశాలనేత్రలైన స్త్రీలు ఒళ్ళు పట్టుతూ చేరారు; ఒళ్ళు తుడిచి ఆ వరాంగనలు వారికి పానీయాలు తాగించారు. మనుష్యులే కాదు, వాహనాలు కూడా సత్కరించబడ్డాయి — వాహనపాలకులు గుర్రాలకూ, ఏనుగులకూ, గాడిదలకూ, ఒంటెలకూ, సురభి సంతానానికీ (ఆవులకూ, ఎద్దులకూ) యథావిధిగా తిండి పెట్టారు; మహాబలులైన వారు ఇక్ష్వాకుకులపు శ్రేష్ఠయోధుల వాహనాలను ప్రేరేపిస్తూ వాటికి చెరకులూ, తేనె కలిపిన పేలాలూ తినిపించారు. అక్కడ ఎంతటి మదం ఉందంటే, గుర్రాన్ని కట్టేవాడు తన గుర్రాన్ని గుర్తించలేదు, ఏనుగును పట్టేవాడు తన ఏనుగును గుర్తించలేదు. ఆ సైన్యం మత్తులో, ప్రమత్తతలో, ఆనందంలో అక్కడ ప్రకాశించింది. అన్ని కోరికలతో తృప్తిపరచబడిన, ఎర్రచందనం పూసుకున్న, అప్సరసల గుంపులతో కూడిన సైనికులు ఇలా అన్నారు — ‘అయోధ్యకు వెళ్ళము, దండకారణ్యానికీ వెళ్ళము; భరతునికి క్షేమమగుగాక, రామునికి కూడా అలాగే సుఖమగుగాక.’ ఇలా కాల్బలపు యోధులూ, ఏనుగుల, గుర్రాల రౌతులూ, వాటిని కట్టేవారూ — అనాథులు — ఆ విధమైన సత్కారాన్ని పొంది ఇదే మాట అన్నారు. వేలాది మంది జనులు పరమానందంతో గర్జించారు, ‘మేము భరతుని అనుచరులం, ఇదే స్వర్గం’ అని అన్నారు. సైనికులు నాట్యం చేస్తూ, నవ్వుతూ, పాడుతూ, పూలమాలలు ధరించి వేలాదిగా నలువైపులా పరుగెడుతూ కనిపించారు. ఈ మాటలను కవి సరళంగానే ఉదాహరించాడు, కాని వాటిలో సైన్యపు సంపూర్ణ భావపరివర్తనం నిహితమై ఉంది — రాముని తీసుకురావడానికి బయలుదేరిన సైన్యం ఇప్పుడు వెళ్ళడానికే ఇష్టపడటం లేదు. ‘ఉచ్ఛాద్య’ అంటే నలుగుపెట్టే క్రియ, దానితో శరీరంపై సుగంధచూర్ణం రుద్దబడుతుంది; ఆ తరువాతే స్నానం. ‘సంవాహంత్యః’ అంటే ఒళ్ళు పట్టడం, అది అలసట తీర్చడానికి చేయబడుతుంది. ఇలా స్నానపు మూడు అంగాలు క్రమంగా నిర్దేశించబడ్డాయి. వాహనాల భోజనంలో కవి ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపిస్తాడు — ఎందుకంటే వాహనాల తృప్తి లేకుండా చతురంగసైన్యపు తృప్తి పూర్తి కాదు. ‘నాశ్వబంధోఽశ్వమాజానాత్’ (గుర్రాన్ని కట్టేవాడు తన గుర్రాన్ని గుర్తించలేదు) అనే వాక్యంతో కవి మదపు పరాకాష్ఠను హాస్యం కలిపి వర్ణిస్తాడు. సైన్యపు మాట ‘నైవాయోధ్యాం గమిష్యామః’ (అయోధ్యకు వెళ్ళనే వెళ్ళము) మాత్రం గంభీరమైనది — దీనితో సత్కారపు మాధుర్యం కర్తవ్యాన్ని మరపించేంత వరకు వెళ్ళిందనీ, అయోధ్య శోకం క్షణకాలం మరువబడిందనీ సూచించబడుతుంది. ‘సురభేః సుతాః’ (సురభి సంతానం) అంటే ఆవులూ ఎద్దులూ — కామధేనువు సంతానం అనే పౌరాణిక సంజ్ఞ. ‘మధులాజాః’ అంటే తేనె కలిపిన పేలాలు, అవి వాహనాలకు పెట్టబడతాయి. ‘తర్పితాః సర్వకామైః’ అంటే అన్ని కోరికలతో తృప్తిపరచబడినవారు. ‘రక్తచందనరూషితాః’ అంటే ఎర్రచందనం పూసుకున్నవారు — ఉత్సవపు గుర్తు. ‘అనాథాః’ అంటే ఇక్కడ యజమాని లేనివారు అని కాదు, తమను తాము రక్షించుకోలేని సామాన్య సేవకులు అని అర్థం.

