సర్గ
రాముని పడకను చూసి భరతుని విలాపం
గారచెట్టు మొదట రాముని పడకను చూడటం, భరతుని శోకోద్గారం, రక్షణలేని అయోధ్య గురించిన చింత, తానే అడవిలో నివసిస్తానని ప్రతిజ్ఞ
మునుపటి సర్గలో గుహుడు శృంగిబేరపురంలో రామునికి జరిగినదంతా భరతునికి సూక్ష్మంగా చెప్పాడు — రాముడు తన ఆతిథ్యాన్ని ఎలా స్వీకరించలేదో, కేవలం నీటితో ఎలా ఉపవాసం చేశాడో, లక్ష్మణుడు స్వయంగా దర్భలు తెచ్చి పడకను ఎలా ఏర్పాటు చేశాడో. అదంతా విని భరతుడు మంత్రులతో కలిసి ఆ గారచెట్టు (ఇంగుదీ వృక్షం) మొదలుకే వచ్చి, రాముని పడకను ప్రత్యక్షంగా చూస్తాడు. ఇదే ఈ సర్గకు బీజం — దర్శనం నుండి విలాపం, విలాపం నుండి ప్రతిజ్ఞ పుడతాయి. అతడు తల్లులందరితో అంటాడు — ‘ఇక్కడే ఆ మహాత్ముడు రాత్రి నేలపై పడుకున్నాడు; ఇదే అతని అవయవాలచే నలిగిన గడ్డి.’ ఆ తరువాత అతడు వంశ మహత్త్వాన్ని స్మరిస్తాడు — ‘మహారాజుల కులంలో పుట్టిన, మహాభాగుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన దశరథునికి భూమిపై పుట్టిన రాముడు నేలపై నిద్రించదగినవాడు కాడు.’ తరువాత వైరుధ్యాన్ని ఉంచుతాడు — ‘జింకచర్మం పైన పరచిన శ్రేష్ఠమైన పరుపుల గుట్టపై పడుకోవడానికి అలవాటుపడిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు నేలపై ఎలా పడుకుంటున్నాడు?’ ఈ వైరుధ్యమే రాబోయే శ్లోకాలలో మళ్ళీ మళ్ళీ విస్తరించబడుతుంది. ‘నిపుణం’ (సూక్ష్మంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — గుహుడు ఏదీ దాచలేదు, ప్రతి వివరాన్నీ చెప్పాడు; దాని వల్లనే భరతుని వేదన తీవ్రమైంది.
ఆ తరువాత భరతుడు రాముని పూర్వజీవితాన్ని వర్ణిస్తాడు, దానితో ప్రస్తుత దశ యొక్క కాఠిన్యం మరింత ప్రకాశిస్తుంది. ‘అతడు ఎల్లప్పుడూ ప్రాసాదాల పై అంతస్తుల విమానాల్లోనూ, వలభుల్లోనూ (మేడగదుల్లోనూ) నివసించాడు; అవి బంగారు, వెండి నేలలు గలవి, శ్రేష్ఠమైన పరుపులతో శోభిల్లేవి; పూలగుత్తులతో చిత్రమైనవి, చందనాగరుల సువాసన గలవి, తెల్లని మేఘాల వలె ప్రకాశించేవి, చిలుకల గుంపుల కూతలతో మారుమ్రోగేవి. శ్రేష్ఠమైన ఆ ప్రాసాదాలు చల్లనివి, సువాసన గలవి, బంగారపు గోడలు గలవి, మేరుపర్వతం వంటివి.’ ఇదంతా దశరథుని రాజధాని ఐశ్వర్యాన్ని చూపిస్తుంది. తరువాత అతడు మేల్కొలుపు విధానాన్ని కూడా స్మరిస్తాడు — ‘గీతవాద్యాల ఘోషలతో, శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాల సవ్వడులతో, శ్రేష్ఠమైన మృదంగ శబ్దాలతో అతడు నిరంతరం మేల్కొలుపబడేవాడు; ఎందరో వందిమాగధులూ సూతులూ సమయానికి తగిన గాథలతోనూ స్తుతులతోనూ ఆ పరంతపుని వందించేవారు.’ ఇప్పుడు మాత్రం అతనిని మేల్కొలిపేవారెవరూ లేరు, పడక కేవలం గడ్డి — అని వ్యంగ్యం. ఇక్కడ కవి వర్ణనక్రమాన్ని నేర్పుగా కూర్చాడు — మొదట స్థలం, తరువాత దాని శోభ, తరువాత సువాసన, తరువాత శబ్దం, చివరకు మేల్కొలుపు విధానం. ఇలా ఐదు ఇంద్రియద్వారాల ద్వారా పూర్వసుఖం స్మరింపజేయబడింది, దానితో గడ్డిపడక యొక్క రూక్షత తనంతట తానే ప్రకాశిస్తుంది. ఈ శ్లోకాలలో భరతుడు రాముని నిందించడు, కైకేయిని స్మరించడు; కేవలం వైరుధ్యాన్నే స్థాపిస్తాడు — ఏది ఉండేది, ఏది ఇప్పుడు ఉంది.
