॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 89వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుడు గంగను దాటి భరద్వాజాశ్రమానికి వెళ్ళడం

ప్రభాతంలో గుహుని రాక, ఐదు వందల నావలను సమకూర్చడం, సైన్యం గంగను దాటడం, ప్రయాగవనంలో విడిది, భరద్వాజాశ్రమ దర్శనం

మునుపటి సర్గలో భరతుడు రాముని దర్భశయ్యను చూసి విలపించి, తానే అడవిలో నివసిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గ ఆ నిశ్చయపు కార్యరూప ఆరంభాన్ని చూపిస్తుంది — గంగను దాటడం. శృంగిబేరపురంలో గంగాతీరంలోనే రాత్రి గడిపి, రాఘవుడైన భరతుడు వేకువనే లేచి శత్రుఘ్నునితో అన్నాడు — ‘శత్రుఘ్నా, లే, ఇంకా నిద్రపోతున్నావా? నీకు శుభమగుగాక; నిషాదాధిపతి గుహుని త్వరగా తీసుకురా; అతడు సైన్యాన్ని దాటిస్తాడు.’ ఇక్కడ ‘కాల్యం’ (వేకువనే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — భరతునికి నిద్ర పట్టలేదు, ప్రభాతం కోసమే ఎదురుచూశాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అలాంటివాడే — ‘మేల్కొనే ఉన్నాను, నిద్రపోవడం లేదు; నేను కూడా ఆర్యుని గురించే ఆలోచిస్తూ ఉన్నాను’ అని బదులిస్తాడు. ఆ ఇద్దరు నరసింహులు ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగానే గుహుడు తగిన సమయానికి చేతులు జోడించి వచ్చి ఇలా అన్నాడు. ఈ భూమిక సర్గ గతిని సూచిస్తుంది — శోకం నుండి ఇప్పుడు కార్యం వైపు మార్పు. ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనే సంబోధన కూడా గమనించదగినది — భరతుడు తమ్ముని ఆజ్ఞాపించడు, ఆశీస్సుతో కలిపి ప్రార్థిస్తాడు. ఇలా కవి ఈ వంశపు శీలాన్ని చూపిస్తాడు — దుఃఖంలోనూ సౌజన్యం విడువబడదు. గుహుడు ‘తగిన సమయానికి’ రావడం కూడా అతని నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తుంది; పిలవకుండా రాడు, పిలిస్తే ఆలస్యం చేయడు.

గుహుడు ప్రేమతో అడుగుతాడు — ‘కాకుత్స్థా, నదీతీరంలో రాత్రి సుఖంగా గడిపావు కదా? సైన్యంతో కూడిన నీకు ఎల్లప్పుడూ ఆరోగ్యమే కదా?’ ఈ మాట ప్రేమతో పలుకబడిందని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు; నిషాదరాజు ఆతిథ్యం ఔపచారికం కాదు, హార్దికం. అది విని రామునికి వశుడైన భరతుడు బదులిస్తాడు — ‘బుద్ధిమంతుడా, మా రాత్రి సుఖంగా గడిచింది; నీచే మేము పూజించబడ్డాము కూడా. ఇప్పుడు దాశులు అనేక నావలతో మమ్మల్ని గంగ దాటించుదురుగాక.’ ఇక్కడ భరతుని మాటలో ఎక్కడా రాజాజ్ఞ కాఠిన్యం లేదు; ‘సంతారయంతు’ (దాటించుదురుగాక) అనే లోట్ రూపం ప్రార్థనలానే ప్రయోగించబడింది. గుహుడు మాత్రం దానిని శాసనంగా స్వీకరిస్తాడు — త్వరపడి మళ్ళీ నగరంలోకి ప్రవేశించి జ్ఞాతులను పిలుస్తాడు. ‘రామస్యానువశః’ (రామునికి వశుడు) అనే విశేషణంతో కవి గుర్తుచేస్తాడు — భరతుని ప్రతి కర్మా రాముని ఇచ్ఛనే అనుసరిస్తుంది. ఇక్కడ రెండు మాటల పోలిక మనోహరమైనది — గుహుడు రాజును ‘సుఖమేనా’ అని అడుగుతాడు, భరతుడు సమాధానంలో అతని ఆతిథ్యాన్నే స్తుతిస్తాడు. శోకంతో దగ్ధమైనవాడు కూడా ఇతరుని సత్కారాన్ని మరువడు. ‘దాశాః’ అనే పదంతో నిషాదుల వృత్తి సూచించబడుతుంది — వారు బెస్తవారూ, నావలు నడిపేవారూ; వారి నైపుణ్యంతోనే ఈ మహాసైన్యం ఆవలి తీరానికి వెళ్తుంది.

గుహుడు జ్ఞాతులతో అంటాడు — ‘లేవండి, మేల్కొనండి; మీకు ఎల్లప్పుడూ శుభమగుగాక. నావలను దగ్గరకు లాగండి; సైన్యాన్ని దాటిస్తాను.’ వారు రాజశాసనం వల్ల త్వరగా లేచి నలువైపుల నుండి ఐదు వందల నావలను తీసుకువచ్చారు. వాటిలో కొన్ని స్వస్తిక చిహ్నంతో గుర్తించదగినవి, పెద్ద గంటలు గలవి, పతాకాలు గలవి, తెడ్లు అమర్చినవి, దృఢంగా కట్టినవి. తరువాత గుహుడు స్వయంగా స్వస్తిక చిహ్నం గల, తెల్లని కంబళితో కప్పిన, మంగళఘోషలతో కూడిన ఒక శుభమైన నావను తీసుకువచ్చాడు. దానిని భరతుడూ, మహాబలుడైన శత్రుఘ్నుడూ, కౌసల్యా, సుమిత్రా, ఇతర రాజస్త్రీలూ ఎక్కారు. అంతకుముందే పురోహితుడూ, గురువులూ, బ్రాహ్మణులూ ఎక్కారు; ఆ తరువాత రాజపత్నులు, అలాగే బండ్లూ, అంగడి సామగ్రీ. ఇక్కడ కవి ఎక్కే క్రమాన్నే మర్యాదగా చూపిస్తాడు — మొదట బ్రాహ్మణులు, తరువాత రాజకుటుంబం, తరువాత సామగ్రి. ఇలా వ్యవస్థీకరించబడిన మహాసైన్యం గంగ ఆవలి తీరానికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమైంది. ‘రాజశాసనాత్’ (రాజశాసనం వల్ల) అనే పదంతో గుహుని మాటే రాజాజ్ఞ అని స్పష్టమవుతుంది — నిషాదులు అతనిని తమ రాజుగా భావిస్తారు. ఐదు వందల నావల సంఖ్య భరతుని సైన్యపు విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది. నావల వర్ణన కూడా అలంకారయుక్తమైనది — స్వస్తిక చిహ్నం, పెద్ద గంటలు, పతాకాలు, దృఢమైన కట్టు — వీటితో కవి పల్లె పడవలను కాదు, రాజయోగ్యమైన వాహనాలను చూపిస్తాడు.

