॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 85వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరత-గుహ సంవాదంలో భరతుని శోకం

గుహునికి భరతుని ప్రత్యుత్తరం, మార్గం గురించిన ప్రశ్న, గుహుని శంక, దాని నివారణ, రాత్రివేళ భరతుని శోకాగ్ని

మునుపటి సర్గలో నిషాదాధిపతి గుహుడు భరతునికి చేపలూ, మాంసమూ, తేనె, ఫలమూలాలూ, నివాసమూ నివేదించాడు; ‘ఈ దేశం నీ పెరటి తోట వంటిది, నీ రాక తెలియక సిద్ధంగా లేక మేము మోసపోయాము’ అని కూడా అన్నాడు. ఈ సర్గలో మహాప్రాజ్ఞుడైన భరతుడు అలా అన్న గుహునికి హేతువుతోనూ, ప్రయోజనంతోనూ కూడిన మాటతో బదులిచ్చాడు — ‘ఓ సఖా, నీవు నా గురువైన (పెద్దవాడైన) రామునికి మిత్రుడవు; ఇంత పెద్ద సైన్యాన్ని కూడా నీవు పూజించాలనుకోవడం — నీ ఆ కోరిక గొప్పదే. నీ శ్రద్ధ చేతనే అందరికీ సత్కారం జరిగినట్లయింది.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — భరతుడు భోజనాన్ని గాని, ఆతిథ్యాన్ని గాని స్వీకరించడు, ఎందుకంటే అతడు శోకవ్రతంలో ఉన్నాడు; కాని గుహుని సౌహార్దాన్ని పూర్తిగా స్వీకరిస్తాడు. ఈ సర్గ ప్రారంభంలోని శీలదర్శనం ఇదే. తరువాత శ్రీమంతుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన అతడు చేతితో వెళ్ళవలసిన దారిని చూపిస్తూ మళ్ళీ అడుగుతాడు — ‘ఏ దారిన భరద్వాజుని ఆశ్రమానికి వెళ్ళగలను? గంగాతీరంలోని ఈ జలప్రాయమైన ప్రదేశం మిక్కిలి దట్టమైనది, దాటశక్యం కానిది.’ ఈ జిజ్ఞాసే సర్గ గతిని నిర్ణయిస్తుంది. బుద్ధిమంతుడైన ఆ రాజకుమారుని మాట విని, దట్టమైన అడవులలో సంచరించే గుహుడు చేతులు జోడించి బదులిస్తాడు — ‘దేశం తెలిసిన, శ్రద్ధగల దాశులు నిన్ను అనుసరిస్తారు; ఓ మహాబలా, రాజకుమారా, నేను కూడా నీతో వస్తాను.’ అడవిలో పుట్టి అడవిలో పెరిగినవాడే మార్గదర్శకుడు కావడానికి అర్హుడు. ఇలా మొదటి ఆరు శ్లోకాలలో భరతుని వినయమూ, గుహుని సహాయబుద్ధీ — ఇద్దరి సౌహార్దానికీ దృఢమైన పునాది వేయబడింది.

ఆ తరువాత గుహుడు ఒక్కసారిగా తన లోపల ఉన్న సంశయాన్ని బయటపెడతాడు — ‘క్లేశంలేని కర్మలు చేసే రాముని పట్ల నీవు దుష్టభావంతో వెళ్ళడం లేదు కదా? నీ ఈ మహా చతురంగసైన్యం నా మనస్సులో శంకను పుట్టిస్తున్నట్లుంది.’ గుహుడు రామునికి ప్రియసఖుడు, కాబట్టి అతనికి ఈ శంక సహజమే; సైన్యంతో వచ్చిన తమ్ముడు ఎందుకు వస్తున్నాడన్న ప్రశ్న లోకానికి కూడా కలుగుతుంది. అలా మాట్లాడుతున్న గుహునికి భరతుడు ఆకాశం వలె నిర్మలుడై, మృదువైన, మెత్తని మాటతో బదులిచ్చాడు — ‘అంత కష్టమైన కాలం ఎప్పటికీ రాకూడదు; నన్ను శంకించడం నీకు తగదు. ఆ రాఘవుడు నా అన్న, నేను అతనిని తండ్రితో సమానంగా భావిస్తాను. అడవిలో నివసిస్తున్న ఆ కాకుత్స్థుని వెనుకకు మళ్ళించడానికే నేను వెళ్తున్నాను. ఓ గుహా, నా విషయంలో వేరే ఆలోచన పెట్టుకోకు; నీకు సత్యం చెబుతున్నాను.’ శంకకు సమాధానం కోపంతో కాదు, మాధుర్యంతోనూ సత్యవచనంతోనూ ఇవ్వబడింది — ఇక్కడే భరతుని మహత్త్వం ప్రకాశిస్తుంది. ‘ఆకాశం వలె నిర్మలుడు’ అనే ఉపమానంతో కవి సూచిస్తాడు — మనస్సులో ఏ మాలిన్యమూ లేనివాడే శంకను సహిస్తాడు, కోపించడు.

భరతుని మాటలు విని గుహుని ముఖం సంతోషంతో వికసించింది; సందేహం నిర్మూలమైంది; అతడు హర్షంతో మళ్ళీ భరతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ధన్యుడవు! శ్రమ లేకుండా వచ్చిన రాజ్యాన్ని కూడా త్యజించాలనుకునే నీకు సాటియైనవానిని ఈ భూతలంలో నేను చూడను. సామాన్యుడు ప్రయత్నించి అయినా రాజ్యాన్ని కోరుకుంటాడు, నీవు మాత్రం ప్రయత్నం లేకుండా లభించినదాన్ని కూడా త్యజిస్తున్నావు. కష్టంలో ఉన్న రాముని తిరిగి తీసుకురావాలని కోరుతున్నావు కాబట్టి, నీ కీర్తి శాశ్వతమై లోకాలన్నిటా సంచరిస్తుంది.’ గుహుడు భరతునితో ఇలా మాట్లాడుతుండగా సూర్యుని కాంతి నశించింది, రాత్రి వచ్చింది — సంభాషణ ముగింపును కవి దినం ముగింపుతో జోడించాడు. తరువాత గుహునిచే సంతోషపెట్టబడిన శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఆ సైన్యాన్ని యథాస్థానంలో విడిది చేయించి, శత్రుఘ్నునితో కలిసి మళ్ళీ పడక వద్దకు వచ్చాడు. పగలు ముగిసింది, కాని భరతుని రాత్రి ముగియదు — తరువాతి శ్లోకాలు అతని నిద్రలేమినే వర్ణిస్తాయి. సైన్యానికి విశ్రాంతి సిద్ధించింది, రాజకుమారునికి మాత్రం కాదు.

పడకపై పడుకున్న మహాత్ముడైన భరతుని మనస్సులో రామచింతతో నిండిన శోకం ఆవరించింది — ధర్మదృష్టి గల, దానికి అర్హుడు కాని అతనికి అలాంటి శోకం తగనిదే, అయినా అది వచ్చింది; అపరాధం చేయనివాడే దండనను అనుభవిస్తున్నట్లు. దావాగ్నిచే తపించిన చెట్టును దాని తొర్రలోనే దాగిన అగ్ని మరింత దహించినట్లు, లోపలి దాహంతో అగ్ని ఆ రాఘవుని తపింపజేస్తోంది — బయటి దుఃఖం కూడా లోపలిదానికంటే తక్కువే. సూర్యకిరణాలచే తపించిన హిమవంతుడు మంచును కార్చినట్లు, శోకాగ్ని వల్ల పుట్టిన చెమట అతని అవయవాలన్నిటి నుండి స్రవించింది. తరువాత కవి దుఃఖాన్నంతటినీ ఒకే విశాలమైన రూపకంతో చూపిస్తాడు — ఒక మహా దుఃఖపర్వతం కైకేయీపుత్రుని ఆక్రమించింది. ఆ పర్వతానికి ధ్యానమే గుహలు, నిట్టూర్పులే ధాతువులు, దైన్యమే వృక్షసమూహం, శోకం వల్ల కలిగిన ఆయాసమే శిఖరాలు, ప్రమోహమే (మూర్ఛయే) అసంఖ్యాక ప్రాణులు, లోపలి బయటి సంతాపాలే ఓషధులూ వెదుళ్ళూ. ఒకే రూపకంలో భరతుని సంపూర్ణ మానసిక దశ చిత్రించబడింది — ఇది వాల్మీకి యొక్క విశిష్ట పద్ధతి. ‘కైకయీసుతః’ (కైకేయీపుత్రుడు) అనే పేరులో కూడా సూచన ఉంది — ఏ తల్లి వరం వల్ల ఇదంతా జరిగిందో, ఆమె కొడుకే ఇప్పుడు దాని భారాన్ని మోస్తున్నాడు.

ఆ నరశ్రేష్ఠుడు నిట్టూరుస్తూ, మిక్కిలి కలతచెందిన మనస్సుతో, స్పృహ తప్పినవాడై పరమ ఆపదకు లోనయ్యాడు; హృదయజ్వరంతో బాధపడుతూ, మంద నుండి వేరుపడి దెబ్బతిన్న వృషభం వలె శాంతిని పొందలేదు. ఉపమానం మర్మస్పర్శి — మందకు నాయకుడైనవాడే మంద లేనివాడయ్యాడు. చివరకు మహానుభావుడైన భరతుడు తన జనంతో కూడి, మనస్సును కూడదీసుకొని గుహునితో కలిశాడు; అప్పుడు గుహుడు మిక్కిలి కలతచెందిన, అన్న గురించిన చింతలో మునిగిన ఆ భరతుని మళ్ళీ ఊరడించాడు. ఈ ఊరడింపుతోనే తరువాతి సర్గ మొదలవుతుంది — అక్కడ గుహుడు లక్ష్మణుని సద్భావాన్నీ, విలాపాన్నీ వర్ణిస్తాడు. ఇలా ఈ సర్గ సంవాదంతో ప్రారంభమై శోకంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గ కథాసూత్రం గుహుని నోటిలోనే ఉంచబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి