సర్గ
భరత-భరద్వాజ సంవాదం
కాలినడకన ఆశ్రమానికి వెళ్ళడం, భరద్వాజుని ఆతిథ్యమూ శంకా, భరతుడు తన నిర్దోషత్వాన్ని నివేదించడం, చిత్రకూటాన్ని సూచించడం, ఆశ్రమంలో ఉండమని ఆదేశం
మునుపటి సర్గ చివరలో భరతుడు భరద్వాజుని రమ్యమైన ఆశ్రమవనాన్ని చూశాడు. ఈ సర్గ అతని ఆశ్రమప్రవేశంతో మొదలై మునితో సంవాదంతో ముగుస్తుంది. నరశ్రేష్ఠుడైన భరతుడు భరద్వాజాశ్రమానికి వెళ్ళి, ఒక క్రోశం దూరంలోనే జనమంతటినీ నిలిపి, కేవలం మంత్రులతో కలిసి ముందుకు వెళ్తాడు. ధర్మజ్ఞుడైన అతడు ఆయుధాలనూ, రాజోచితమైన వేషభూషలనూ వదిలి, పట్టువస్త్రాలు రెండు మాత్రమే ధరించి, పురోహితుని ముందుంచుకొని కాలినడకనే నడుస్తాడు. భరద్వాజుడు కనిపించడం మొదలైనచోట మంత్రులను కూడా నిలిపి, పురోహితుని మాత్రమే అనుసరిస్తాడు. ఈ క్రమం తపోవన మర్యాదను సూక్ష్మంగా పాటించడం — సైన్యం దూరంగా, మంత్రులు కొంత దగ్గరగా, తాను ఆయుధం లేని అనుచరుడుగా. వసిష్ఠుని చూడగానే మహాతపస్వి అయిన భరద్వాజుడు ‘అర్ఘ్యం’ అని శిష్యులతో అంటూ ఆసనం నుండి వెంటనే లేచాడు. వసిష్ఠునితో కలిసి, భరతుడు నమస్కరించగా, ఆ మహాతేజస్వి అతనిని దశరథుని కొడుకుగా గుర్తించాడు. ఆ ఇద్దరికీ అర్ఘ్యం, పాద్యం, పండ్లు ఇచ్చి, అతడు క్రమంగా వంశంలో కుశలాన్ని అడిగాడు. వసిష్ఠుని చూడగానే ముని లేవడం కూడా గమనించదగినది — బ్రహ్మర్షి పట్ల బ్రహ్మర్షికి ఉన్న ఆదరం. భరతుని నమస్కారం మాత్రం వేరుగా చెప్పబడింది, దానితో స్పష్టమవుతుంది — అతడు రాజకుమారుడైనా అతిథిలానే వచ్చాడు, రాజులా కాదు.
ముని ప్రశ్నల క్రమం వివేకపూర్ణమైనది — అయోధ్యలో, సైన్యంలో, కోశంలో, మిత్రులలో, మంత్రులలో కుశలాన్ని అడుగుతాడు; కాని దశరథుడు మరణించాడని తెలిసి రాజు ప్రస్తావన చేయలేదు. తపస్సుతో దివ్యదృష్టిని పొందిన అతడు మరణించినవాని పేరుతో కొడుకు శోకాన్ని రేకెత్తించడు — ఇది ముని కరుణ. వసిష్ఠుడూ భరతుడూ కూడా తిరిగి ప్రశ్నిస్తారు — అతని శరీరంలో, అగ్నులలో, శిష్యులలో, చెట్లలో, మృగపక్షులలో ఆరోగ్యం గురించి అడుగుతారు. తపోవనపు కుశలప్రశ్న చెట్లనూ, మృగాలనూ, పక్షులనూ కలుపుకుంటుంది — ఆశ్రమవాసులకు అవి కూడా పరివారమే అని భావం. భరద్వాజుడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞచేసి, రాఘవుని పట్ల ఉన్న స్నేహబంధం వల్లనే భరతునితో అంటాడు — ‘రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న నీవు ఇక్కడికి రావడానికి కారణమేమి? ఇదంతా నాకు చెప్పు; నా మనస్సు శుద్ధం (నిశ్చింత) కావడం లేదు.’ ఈ చివరి వాక్యమే రాబోయే తీక్ష్ణమైన ప్రశ్నకు బీజం. ‘న హి మే శుధ్యతే మనః’ (నా మనస్సు శుద్ధం కావడం లేదు) అనే మాట ఆశ్చర్యకరమైనది — ముని స్వయంగా తన సంశయాన్ని నివేదిస్తున్నాడు. దీనితో అతడు భరతుని సమాధానం ఇవ్వమని ఆహ్వానిస్తాడు; ఇక్కడ ప్రశ్నే పరీక్ష. కవి ఇక్కడ సంవాద శిల్పాన్ని చూపిస్తాడు — మొదట సౌజన్యం, తరువాత శంక, తరువాత సమాధానం, చివరకు ప్రసాదం.
భరద్వాజుడు శంకను దాచడు, స్పష్టంగానే ఉంచుతాడు. ‘శత్రుఘాతుకుడూ, ఆనందాన్ని పెంచేవాడూ అయిన ఎవనిని కౌసల్య కన్నదో, ఎవడు తమ్మునితోనూ భార్యతోనూ కలిసి చిరకాలం అడవికి పంపబడ్డాడో; స్త్రీ కారణంగా తండ్రిచే నియమించబడి ‘ఇక్కడ పదునాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసించు’ అని ఆదేశించబడిన ఆ మహాయశస్వి — పాపం లేని అతనికి, అతని తమ్మునికి, నీవు ఇక్కడ పాపం చేయాలనుకోవడం లేదు కదా, రాజ్యాన్ని నిష్కంటకంగా అనుభవించాలనే మనస్సుతో?’ ఈ శంక కఠినమైనది, కాని ముని అభిప్రాయం వేరు — అతడు భరతుని శుద్ధిని లోకం ఎదుట ప్రకటించాలనుకుంటున్నాడు. ‘స్త్రీనిమిత్తేన’ (స్త్రీ కారణంగా) అనే పదంతో కైకేయి ప్రసంగం సూచించబడింది, కాని భరతుని పేరు దానితో జోడించబడలేదు. ‘అకంటకం’ (ముళ్ళు లేని) అనే పదమే శంకకు తీక్ష్ణమైన ఆయుధం — రాముడూ లక్ష్మణుడూ లేకపోతే రాజ్యం నిష్కంటకమవుతుందని వ్యంగ్యం. శంక రచన కూడా నైపుణ్యపూర్ణమైనది — మొదట రాముని గుణాలు చెప్పబడ్డాయి, తరువాత అతనికి జరిగిన అన్యాయం, చివరకు భరతుని సంభావ్యమైన కుట్ర. దీనితో శ్రోత మనస్సులో రాముని పక్షం దృఢంగా స్థాపించబడుతుంది, ఆ తరువాత ఆరోపణ మరింత తీక్ష్ణమవుతుంది. కాని ‘కచ్చిత్ న ఇచ్ఛసి’ (కోరడం లేదు కదా) అని ప్రశ్నరూపంలోనే చెప్పబడింది, నిశ్చయంగా కాదు — కాబట్టి ముని అభిప్రాయం నింద కాదు, పరీక్షే.
