సర్గ
నిషాదరాజు గుహుని శంక, ఆతిథ్య నివేదనం
గంగాతీరంలో భరతుని సైన్యాన్ని చూసి గుహుని ఆశంక, జ్ఞాతుల సన్నాహం, సుమంత్రుని నివేదనం, గుహుని వినయవచనం
మునుపటి సర్గలో భరతుని సైన్యం గంగాతీరంలో శృంగిబేరపురం దగ్గర విడిది చేసింది. ఈ సర్గలో అదే సైన్యం గుహుని కంట పడుతుంది, అతని మనస్సులో సందేహం పుడుతుంది. గంగను ఆనుకొని విడిది చేసిన ఆ ధ్వజినిని (సైన్యాన్ని) చూడగానే నిషాదరాజు చుట్టూ ఉన్న జ్ఞాతులతో అన్నాడు — ‘ఇక్కడి నుండి కనిపిస్తున్న ఈ మహాసైన్యం సముద్రం వలె ఉంది; మనస్సులో ఎంత ఆలోచించినా దీని అంతు నాకు అంతుపట్టడం లేదు. నిశ్చయంగా దుర్బుద్ధి అయిన భరతుడే స్వయంగా వచ్చాడు; అతని రథంపై ఉన్న ఈ పెద్ద కోవిదారధ్వజమే అందుకు గుర్తు. అతడు మనలను పాశాలతో బంధిస్తాడు, లేదా వధిస్తాడు; ఆ తరువాత తండ్రి రాజ్యం నుండి వెళ్ళగొట్టిన దాశరథి రాముని కూడా వెంబడించి చంపుతాడు. ఆ రాజు యొక్క సమృద్ధమైన, అతి దుర్లభమైన రాజ్యలక్ష్మిని ఒక్కడే కోరుతూ, కైకేయీపుత్రుడు భరతుడు రాముని చంపడానికి వస్తున్నాడు.’ గుహుని ఈ శంక నిష్కారణమైనది కాదు — ఎవరి తల్లి వరం వల్ల రాముడు అడవికి వెళ్ళాడో, అతని ధ్వజమే ఇప్పుడు గంగాతీరంలో కనిపిస్తోంది. కోవిదారధ్వజమే ప్రమాణం; కాని ఆ ప్రమాణం భ్రాంతమైనది, ఎందుకంటే భరతుని రాకకు కారణం దానికి పూర్తిగా విరుద్ధమైనది. ఈ సర్గ అంతా విపరీత జ్ఞానంపై నిర్మించబడింది — పాఠకునికి సత్యం తెలుసు, గుహునికి తెలియదు; అందుకే అతని ప్రతి వాక్యమూ కరుణతోనూ, కొంచెం హాస్యంతోనూ కూడినదవుతుంది. ఇక్కడ కవి మొదటిసారి కథను బయటివాడైన ఒక సాక్షి కళ్ళతో చూపిస్తాడు; దానితో భరతుని శుద్ధి ఇతరుని సందేహంతో కూడా పరీక్షించబడుతుంది.
గుహుడు ఇప్పుడు తాను ఎవరి పక్షమో ప్రకటిస్తాడు — ‘దాశరథి అయిన రాముడు నాకు ప్రభువూ, సఖుడూ; కాబట్టి అతని హితాన్ని కోరే మీరు సన్నద్ధులై ఇక్కడ గంగా తీరప్రదేశంలో నిలవండి.’ ‘భర్తా చ సఖా చ’ (ప్రభువూ సఖుడూ) అనే రెండు పదాలు ఒకే వాక్యంలో — ఒకటి స్వామిభావాన్ని, మరొకటి సమభావాన్ని సూచిస్తుంది; నిషాదరాజుకు రామునిపై భక్తీ, మైత్రీ సమానంగా ఉన్నాయి. తరువాత అతడు ఏర్పాట్లను ఆదేశిస్తాడు — ‘దాశులందరూ బలంతో కూడి నదిని కాపాడుతూ, మాంసమూ కందమూలఫలాలూ తింటూ గంగను ఆశ్రయించి నిలవాలి. ఐదు వందల నావలలో ఒక్కొక్క నావలో సన్నద్ధులైన యువ కైవర్తులు (బెస్తవారు) వంద వంద మంది ఉండాలి’ అని ప్రేరేపించాడు. ఐదు వందల నావలు, ఒక్కొక్క నావకు వంద మంది యోధులు — ఈ లెక్కతో కవి నిషాదరాజు బలాన్ని చూపిస్తాడు. చివరలో అతడు షరతు కూడా చెప్తాడు — ‘ఇక్కడ భరతుడు రాముని విషయంలో సద్భావంతో ఉంటేనే ఈ సైన్యం క్షేమంగా ఈనాడు గంగను దాటుతుంది.’ ఇక్కడ నదియే పరీక్ష; దానిని దాటకుండా రాముని చేరలేరు. నావలు నిషాదరాజు చేతిలో ఉన్నాయి, కాబట్టి అతడే ద్వారపాలకుడు. ‘స్వస్తిమతీ’ (క్షేమంతో కూడినది) అనే పదంతో అతడు సైన్యపు క్షేమాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — భరతుని భావం శుద్ధమైనదైతే ఎవరికీ అపాయం లేదు.
ఇలా చెప్పి నిషాదాధిపతి గుహుడు చేపలూ, మాంసమూ, తేనె కానుకగా తీసుకొని భరతుని వద్దకు వెళ్ళాడు — ఒకవైపు సన్నాహం, మరొకవైపు కానుక; సందేహం ఇంకా తీరలేదు, అయినా మర్యాద విడువలేదు. అతడు రావడం చూసి, ప్రతాపశాలీ, సమయజ్ఞుడూ అయిన సూతపుత్రుడు సుమంత్రుడు వినయంగా భరతునితో విన్నవించాడు — ‘వేలాది జ్ఞాతులతో చుట్టుముట్టబడిన ఈ స్థపతి (నాయకుడు) దండకారణ్యంలో నేర్పరి, వృద్ధుడు; నీ అన్నకు సఖుడు కూడా. కాబట్టి ఈ నిషాదాధిపతి గుహుడు నిన్ను చూడనీ, ఓ కాకుత్స్థా; రామలక్ష్మణులు ఎక్కడ ఉన్నారో అతనికి నిస్సందేహంగా తెలుసు.’ సుమంత్రుని మాటలో మూడు ప్రయోజనాలు — గుహుని పరిచయం, అతని రామసఖ్యం గురించి చెప్పడం, అతని మార్గజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించుకోవడం. సుమంత్రుని నుండి ఈ శుభవచనం విని భరతుడు వెంటనే ‘గుహుడు నన్ను చూడనీ’ అన్నాడు. రాజకుమారుని ఈ ఒక్క మాటే సందేహమంతటినీ భంగపరచడానికి చాలు. అతడు సైన్యాన్ని ప్రేరేపించడు, ఆయుధం పట్టడు; ‘చూడనీ’ అని మాత్రమే అంటాడు. సుమంత్రుడు కూడా గుహుని ‘వృద్ధుడు’ అని ప్రత్యేకంగా గౌరవిస్తాడు, దానితో జాతిభేదం కూడా గౌణమైపోతుంది.
అనుమతి పొంది పరమానందంతో గుహుడు జ్ఞాతులతో కూడి భరతుని వద్దకు వచ్చి, వినమ్రుడై ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ దేశం నీ ఇంటి పెరటి తోట వంటిదే; నీ రాక ముందుగా తెలియక మేము మోసపోయాము, అందుకే సత్కారం సిద్ధం చేయలేకపోయాము. మా దగ్గర ఉన్నదంతా నీకు సమర్పిస్తున్నాము; నీ సొంతమైన ఈ దాశుల ఇంట్లో ఉండు. నిషాదులు స్వయంగా సంపాదించిన ఈ కందమూలఫలాలూ, పచ్చి మాంసమూ, ఎండిన మాంసమూ, రకరకాల వన్యపదార్థాలూ ఉన్నాయి. నా ఆశ ఇది — చక్కగా భోజనం చేసిన సైన్యం ఈ రాత్రి గడుపుతుంది; రకరకాల కోరికలతో పూజించబడిన నీవు రేపు సైన్యంతో కలిసి వెళ్తావు.’ ఇలా శంక ఆతిథ్యంగా పరిణమించింది. ‘నిష్కుటః’ అనే పదం మధురమైనది — ఇంటి దగ్గర ఉండే ఉద్యానవనం వలె ఈ దేశం నీదే అని. సన్నద్ధులైన దాశులు ఇంకా నదీతీరంలోనే నిలిచి ఉన్నారు, కాని వారి రాజు అతిథిసత్కారం చేస్తున్నాడు — ఈ ద్వైధీభావ స్థితి తరువాతి సర్గలో భరతుని సమాధానంతో తొలగిపోతుంది. సర్గ అనుష్టుప్ తోనే ముగుస్తుంది, ఎక్కడా దీర్ఘవృత్తం లేదు — కథ ఇక్కడ విశ్రమించదనీ, ముందుకు ప్రవహిస్తుందనీ ఇది సూచన.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