దృశ్యం సహించరానిది కావడంతో భరతుని బుద్ధే సంశయంలో పడుతుంది — ‘ఇది లోకంలో నమ్మశక్యం కానిది; నాకు ఇది సత్యంగా అనిపించడం లేదు. నా మనస్సే మోహంలో పడుతోంది; ఇది కల అని నా అభిప్రాయం.’ ఆ తరువాత అతడు కారణాన్ని నిర్ధారిస్తాడు — ‘దాశరథి అయిన రాముడు ఇలా నేలపై పడుకోవలసి వచ్చిందంటే, విదేహరాజు ప్రియదర్శిని అయిన కూతురూ, దశరథుని ప్రియమైన కోడలూ అయిన ఆమె కూడా నేలపై పడుకోవలసి వచ్చిందంటే — కాలాన్ని మించిన బలమైన దైవం నిశ్చయంగా ఏదీ లేదు.’ తరువాత అతడు వేలితో చూపిస్తున్నట్లుగా పడకనే చూపిస్తాడు — ‘ఇదే నా అన్న పడక; ఇదే అతడు అటూ ఇటూ దొర్లిన శుభమైన స్థలం; కఠినమైన నేలపై అవయవాలతో గడ్డి అంతా నలిగిపోయింది.’ ఇలా సామాన్య విలాపం నుండి అతడు విశేష దర్శనం వైపు వెళ్తాడు; తరువాత పడకపైనే సీత గుర్తులను చూస్తాడు. ‘ముహ్యతే ఖలు మే భావః’ (నా మనస్సే మోహంలో పడుతోంది) అనే మాట ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — శోకం హద్దు దాటినప్పుడు మనస్సు సత్యాన్నే అంగీకరించదు. ‘ఇది కల’ అనే ఊరట క్షణికమే, ఎందుకంటే వెంటనే అతడు పడకను తాకుతున్నట్లుగా వర్ణిస్తాడు. సీత ప్రస్తావనతో శోకం రెట్టింపవుతుంది — అన్న మాత్రమే కాదు, రాజవధువు కూడా నేలపై పడుకుంది.
భరతుడు పడకను సూక్ష్మంగా పరిశీలిస్తాడు. ‘శుభమైన సీత ఆభరణాలతోనే ఈ పడకపై నిద్రించిందని అనుకుంటున్నాను; ఎందుకంటే అక్కడక్కడ అంటుకున్న బంగారు రేణువులు కనిపిస్తున్నాయి.’ మళ్ళీ — ‘అప్పుడు సీత ఉత్తరీయం ఇక్కడ చిక్కుకుందని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది; ఎందుకంటే అంటుకున్న ఈ పట్టుదారాలు మెరుస్తున్నాయి.’ ఈ రెండు గుర్తులే అతని అనుమానానికి ప్రమాణాలు. తరువాత అతడు సీత ధైర్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు — ‘భర్త పడక సుఖమైనదే అని అనుకుంటాను; అందుకే ఆ బాల, తపస్విని, సుకుమారి అయిన మైథిలి దుఃఖాన్ని ఎరుగదు.’ చివరకు అతని దృష్టి తనపైనే పడుతుంది — ‘అయ్యో, నేను చచ్చాను, నేను క్రూరుడను; నా కారణంగానే భార్యతో కూడిన రాఘవుడు అనాథ వలె ఇలాంటి పడకపై పడుకుంటున్నాడు.’ ఇక్కడ విలాపం ఆత్మనిందగా మారుతుంది, ఆ ఆత్మనిందే చివరకు ప్రతిజ్ఞకు మూలమవుతుంది. ఇక్కడ వాల్మీకి దృష్టి ప్రత్యేకంగా సూక్ష్మమైనది — విలాపం కేవలం భావాత్మకం కాదు, ప్రమాణాధారితం కూడా; భరతుడు తాను చూసినదాని నుండే అనుమానిస్తాడు. దీనితో శోకపు సత్యత పెరుగుతుంది.
భరతుడు మళ్ళీ రాముని మహత్త్వాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘సార్వభౌముల కులంలో పుట్టినవాడు, సర్వలోకాలకూ సుఖాన్ని కలిగించేవాడు, అందరికీ ప్రియం చేసేవాడు అయిన అతడు ప్రియమైన, సాటిలేని రాజ్యాన్ని త్యజించాడు. నల్లకలువ వంటి శ్యామవర్ణుడూ, ఎర్రని కన్నులవాడూ, చూడముచ్చటైనవాడూ, సుఖానికి అర్హుడూ, దుఃఖానికి అనర్హుడూ అయిన ఆ రాఘవుడు ఎలా నేలపై పడుకున్నాడు?’ ఆ తరువాత అతడు రామునితో కలిసి వెళ్ళిన ఇద్దరినీ స్మరిస్తాడు — ‘శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు నిజంగా ధన్యుడు, మహాభాగుడు; విషమకాలంలో అన్న రాముని అనుసరిస్తున్నాడు. వైదేహి కూడా నిజంగా కృతార్థురాలు; భర్తను అనుసరించి అడవికి వెళ్ళింది.’ తన దశను మాత్రం వేరుగా చూస్తాడు — ‘మేమందరమూ ఆ మహాత్ముడు లేనివారమై సంశయంలో పడ్డాము.’ ఇక్కడ భరతుని వేదనకు మూలం — ఇతరులు రాముని సాన్నిధ్యాన్ని పొందారు, తానొక్కడే అతనికి దూరంగా ఉన్నాడు. ‘ధన్యః’, ‘సిద్ధార్థా’ (కృతార్థురాలు) అనే రెండు పదాలతో భరతుడు ఇతరుల భాగ్యాన్ని స్తుతిస్తూ, తనకు దక్కనిదాన్ని నివేదిస్తాడు. ‘సంశయితాః’ (సంశయంలో పడ్డాము) అనే పదం కూడా ద్వ్యర్థకం — ఒకవైపు ప్రాణాల గురించిన సంశయం, మరొకవైపు రాముని అనుగ్రహం లభిస్తుందో లేదో అనే సంశయం. ఈ దశే అతనిని చివరకు ప్రతిజ్ఞ వైపు నడిపిస్తుంది.
ఇక్కడి నుండి భరతుని దృష్టి పడక నుండి రాజ్యం వైపు కదులుతుంది. ‘దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్ళగా, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించగా, ఈ భూమి చుక్కాని లేని నావ వలె శూన్యంగా నాకు అనిపిస్తోంది.’ అయినా అతడు ఒక విస్మయాన్ని కూడా నివేదిస్తాడు — ‘అడవిలో నివసిస్తున్నా అతని బాహుబలంతో రక్షించబడుతున్న ఈ భూమిని ఎవడూ మనస్సులోనైనా కోరడు.’ ఆ తరువాత అతడు అయోధ్య ప్రస్తుత దశను విస్తరంగా చెప్తాడు — ‘ప్రాకారరక్షణ శూన్యమైనది, నియంత్రణ లేని గుర్రాలూ ఏనుగులూ గలది, మూయని పురద్వారాలు గలది, రక్షణలేని రాజధాని; ఉత్సాహం లేని సైన్యం గలది, శూన్యమైనది, విషమస్థితిలో ఉన్నది, ఆవరణ లేనిది.’ ఇలా ఉన్నా ‘విషం కలిపిన భక్ష్యాలను వలె శత్రువులు దానిని కోరరు’ అనే ఉపమానంతో అతడు చూపిస్తాడు — రాముని పేరే దానికి రక్ష, సైన్యం కాదు, ప్రాకారం కాదు. ‘విషం కలిపిన భక్ష్యాల వలె’ అనే ఉపమానం తీక్ష్ణమైనది — భోజ్యం కనిపిస్తుంది, సులభంగా అందుతుంది, కాని తాకడమే మృత్యువు; అలాగే అయోధ్య కూడా రక్షణ లేనట్లు కనిపిస్తుంది, కాని రాముని భయం వల్ల అస్పృశ్యమైనది. దీనితో భరతుడు సూచిస్తాడు — రాజ్యానికి నిజమైన రక్షకుడు ఇప్పుడు అడవిలో నివసిస్తున్నవాడే.
చివరకు విలాపం నిశ్చయరూపం దాల్చుతుంది. ‘ఈనాటి నుండి నేను కూడా నేలపైనో గడ్డిపైనో పడుకుంటాను, నిత్యం ఫలమూలాలు తింటూ జటలూ నారచీరలూ ధరిస్తాను. అతని మిగిలిన కాలాన్ని నేనే అడవిలో సుఖంగా గడుపుతాను; దీనితో ఆర్యుని ప్రతిజ్ఞ ఏమాత్రం మిథ్య కాదు.’ ఈ యుక్తి సూక్ష్మమైనది — ప్రతిజ్ఞ పాలించబడుతుంది, కాని వనవాసాన్ని భరతుడు స్వయంగా స్వీకరిస్తాడు. ‘అన్న కోసం నివసించే నాతో శత్రుఘ్నుడు కూడా నివసిస్తాడు; ఆర్యుడు మాత్రం లక్ష్మణునితో కలిసి అయోధ్యను పాలిస్తాడు; ద్విజులు అయోధ్యలో కాకుత్స్థుని అభిషేకిస్తారు. దేవతలు నా ఈ మనోరథాన్ని సత్యం చేయుదురుగాక.’ చివరకు అతడు సంశయాన్ని కూడా చెప్తాడు — ‘తలవంచి నేనే స్వయంగా ఎన్నో విధాలుగా ప్రసన్నం చేసుకున్నా అతడు అంగీకరించకపోతే, అప్పుడు నేను చిరకాలం రాఘవుని అనుసరిస్తాను; అడవిలో సంచరిస్తున్న అతడు నన్ను ఉపేక్షించడానికి వీలులేదు.’ ఈ నిశ్చయంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ఇక్కడ భరతుని మూడు వికల్పాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — తానే అడవిలో నివసించడం, రాముడు అయోధ్యలో రాజ్యం చేయడం, చివరకు రాముని అనుసరించడం. వీటితో అతని కోరిక రాజ్యం కాదనీ, రాముని సాన్నిధ్యమేననీ స్పష్టమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