అమృతం వంటి ఆ అన్నాన్ని తిన్నవారికి కూడా మళ్ళీ దివ్యమైన భక్ష్యాలను చూసి తినాలనే బుద్ధి పుట్టింది — తృప్తి కూడా తృష్ణనే పెంచింది. సేవకులూ, దాసీలూ, వధువులూ, సైనికులూ అందరూ మిక్కిలి ప్రీతి చెందారు, ఆహతవస్త్రాలు — కొత్త బట్టలు — ధరించినవారయ్యారు. ఏనుగులూ, గాడిదలూ, ఒంటెలూ, ఆవులూ, గుర్రాలూ, మృగాలూ, పక్షులూ అక్కడ చక్కగా పోషించబడ్డాయి; ఎవడూ ఇతరుని ముద్దను కోరలేదు. అక్కడ తెల్లని బట్టలు లేనివాడుగాని, ఆకలిగొన్నవాడుగాని, మలినుడుగాని, దుమ్ముతో చెదిరిన జుట్టు గలవాడుగాని ఒక్కడూ కనిపించలేదు — దీనితో కవి సత్కారపు సంపూర్ణతను ఒకే నిషేధవాక్యంతో చూపిస్తాడు. మేక మాంసాలతో, వరాహ మాంసాలతో, శ్రేష్ఠమైన మాంసరసాల రాశులతో, పండ్ల కషాయాలతో సిద్ధమైన సువాసనా రుచీ గల పప్పులతో, తెల్లని అన్నంతో నిండిన, పుష్పధ్వజాలతో అలంకరించిన వేలాది లోహపాత్రలను ఆశ్చర్యపోయిన జనులు నలువైపులా చూశారు. వనాల పక్కన బావులు పాయసం బురదగా గలవయ్యాయి, ఆవులు కామధేనువులయ్యాయి, చెట్లు తేనెను స్రవించాయి. దిగుడుబావులు మైరేయంతో నిండి, రుచికరమైన మాంసపు రాశులతో చుట్టబడ్డాయి; వేడిచేసిన కుండలు జింక, నెమలి, కోడి మాంసాలతో నిండి ఉన్నాయి. ఇలా కవి సమృద్ధి వర్ణనను క్రమంగా గాఢం చేస్తాడు — మొదట భోజనం, తరువాత వస్త్రం, తరువాత పశువుల తృప్తి, చివరకు పాత్రల, బావుల ఆధిక్యం. ఇదంతా ఒక్క రాత్రి కోసమే — అని గుర్తుచేసుకుంటేనే శ్రోత విస్మయం పెరుగుతుంది. ‘లౌహ్యః’ అంటే లోహంతో చేసిన విశాలమైన పాత్రలు; ‘పుష్పధ్వజవత్యః’ అంటే పూలతో చేసిన ధ్వజాలతో అలంకరించబడినవి. ‘నిష్ఠానం’ అంటే మాంసరసం, ‘నిర్యూహః’ అంటే పండ్ల కషాయం, ‘సూపః’ అంటే పప్పు — ఈ పదాలతో కవి పాకశాస్త్రపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ‘కామదుఘాః గావః’ (కోరినవి ఇచ్చే ఆవులు) అని చెప్పడంతో ఆవులన్నీ కామధేనువుతో సమానమయ్యాయని చెప్పబడింది. ‘మధుచ్యుతః ద్రుమాః’ అంటే చెట్ల నుండి తేనె స్రవించడం. ‘మైరేయం’ అంటే మధురమైన సుర, ‘మార్గమాయూరకౌక్కుటం’ అంటే జింక, నెమలి, కోడి మాంసం — ఇవి ఆనాటి భోజ్యపదార్థాలకు సాక్ష్యం. ఇలా కవి కేవలం దేవమాయనే కాదు, మానవలోకపు భోగసామగ్రిని కూడా విస్తరంగా ఉంచుతాడు. ‘నాన్యో హ్యన్యమకల్పయత్’ (ఎవడూ ఇతరునిదాన్ని కోరలేదు) అనే వాక్యానికి అర్థం — ఎవడూ ఇతరుని వాటాను అడగలేదు, ఎందుకంటే అందరికీ సరిపడా ఉంది; పోటీకి అవకాశమే లేదు.

అక్కడ వేలాది పాత్రలూ, లక్షలాది పళ్ళాలూ, కోట్లాది బంగారపు పాత్రలూ ఉన్నాయి. పళ్ళాలూ, కుండలూ, కరంభులూ (పెరుగు పాత్రలూ) పెరుగుతో నిండి, చక్కగా సంస్కరించబడి ఉన్నాయి; లేతగా, పచ్చగా, సువాసనతో ఉన్న వెలగపండు రసపు, రసాలపు (మసాలా పెరుగు పానీయపు), తెల్లని పెరుగుపు, పాయసపు మడుగులు నిండి ఉన్నాయి, చక్కెర రాశులూ ఉన్నాయి. నదుల రేవులలో జనులు పాత్రలలో ఉంచిన కల్కాలనూ, చూర్ణకషాయాలనూ, రకరకాల స్నానద్రవ్యాలనూ చూశారు. తెల్లని, పీచు గల పళ్ళుతోముకునే పుల్లల రాశులూ, భరిణెలలో ఉంచిన తెల్లని చందనపు ముద్దలూ, తుడిచిన అద్దాలూ, వస్త్రాల రాశులూ, వేలాది జతల పావుకోళ్ళూ చెప్పులూ, కాటుకభరిణెలూ, దువ్వెనలూ, కుంచెలూ, గొడుగులూ, విల్లులూ, చిత్రమైన కవచాలూ, పడకలూ, ఆసనాలూ అక్కడే సిద్ధంగా ఉన్నాయి. గాడిదలూ, ఒంటెలూ, ఏనుగులూ, గుర్రాల కోసం నీరు తాగే మడుగులు నిండి ఉన్నాయి; కలువలతోనూ తామరలతోనూ కూడిన, మంచి రేవులు గల, దిగదగిన, ఆకాశవర్ణం వంటి స్వచ్ఛమైన నీరు గల, సుఖంగా స్నానం చేయదగిన మడుగులు ఉన్నాయి. ఈ డెబ్బై ఎనిమిదవ శ్లోకం కూడా ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో నిబద్ధమయ్యాయి. పశువుల ఆకలి తీర్చడానికి నీలవైడూర్య వర్ణం గల మెత్తని పచ్చగడ్డి రాశులు కూడా అన్నిచోట్లా కనిపించాయి. ఈ శ్లోకాలలో కవి సైనికుని దైనందిన జీవితంలోని ప్రతి అంగాన్నీ స్పృశిస్తాడు — భోజనం, స్నానం, అలంకారం, ఆయుధం, పడక, పశువులకు గడ్డీ నీరూ. ఏదీ మరువబడలేదు; ఇదే సంపూర్ణ ఆతిథ్యానికి నిర్వచనం. ఇక్కడ సంఖ్యావాచక పదాల ఆరోహణ గమనించదగినది — సహస్రాలు, నియుతాలు, న్యర్బుదాలు అని క్రమంగా పెరిగే సంఖ్యలు; దానితో ఆధిక్యపు అనుభవం క్రమంగా గాఢమవుతుంది. ‘కరంభ్యః’ అంటే పెరుగు పాత్రలు, ‘సముద్గాః’ అంటే చందనపు భరిణెలు, ‘ఆంజన్యః’ అంటే కాటుక భరిణెలు, ‘కంకతాః’ అంటే దువ్వెనలు, ‘కూర్చాః’ అంటే కుంచెలు, ‘మర్మత్రాణాని’ అంటే కవచాలు. ఈ పదాలతో సైన్యశిబిరపు సమస్త సామగ్రి లెక్కించబడింది. మడుగుల వర్ణనలో ‘ఆకాశవర్ణప్రతిమాన్’ (ఆకాశవర్ణం వంటి) అనే ఉపమానంతో నీటి నిర్మలత్వం ఆకాశంతో పోల్చబడింది. పశువుల కోసం వేరు జలాశయాలూ, వేరు గడ్డిరాశులూ — దీనితో ఆతిథ్యపు సమత్వం చూపబడుతుంది; మనుష్యుల కోసం వలెనే పశువుల కోసం కూడా శ్రద్ధ తీసుకోబడింది. ‘కల్కాః’ అంటే నూరిన సుగంధద్రవ్యాలు, ‘చూర్ణకషాయాః’ అంటే సుగంధచూర్ణాలూ కషాయాలూ, ఇవి స్నానసమయంలో ఉపయోగించబడతాయి. ‘అంశుమంతః దంతధావనసంచయాః’ అంటే పీచు గల పళ్ళుతోముకునే పుల్లలు. ‘పాదుకా’ అంటే కర్రతో చేసినది, ‘ఉపానత్’ అంటే తోలుతో చేసినది — రెండింటికీ వేలాది జతలు. ‘నిర్వాపార్థం’ అంటే పశువుల ఆకలి తీర్చడానికి. ‘సుఖాప్లవాన్’ అంటే సుఖంగా దిగి స్నానం చేయదగినవి; వాటి తీరాలు కూడా సులభంగా చేరదగినవి.

కలవంటి, అద్భుతమైన, మహర్షి భరతునికి చేసిన ఆ ఆతిథ్యాన్ని చూసి ఆ మనుష్యులు విస్మయం చెందారు — ఇది నిజమా కలా అని వారికి సందేహం కలిగింది. ఇలా నందనవనంలో దేవతల వలె రమ్యమైన భరద్వాజాశ్రమంలో ఆనందిస్తున్న వారికి ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. తరువాత ఆ నదులూ, ఆ గంధర్వులూ, ఆ వరాంగనలందరూ భరద్వాజుని అనుమతి తీసుకొని వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళిపోయారు — ఎవరు ఎక్కడి నుండి వచ్చారో అక్కడికే వెళ్ళారు. కాని ప్రభాతంలో కూడా జనులు అలాగే మదిరమత్తులై ఉన్నారు, అలాగే దివ్యమైన అగరు చందనాలతో తడిసి ఉన్నారు, అలాగే రకరకాల దివ్యమైన ఉత్తమ పూలమాలలు మనుష్యులచే నలుపబడి అక్కడక్కడ చెల్లాచెదురుగా కనిపించాయి. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన వృత్తంలో రచించబడింది. కవి సర్గను దేవతల నిష్క్రమణతో ముగించడు, మిగిలిన సౌరభంతో, చందనలేపంతో, చెల్లాచెదురైన పూలమాలలతో ముగిస్తాడు — దానితో శ్రోత తానే ఆ రాత్రి ఉత్సవాన్ని స్మరిస్తాడు. తరువాతి సర్గలో భరతుడు ప్రయాణానికి అనుమతి కోరుతాడు, ముని అతనికి చిత్రకూటానికి దారి చూపిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి