॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 86వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

గుహుడు లక్ష్మణుని సద్భావాన్ని వర్ణించడం

లక్ష్మణుని జాగరణ, గుహుని రక్షాప్రతిజ్ఞ, లక్ష్మణుని విలాపం, ప్రభాతంలో జటలు ధరించడం, గంగను దాటడం

మునుపటి సర్గ చివరలో గుహుడు శోకాక్రాంతుడైన భరతుని ఊరడించడం ప్రారంభించాడు; ఆ ఊరడింపే ఈ సర్గ. దట్టమైన అడవులలో సంచరించే గుహుడు, అప్రమేయుడైన భరతునికి మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని సద్భావాన్ని చెప్పాడు — తాను స్వయంగా చూసినదాన్నే వర్ణిస్తున్నాడు, విన్నదాన్ని కాదు. ‘మేలుకొని ఉన్న, గుణసంపన్నుడైన, శ్రేష్ఠమైన విల్లంబులను ధరించిన, అన్నను కాపాడటం కోసం అత్యంత జాగరూకుడైన ఆ లక్ష్మణునితో నేను ఇలా అన్నాను.’ గుహుని మాట ఇది — ‘నాయనా, ఈ సుఖమైన పడక నీ కోసమే ఏర్పాటు చేయబడింది; ఊరట పొందు, దీనిపై పడుకో, ఓ రాఘవనందనా, సుఖంగా నిద్రపో. ఈ జనమంతా దుఃఖాలకు అలవాటుపడినవారు, నీవు మాత్రం సుఖాలకు తగినవాడవు. ఓ ధర్మాత్మా, ఆ రాముని కాపాడటం కోసం మేమే మేల్కొని ఉంటాము.’ ఇక్కడ కవి చూపిస్తాడు — అడవిలో నివసించే నిషాదులు కష్టాన్ని సహించేవారు, రాజకుమారుడు సుకుమారుడు; అయినా సుకుమారుడే మేల్కొని ఉన్నాడు, కష్టసహులు అతనికి నిద్రపొమ్మని ఉపదేశిస్తున్నారు. ఈ విపరీతతే లక్ష్మణుని భక్తికి కొలమానం. అంతేకాదు, ‘సద్భావం ఆచచక్షే’ (సద్భావాన్ని చెప్పాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — భరతుడు వినబోయేది కేవలం ప్రశంస కాదు, ప్రత్యక్షసాక్షి యొక్క సాక్ష్యం.

గుహుడు తన మాటను కొనసాగిస్తాడు — ‘ఈ భూమిపై రామునికంటే నాకు ప్రియమైనవాడు ఎవడూ లేడు; కాబట్టి నీవు ఆందోళన చెందకు — ఇది నీ ఎదుట సత్యంగానే చెబుతున్నాను.’ తరువాత అతడు తన ఆశను కూడా వెల్లడిస్తాడు — ‘ఇతని అనుగ్రహం వల్లనే ఈ లోకంలో గొప్ప యశస్సునూ, విపులమైన ధర్మప్రాప్తినీ, సంపూర్ణమైన అర్థకామాలనూ పొందాలని ఆశిస్తున్నాను.’ ఆ తరువాత ప్రతిజ్ఞ — ‘అటువంటి నేను విల్లు చేతబట్టి, నా జ్ఞాతులందరితో కలిసి, సీతతో పాటు పడుకున్న నా ప్రియసఖుడైన రాముని రక్షిస్తాను. ఈ అడవిలో ఎప్పుడూ సంచరించే నాకు తెలియనిదేదీ లేదు; చతురంగబలాన్ని కూడా మేము యుద్ధంలో ఎదుర్కోగలము.’ వనచరుని ఈ మాట ఆత్మస్తుతి కాదు, తన స్థలం, తన బలం గురించిన యథార్థ నివేదనం — ఎవడు ఎక్కడ పుట్టాడో అక్కడ అతడు సమర్థుడు. ఇలా గుహుడు తన సామర్థ్యాన్ని సమర్పించి లక్ష్మణుని విశ్రాంతి తీసుకొమ్మని ప్రేరేపిస్తాడు. నిషాదరాజు యొక్క ఈ ప్రీతి రాజు పట్ల భయంతో పుట్టినది కాదు, సఖ్యం వల్లనే — ఈ ప్రసంగపు మాధుర్యం అదే.

మేము ఇలా చెప్పగా, మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ధర్మాన్నే చూస్తూ మా అందరినీ అనునయంతో వారించాడు. అతని సమాధానం — ‘దాశరథి సీతతో కలిసి నేలపై పడుకుని ఉండగా, నేను నిద్రనుగాని, జీవితాన్నిగాని, సుఖాలనుగాని ఎలా పొందగలను? దేవాసురులందరూ కలిసినా యుద్ధంలో ఎదుర్కోలేనివాడిని, ఓ గుహా, చూడు — సీతతో కలిసి గడ్డిపై పడుకుని ఉన్నాడు.’ తరువాత అతడు రాముని జన్మ మాహాత్మ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘మహాతపస్సుతోనూ, రకరకాల శ్రమలతోనూ పొందబడిన, దశరథునితో సమానమైన లక్షణాలు గల ఏకైక పుత్రుడు ఇతడు. ఇతడు అడవికి పంపబడగా రాజు ఎక్కువకాలం జీవించడు; నిశ్చయంగా త్వరలోనే ఈ భూమి విధవ అవుతుంది.’ ‘విధవా మేదినీ’ (విధవ అయిన భూమి) అనే పదంతో రాజు మరణం భూమికి వైధవ్యంగా రూపించబడింది — రాజే భూమికి పతి కదా. దీనితో లక్ష్మణుని దూరదృష్టి సూచించబడుతుంది; అతడు అప్పుడే శంకించినదే తరువాత నిజమైంది. అంతేకాక ఇక్కడ లక్ష్మణుని సమాధానం ప్రతివాదరూపంలో కాదు, ‘అనునయం’ గానే ఉంది — ధర్మాన్ని చూస్తూ అతడు గుహుని నిందించడు, నిద్రపోవడంలో తన అసమర్థతను మాత్రమే నివేదిస్తాడు. ‘తృణేషు సంవిష్టం’ (గడ్డిపై పడుకున్నవాడిని) అనే రెండు పదాలలోనే రాముని పూర్వదశకూ, ప్రస్తుతదశకూ ఉన్న వైరుధ్యం నిబద్ధమైంది.

లక్ష్మణుని చింత అడవి నుండి అయోధ్య వైపు పరుగెత్తుతుంది. ‘మహానాదం చేసి చేసి స్త్రీలు అలసటతో ఆగిపోయి ఉంటారు; నిశ్చయంగా ఈనాడు రాజభవనంలో ఆ ఘోష ఆగిపోయి ఉంటుంది.’ తరువాత అతడు ముఖ్యంగా ముగ్గురిని స్మరిస్తాడు — ‘కౌసల్య, రాజు, అలాగే నా తల్లి సుమిత్ర — వీరందరూ ఈ రాత్రి గడిచేవరకు బ్రతుకుతారని నేను ఆశించను. నా తల్లి మాత్రం శత్రుఘ్నుని చూసుకుంటూ అయినా బ్రతుకుతుందేమో; కాని దుఃఖితురాలైన వీరమాత కౌసల్య మాత్రం నశిస్తుంది.’ తండ్రి విషయంలో అతని మాట అత్యంత కరుణాభరితమైనది — ‘అంతా అయిపోయింది, అంతా అయిపోయింది అని అంటూ, తన మనోరథాన్ని పొందకుండా, రాముని రాజ్యంలో నిలుపకుండానే నా తండ్రి నశిస్తాడు.’ చివరకు ఆ సమయం వచ్చినప్పుడు మరణించిన తండ్రికి ప్రేతకార్యాలన్నిటిలోనూ సంస్కారం చేసేవారే కృతార్థులని అతడు భావిస్తాడు — కొడుకు చేయవలసినది ఇతరులు చేస్తారన్నదే ఈ విలాపపు మర్మం. అడవిలో నివసించే కొడుకు యొక్క ఈ వేదన శ్రోతల హృదయాలను తాకుతుంది. కవి ఇక్కడ క్రమాన్ని కాపాడతాడు — మొదట అంతఃపురపు శబ్దం, తరువాత ముగ్గురి ప్రాణాల గురించిన సంశయం, తరువాత తల్లి సుమిత్రకూ కౌసల్యకూ మధ్య భేదం, చివరకు తండ్రి మరణం; దూరంలో ఉన్నవాని మనస్సు ఒక్కొక్కరినీ క్రమంగా ఎలా స్మరిస్తుందో, ఈ రచన కూడా అలాగే ఉంది.

తరువాత లక్ష్మణుడు కలలో చూసినట్లుగా అయోధ్యను వర్ణిస్తాడు — రమ్యమైన కూడళ్ళ అమరిక గలది, చక్కగా విభజించిన మహామార్గాలు గలది, హర్మ్యాలతోనూ ప్రాసాదాలతోనూ నిండినది, అన్ని రత్నాలతోనూ అలంకృతమైనది, ఏనుగులతో గుర్రాలతో రథాలతో కిక్కిరిసినది, తూర్యనాదాలతో మారుమ్రోగేది, అన్ని శుభాలతోనూ నిండినది, సంతోషమూ పుష్టీ గల జనులతో నిండినది, ఆరామాలతోనూ ఉద్యానాలతోనూ నిండినది, సమాజాలతోనూ ఉత్సవాలతోనూ శోభిల్లేది అయిన తన తండ్రి రాజధాని. ‘అందులో సుఖంగా సంచరించేవారే ధన్యులు’ అని అతని ఆశయం — తాను మాత్రం అడవిలో గడ్డిపడక పక్కన నిలిచి ఉన్నాడు. ఈ వైరుధ్యమే వర్ణనకు ప్రయోజనం; నగరశోభ విస్తారం ఎంత పెరుగుతుందో, వనవాసపు కార్కశ్యం కూడా అంత స్పష్టమవుతుంది. చివరకు అతనికి ఒకే ఒక ఆశ మిగులుతుంది — ‘ఈ కాలం గడిచిన తరువాత, సత్యప్రతిజ్ఞుడూ కుశలుడూ అయిన రామునితో కలిసి మేము కూడా సుఖంగా ఆ పురిలో ప్రవేశించగలమా!’ పదునాలుగు సంవత్సరాల నిరీక్షణ ‘అపి’ (కలమా!) అనే ఒక్క పదంలో నిబద్ధమైంది. ఈ మూడు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని మోస్తాయి — పదమూడు విశేషణాలతో అలంకరించబడిన రాజధాని చివరకు ‘పితుః’ (తండ్రి యొక్క) అనే పదంతోనే ముగుస్తుంది; ఎందుకంటే లక్ష్మణుని స్మృతిలో నగరం కేవలం కట్టడం కాదు, తండ్రికే ప్రతిరూపం.

ఇలా విలపిస్తూ నిలిచి ఉన్న ఆ మహాత్ముడైన రాజకుమారునికి ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది — రాత్రంతా మేల్కొనే గడిచింది. ‘ప్రభాతంలో సూర్యుడు నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తుండగా ఇద్దరూ జటలు కట్టించుకున్నారు; ఈ భాగీరథీతీరంలోనే నేను వారిని సుఖంగా దాటించాను’ అని గుహుడు చెప్తాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఒక దృశ్యచిత్రం — జటలు ధరించినవారూ, చెట్ల నారచీరలు కట్టినవారూ, మహాబలులూ, ఏనుగుల మందనాయకుల వంటివారూ, శ్రేష్ఠమైన అమ్ములపొదులనూ విల్లులనూ ధరించినవారూ, శత్రువులను తపింపజేసేవారూ అయిన ఆ ఇద్దరూ అటూ ఇటూ చూస్తూ సీతతో కలిసి వెళ్ళిపోయారు. గుహుని కథనం అక్కడే ముగుస్తుంది — ఎక్కడ చూపు వారిని అనుసరించలేదో, అక్కడే వర్ణన కూడా ఆగిపోతుంది. కాని ఈ వర్ణన ఫలితం భరతునిలో కనిపిస్తుంది; తరువాతి సర్గలో ఇది విని అతడు మూర్ఛపోతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి