సర్గ
భరతుని మూర్ఛ, గుహుడు వృత్తాంతం చెప్పడం
గుహుని మాటతో భరతుడు మూర్ఛపోవడం, తల్లుల రాక, కౌసల్య ప్రశ్నలు, రాముని ఉపవాసం, శయనం గురించిన వృత్తాంతాన్ని గుహుడు నివేదించడం
మునుపటి సర్గలో గుహుడు లక్ష్మణుని జాగరణనూ, విలాపాన్నీ వర్ణించాడు; అది విని భరతుని దశ ఏమైందో ఈ సర్గ చూపిస్తుంది. గుహుని మిక్కిలి అప్రియమైన మాట విని భరతుడు అక్కడే ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు — ఆ అప్రియం ఎక్కడ విన్నాడో, అక్కడే అతని మనస్సు మునిగిపోయింది. కవి మొదట అతని రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు — సుకుమారుడు, మహాసత్త్వుడు, సింహం వంటి భుజాలు గలవాడు, మహాబాహువు, తామర వంటి విశాలమైన కన్నులు గలవాడు, యువకుడు, చూడముచ్చటైనవాడు. ఈ విశేషణాలతో బలపు, సౌందర్యపు చిత్రాన్ని గీసి, ఆ తరువాత అతని పతనాన్ని చూపిస్తాడు — క్షణకాలం తేరుకొని, పరమ దుఃఖంతో, హృదయంలో అంకుశాలతో పొడవబడిన ఏనుగు వలె అతడు ఒక్కసారిగా కూలిపోయాడు. ఏనుగు ఉపమానం సార్థకమైనది — ఏనుగంత బలవంతుడే అంకుశంతో పొడవబడినట్లు కూలుతున్నాడు. మూర్ఛపోయిన భరతుని చూసి గుహుని ముఖం వివర్ణమైంది; భూకంపంలో చెట్టు వలె అతడు అక్కడ వ్యథ చెందాడు. పక్కనే ఉన్న శత్రుఘ్నుడు అలాంటి స్థితిలో ఉన్న అతనిని కౌగిలించుకొని బిగ్గరగా ఏడ్చాడు, తాను కూడా శోకంతో కృశించి స్పృహ కోల్పోయాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — శోకం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది; మొదట వక్త అయిన గుహుడు స్తబ్ధుడవుతాడు, తరువాత శ్రోత అయిన భరతుడు కూలిపోతాడు, తరువాత అతనిని చూసి గుహుడు వ్యథ చెందుతాడు, తరువాత శత్రుఘ్నుడు స్పృహ కోల్పోతాడు. ఒక్క మాట అల అందరినీ ముంచెత్తుతుంది. ఈ సర్గలో వాల్మీకి శోకపు సంక్రమణాన్నే చూపిస్తాడు.
తరువాత భరతుని తల్లులందరూ అక్కడికి వచ్చారు — ఉపవాసాలతో కృశించినవారు, దీనులు, భర్త మరణంతో కుంగిపోయినవారు. వారు ఏడుస్తూ నేలపై పడిన అతని చుట్టూ చేరారు; కౌసల్య మాత్రం కలతచెందిన మనస్సుతో అతని దగ్గరకు వెళ్ళి కౌగిలించుకుంది. వాత్సల్యం గల ఆవు తన దూడను వలె, ఆ తపస్విని అతనిని హత్తుకొని, శోకంతో తపిస్తూ, ఏడుస్తూ అడిగింది. ఆమె ప్రశ్నలు మూడు — ‘నాయనా, నీ శరీరాన్ని ఏ వ్యాధీ బాధించడం లేదు కదా? ఈ రాజకుటుంబపు జీవితం ఇప్పుడు నీ మీదే ఆధారపడి ఉంది. నిన్ను చూసే నేను బ్రతుకుతున్నాను — రాముడు తమ్మునితో కలిసి వెళ్ళిపోయాక, దశరథ మహారాజు మరణించాక, ఇప్పుడు నీవొక్కడివే మాకు నాథుడవు. లక్ష్మణుని గురించి ఏదైనా అప్రియం విన్నావా, లేక ఒక్కడే కొడుకు గల నా కొడుకు, భార్యతో కలిసి అడవికి వెళ్ళినవాని గురించా?’ ఇక్కడ కౌసల్య వాత్సల్యం తన సొంత శోకాన్ని కూడా అధిగమిస్తుంది — తానే పుత్రహీన, పతిహీన అయినా, సవతి కొడుకును ఊరడించడానికి పూనుకుంది. ‘ఏకపుత్రాయాః’ (ఒక్కడే కొడుకు గల ఆమె) అనే పదంతో సుమిత్ర కాదు, తానే సూచించబడింది — ఆమెకు ఒక్కడే కొడుకు, అతడు అడవికి వెళ్ళాడు. అంతేకాక ఆమె ప్రశ్నలలోని క్రమం గమనించదగినది — మొదట భరతుని శరీరం, తరువాత రాజకుటుంబపు జీవితం, చివరకు రామలక్ష్మణుల వార్త; తల్లి హృదయానికి అత్యంత భయం కలిగించేది అన్నిటికంటే చివర చెప్పబడింది. ‘వాత్సల్యం గల ఆవు దూడను వలె’ అనే ఉపమానంతో కవి ఆమె నిర్వ్యాజమైన వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తాడు.
ఆ మహాయశస్వి క్షణకాలం తేరుకొని, ఏడుస్తూనే కౌసల్యను ఓదార్చి, గుహునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నా అన్న రాత్రి ఎక్కడ నివసించాడు? సీత ఎక్కడ? లక్ష్మణుడు ఎక్కడ? ఏ పడకపై నిద్రించాడు? ఏమి తిని? ఓ గుహా, నాకు చెప్పు.’ ఈ ప్రశ్నలు మునుపటి సర్గలలో దశరథుడు అడిగిన ప్రశ్నలకు ప్రతిధ్వని — తండ్రి సుమంత్రుని ఏమి అడిగాడో, అదే ఇప్పుడు కొడుకు గుహుని అడుగుతున్నాడు. అడుగబడిన నిషాదాధిపతి గుహుడు సంతోషంతో, ప్రియుడూ హితుడూ అయిన అతిథి రాముని పట్ల తాను ఎలా ప్రవర్తించాడో అదంతా భరతునికి చెప్తాడు — ‘రకరకాల అన్నాన్నీ, భక్ష్యాలనూ, రకరకాల పండ్లనూ రాముని భోజనం కోసం నేను ఎన్నోసార్లు తీసుకువచ్చాను. సత్యపరాక్రముడైన రాముడు అదంతా అనుమోదించాడు — ఆమోదించి ప్రశంసించాడు — కాని క్షత్రధర్మాన్ని స్మరిస్తూ స్వీకరించలేదు. ‘ఓ సఖా, మనం స్వీకరించవలసినవారం కాదు, ఎల్లప్పుడూ ఇవ్వవలసినవారమే’ అని ఆ మహాత్ముడు మా అందరినీ అనునయించాడు.’ ఈ ఒక్క వాక్యంతో రాముని క్షాత్రశీలమూ, సౌహార్దమూ రెండూ ప్రకాశించాయి. ముద్రణలో ‘భరతం హృష్టః’ (భరతునితో సంతోషంగా) అని పాఠం — ప్రశ్న విని గుహుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు, ఎందుకంటే ప్రియసఖుని వార్త చెప్పే అవకాశం లభించింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘పృష్టః’ (అడుగబడినవాడై) అనే పాఠాంతరం ఉంది, అక్కడ ‘అడుగబడి చెప్పాడు’ అని అన్వయం.
గుహుడు వృత్తాంతాన్ని విస్తరిస్తాడు — ‘మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీటిని మాత్రమే తాగి రాఘవుడు సీతతో కలిసి ఆ రాత్రి ఉపవాసం చేశాడు. తరువాత మిగిలిన నీటితో లక్ష్మణుడు కూడా అలాగే చేశాడు; ముగ్గురూ మౌనంగా, ఏకాగ్రచిత్తులై సంధ్యను ఉపాసించారు. ఆ తరువాత సౌమిత్రి స్వయంగా దర్భలను త్వరగా తెచ్చి, రాఘవుని కోసం శుభమైన పడకను ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ పడకపై రాముడు సీతతో కలిసి కూర్చున్నాడు; లక్ష్మణుడు వారి పాదాలు కడిగి, అక్కడి నుండి దూరంగా వెళ్ళాడు.’ చివరకు అతడు చేతితో స్థలాన్ని చూపిస్తాడు — ‘ఇదే ఆ గారచెట్టు (ఇంగుదీ) మొదలు, ఇదే ఆ గడ్డి — దీనిపైనే రాముడూ సీతా ఇద్దరూ ఆ రాత్రి పడుకున్నారు.’ ఇదే ఈ సర్గలో మర్మస్పర్శి అయిన క్షణం — వార్త ఇప్పుడు దృశ్యమవుతుంది, శోకం స్మృతి స్థానం నుండి ప్రత్యక్ష స్థానానికి చేరుతుంది. ‘ఏతత్ తత్’ (ఇదే అది), ‘ఇదమేవ తత్’ (ఇదే ఆ...) అని రెండుసార్లు చెప్పడంతో కవి దర్శనపు సాక్షాత్కారాన్ని సూచిస్తాడు; తరువాతి సర్గలో భరతుడు అదే గడ్డిపడకను చూసి విలపిస్తాడు. ఇక్కడ రాముని ఆచారం సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది — నీరు మాత్రమే ఆహారం, మౌనం, సంధ్యోపాసన, నేలపై దర్భల పడక; తాపసుల వ్రతమేదో, దానినే రాజకుమారుడు మొదటి రాత్రే ఆచరించాడు.
చివరి రెండు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో రాత్రి రక్షణ చిత్రాన్ని చూపిస్తాయి. శత్రువులను తపింపజేసే లక్ష్మణుడు అరచేతి, వేళ్ళ కవచాలు ధరించి, వీపుపై బాణాలతో నిండిన రెండు అమ్ములపొదులను కట్టుకొని, ఎక్కుపెట్టిన మహాధనుస్సును పట్టుకొని, రాత్రంతా అతని చుట్టూ మాత్రమే తిరుగుతూ నిలిచాడు — నిద్ర లేదు, విశ్రాంతి లేదు, కేవలం చుట్టూ తిరగడమే. ‘అప్పుడు నేను కూడా ఉత్తమమైన విల్లంబులు ధరించి, ఆ లక్ష్మణుడు ఉన్నచోటే నిలిచాను; విల్లులు పట్టిన, అలసట ఎరుగని జ్ఞాతులతో కలిసి మహేంద్రుని వంటి అతనిని అప్పుడు కాపాడుతూ’ అని గుహుడు తన జాగరణను కూడా నివేదిస్తాడు. సర్గ రక్షణ దృశ్యంతో ముగుస్తుంది — విలాపంతో కాదు, ప్రశ్నతో కాదు, మేల్కొని ఉన్న ఇద్దరు ధనుర్ధరుల చిత్రంతో. గుహుని కథనం కూడా తన సేవ ఎక్కడ ముగిసిందో అక్కడే ఆగిపోతుంది. ‘మహేంద్రకల్పం’ (మహేంద్రుని వంటివాడు) అనే విశేషణంతో గుహుని దృష్టిలో రాముని మాహాత్మ్యం చూపబడింది — రక్షించబడేవాడే నిజానికి ఇంద్రసమానుడు, అయినా నిషాదులు అతనిని రక్షిస్తున్నారు; ఇదే భక్తిలోని విరోధాభాసం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