ఇలా అనబడిన భరతుడు దుఃఖంతో కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, తడబడే మాటతో బదులిస్తాడు. ‘పూజ్యులైన మీరు కూడా నన్ను ఇలా భావిస్తే, నేను చచ్చినట్లే. నా వల్ల దోషాన్ని శంకించకండి; నన్ను ఇలా శాసించకండి.’ ఆ తరువాత అతడు తల్లి కర్మను స్పష్టంగా నిరాకరిస్తాడు — ‘నేను లేనప్పుడు, నన్ను ఆశ్రయంగా చేసుకొని నా తల్లి ఏమి అన్నదో, అది నాకు ఇష్టం లేదు; దీనితో నేను సంతుష్టుడను కాను, ఆ మాటను నేను స్వీకరించను.’ కొడుకు తల్లి మాటను స్వీకరించడం లేదు — ఇదే అతని శుద్ధికి ప్రమాణం. తరువాత అతడు తన ప్రయోజనాన్ని నివేదిస్తాడు — ‘నేను మాత్రం ఆ నరవ్యాఘ్రుని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వచ్చాను — అయోధ్యకు తిరిగి తీసుకువెళ్ళడానికీ, అతని పాదాలకు నమస్కరించడానికీ.’ చివరకు ప్రార్థిస్తాడు — ‘ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న నన్ను గ్రహించి అనుగ్రహించండి; పూజ్యుడా, నాకు చెప్పండి — ప్రస్తుతం మహీపతి అయిన రాముడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?’ ఇక్కడ ‘మహీపతిః’ (భూపతి) అనే పదంతో భరతుడు రామునే రాజుగా భావిస్తున్నాడని సూచించబడింది. ఈ సమాధానానికి మూడు అంశాలు — తన నిర్దోషత్వం, తల్లి మాటను స్వీకరించకపోవడం, రాకకు ప్రయోజనం. వీటిలో రెండవదే అత్యంత ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే లోకం భరతుని కైకేయి కొడుకుగానే సందేహంతో చూస్తుంది; అతడు మాత్రం తల్లి మాటను స్పష్టంగా నిరాకరించి తనను దాని నుండి వేరు చేసుకుంటాడు.
వసిష్ఠుడు మొదలైన ఋత్విక్కులు ప్రార్థించగా, పూజ్యుడైన భరద్వాజుడు ప్రసన్నుడై భరతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవవంశంలో పుట్టిన నీకు ఇది తగినదే, పురుషవ్యాఘ్రా — గురువుల పట్ల వినయవృత్తి, ఇంద్రియనిగ్రహం, సాధువులను అనుసరించడం. నీ మనస్సులో ఉన్నది కూడా నాకు తెలుసు; ‘ఇది దృఢపడుగాక’ అని నీ కీర్తిని మరింత పెంచడానికే నేను నిన్ను అడిగాను.’ ఇలా ముని తన శంక ప్రయోజనాన్ని తానే వెల్లడిస్తాడు — అది అవిశ్వాసం వల్ల కాదు, భరతుని నిర్మలత్వాన్ని ప్రకాశింపజేయడానికే. తరువాత అతడు కోరుకున్న సమాధానం ఇస్తాడు — ‘సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడిన ధర్మజ్ఞుడైన రాముని కూడా నేను ఎరుగుదును; నీ ఈ అన్న చిత్రకూటమనే మహాపర్వతంపై నివసిస్తున్నాడు. రేపు నీవు ఆ ప్రదేశానికి వెళ్తావు; ఈనాడు మాత్రం మంత్రులతో కలిసి ఇక్కడే ఉండు. ఓ సుప్రాజ్ఞా, కామార్థకోవిదా, నా ఈ కోరిక తీర్చు.’ ఉదారదర్శనుడూ, ప్రసన్నరూపుడూ అయిన భరతుడు ‘అలాగే’ అని ఆ ఆశ్రమంలోనే రాత్రి నివసించడానికి నిశ్చయించుకున్నాడు — దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘కీర్తిం సమభివర్ధయన్’ (కీర్తిని మరింత పెంచుతూ) అనే పదంతో ముని తన ప్రశ్న ప్రయోజనాన్ని వెల్లడిస్తాడు — భరతుని నిర్మలత్వం అతని నోటనే చెప్పబడితే అది లోకంలో ప్రతిష్ఠితమవుతుంది. ఇలా శంకే స్తుతికి సాధనమైంది. చివరలో ముని ఆతిథ్యాన్ని యాచిస్తాడు, ఆజ్ఞాపించడు — ‘నా ఈ కోరిక తీర్చు’ అని; తరువాతి సర్గలో అదే ఆతిథ్యపు విస్తృత వర్ణన ఉంటుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