కవి ఇప్పుడు దాటడపు మహాదృశ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. విడిదికి నిప్పుపెడుతున్న, రేవులో దిగుతున్న, సామానులు ఎత్తుకుంటున్న జనుల ఘోష ఆకాశాన్ని తాకింది. పతాకాలు గల ఆ నావలు దాశులే నడుపుతుండగా, ఎక్కిన జనాన్ని మోస్తూ వేగంగా ఎగిరే పక్షుల వలె సాగాయి. వాటిలో కొన్ని స్త్రీలతో నిండినవి, కొన్ని గుర్రాలతో, కొన్ని వాహనాలనూ, వాటిని లాగే పశువులనూ, గొప్ప సంపదనూ మోసుకెళ్ళాయి. అవి ఆవలి తీరానికి వెళ్ళి ఆ జనాన్ని దించి తిరిగి వచ్చాయి; అప్పుడు దాశబంధువులు నీటిలో కాండచిత్రాలు — నావలు నడపడంలో నైపుణ్య ప్రదర్శనలు — చేశారు. వైజయంతీ పతాకాలతో కూడిన ఏనుగులు మావటీలచే ప్రేరేపించబడి ఈదుతూ రెక్కలు గల పర్వతాల వలె ప్రకాశించాయి. ఈ ఉపమానం పర్వతాలు పక్షుల వలె ఎగురుతుండేవనే ప్రాచీనకథను కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ఇలా కవి జనకోలాహలం, నావల గమనం, ఏనుగుల శోభ — మూడు చిత్రాలను క్రమంగా కూర్చాడు. ‘ఘోషం ఆకాశాన్ని తాకింది’ అనే అతిశయోక్తితో సైన్యపు మహత్త్వం సూచించబడింది. ‘ఆవాసం ఆదీపయతాం’ (విడిదికి నిప్పుపెడుతున్న) అనే పదపు తాత్పర్యాన్ని టీకాకారులు ఇలా చెప్తారు — శిబిరాన్ని విడిచిపెట్టే సైనికులు మిగిలిన గుడిసెలు మొదలైనవాటిని కాల్చి వెళ్తారు, దానితో శత్రువుకు ఏ గుర్తూ మిగలదు; అది సైనికనీతిలో ఒక అంగం.

అందరూ ఒకే ఉపాయంతో దాటలేదు — కొందరు నావలు ఎక్కారు, మరికొందరు తెప్పలపై దాటారు, కొందరు కుండలతో, మరికొందరు చేతులతో ఈదే దాటారు. దీనితో కవి సైన్యపు విశాలత్వాన్ని సూచిస్తాడు. పుణ్యమైన ఆ సైన్యం దాశులచే స్వయంగా గంగను దాటించబడి, మైత్ర ముహూర్తంలో ఉత్తమమైన ప్రయాగవనం వైపు బయలుదేరింది. అక్కడ మహాత్ముడైన భరతుడు సైన్యాన్ని ఊరడించి, సౌకర్యంగా విడిది చేయించి, ఋషిశ్రేష్ఠుడైన భరద్వాజుని చూడటానికి ఋత్విక్కులతోనూ సదస్యులతోనూ కలిసి బయలుదేరాడు. సైన్యాన్ని దూరంగా నిలిపి స్వయంగా కొద్దిమంది పరివారంతో వెళ్ళడం — ఇది తపోవన మర్యాదను పాటించడం. చివరకు అతడు దేవపురోహితుడూ బ్రాహ్మణుడూ అయిన ఆ మహాత్ముని ఆశ్రమాన్ని సమీపించి, ఆ విప్రశ్రేష్ఠుని రమ్యమైన పర్ణశాలలూ వృక్షాలూ గల ప్రదేశమైన మిక్కిలి రమ్యమైన మహావనాన్ని చూశాడు. ఈ దర్శనంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో భరద్వాజునితో సంవాదం మొదలవుతుంది. ‘మైత్రే ముహూర్తే’ (మైత్ర ముహూర్తంలో) అనే కాలనిర్దేశం శుభసూచకం — పగలుకు పదిహేను ముహూర్తాలు; వాటిలో మూడవది ‘మైత్ర’ అని పిలువబడుతుంది, అది యాత్రకు ప్రశస్తమైనది. ‘పుణ్యా ధ్వజినీ’ (పుణ్యమైన సైన్యం) అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తాడు — ఈ సైన్యం యుద్ధానికి వెళ్ళడం లేదు, అన్నను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వెళ్తోంది; కాబట్టి అది పుణ్యమైనదే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి