॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 83వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుడు సైన్యంతో గంగాతీరానికి వెళ్ళడం

ప్రాతఃకాల ప్రస్థానం, చతురంగబలం, తల్లులు, పౌరులూ శిల్పులూ, శృంగిబేరపురం వద్ద గంగాతీరంలో సైన్యపు విడిది

మునుపటి సర్గలో సభలో భరతుడు రాజ్యాన్ని నిరాకరించి రాముని మళ్ళించడానికి యాత్రను ఆదేశించాడు; రాత్రి నగరమంతా వాహనాలను సిద్ధం చేసింది. ఈ సర్గలో తెల్లవారుతూనే ఆ యాత్ర మొదలవుతుంది. వేకువనే లేచి భరతుడు ఉత్తమమైన రథం ఎక్కి, రాముని చూడాలనే కోరికతో త్వరగా బయలుదేరాడు. ‘రామదర్శనకామ్యయా’ (రాముని చూడాలనే కోరికతో) అనే పదంతో కవి యాత్రకు ఒకే ప్రయోజనాన్ని స్థాపిస్తాడు — రాజ్యం కాదు, విజయం కాదు, కేవలం దర్శనం. అతని ముందు మంత్రులూ పురోహితులూ అందరూ గుర్రాలు పూన్చిన, సూర్యరథం వంటి రథాలను ఎక్కి బయలుదేరారు. తరువాత కవి సైన్యాన్ని లెక్కిస్తాడు — యథావిధిగా అలంకరించిన తొమ్మిది వేల ఏనుగులు, వెళ్తున్న ఇక్ష్వాకుకులనందనుడైన భరతుని అనుసరించాయి; అరవై వేల రథాలూ, రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన విలుకాండ్రూ ఆ యశస్వి అయిన రాజకుమారుని అనుసరించారు; రౌతులు ఎక్కిన లక్ష గుర్రాలు కూడా అలాగే. ఈ సంఖ్యలతో యాత్ర యొక్క రాజకీయ గౌరవం చూపబడుతుంది, కాని ఆ సైన్యం యుద్ధానికి కాదు, ప్రార్థనకు. నాలుగవ, ఐదవ శ్లోకాలలో ‘అన్వయుర్భరతం యాంతం రాజపుత్రం యశస్వినం’ (వెళ్తున్న యశస్వి రాజపుత్రుడైన భరతుని అనుసరించారు) అనే పాదం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ ఆవృత్తి దోషం కాదు, లెక్కింపుకు తాళం వంటిది; దానితో సైన్యపు అనంతత శ్రోత చెవిలో నిలుస్తుంది. ‘సూర్యరథోపమాన్’ (సూర్యరథం వంటి) అనే ఉపమానంతో ప్రభాతపు వెలుగూ రథాల తేజస్సూ ఏకమవుతాయి; యాత్ర ప్రభాతంలో మొదలైందని ముందటి పదం ‘కల్యం’ (వేకువనే) తోనే సూచించబడింది.

సైన్యం తరువాత కవి ముగ్గురు రాజమాతలను చూపిస్తాడు — కైకేయి, సుమిత్ర, యశస్విని కౌసల్య — రాముని తీసుకురావడం పట్ల సంతుష్టులై ప్రకాశించే వాహనంలో వెళ్ళారు. కైకేయి పేరు మొదట చెప్పబడటంలో సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యం ఉంది — ఎవరి వల్ల రాముడు అడవికి పంపబడ్డాడో, ఆమెయే ఇప్పుడు అతనిని తీసుకువచ్చే యాత్రలో వెళ్తోంది. తరువాత ఆర్యసమూహాలు లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని చూడటానికి బయలుదేరి, సంతోషించిన మనస్సులతో అతని గురించిన విచిత్రమైన కథలే చెప్పుకుంటూ వెళ్ళారు. వారి మాటలను కూడా కవి ఉదాహరిస్తాడు — ‘మేఘశ్యాముడూ, మహాబాహువూ, స్థిరసత్త్వుడూ, దృఢవ్రతుడూ, జగత్తు శోకాన్ని నశింపజేసేవాడూ అయిన రాముని మనం ఎప్పుడు చూస్తామో?’ మళ్ళీ — ‘ఉదయించే సూర్యుడు లోకమంతటి చీకటినీ తొలగించినట్లు, ఆ రాఘవుడు కనిపించినంత మాత్రాన్నే మన శోకాన్ని తొలగిస్తాడు.’ ఇక్కడ ఉపమానం రెండు విధాలు — రాముని దర్శనమే సూర్యోదయం, శోకం చీకటి; వేరే ఉపచారం అక్కరలేదు, దర్శనమాత్రంతోనే పని సిద్ధిస్తుంది. ఇలా శుభమైన కథలు చెప్పుకుంటూ, పరమానందంతో పౌరులు అప్పుడు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకుంటూ వెళ్ళారు. ‘పరిష్వజానాః’ (కౌగిలించుకుంటూ) అనే పదం ఈ ప్రకరణమంతటి భావాన్ని మోస్తుంది — ఇంకా రాముడు కనిపించలేదు, అయినా అతని రాక పట్ల ఆశతోనే పౌరులు పరస్పరం ఆలింగనం చేసుకుంటున్నారు. మునుపటి సర్గలలో ఏడుస్తున్నట్లు వర్ణించబడిన అయోధ్యే ఇప్పుడు హర్షంతో నిండి ఉంది; కాని ఈ హర్షం కేవలం ఆశపై ఆధారపడినది, సిద్ధిపై కాదు — తరువాతి సర్గలలో ఆ ఆశ భంగమవుతుందని తెలిసి చదవాలి.

తరువాత కవి అయోధ్య జనపదాన్నంతటినీ లెక్కిస్తాడు. అక్కడ ఉన్న ఇతర మాన్యులందరూ, నైగములు (వర్తకులు) అందరూ — ఆ శుభమైన ప్రకృతులన్నీ — సంతోషంతో రాముని వైపు వెళ్ళాయి. ఆ తరువాత నాలుగు శ్లోకాలు కేవలం శిల్పుల పేర్లతో నిండి ఉన్నాయి — మణికారులు, శోభనమైన కుమ్మరులు, సూత్రకర్మ విశేషజ్ఞులు (నేతపనివారు), శస్త్రాలతో జీవించేవారు, మాయూరకులు (నెమలి ఈకలతో పనిచేసేవారు), క్రాకచికులు (రంపంతో కోసేవారు), వేధకులు (మణులకు రంధ్రాలు చేసేవారు), రోచకులు (గోడలను అలంకరించేవారు), దంతకారులు, సుధాకారులు (సున్నం పూసేవారు), సుగంధద్రవ్యాలతో జీవించేవారు, ప్రఖ్యాతులైన స్వర్ణకారులు, కంబళ్ళు నేసేవారు, వేడినీటితో స్నానం చేయించేవారు, వైద్యులు, ధూపం వేసేవారు, శౌండికులు (కల్లు అమ్మేవారు), చాకలివారు, దర్జీలు, గ్రామాల మరియు గొల్లపల్లెల పెద్దలు, స్త్రీలతో కూడిన నటులు, బెస్తవారు. చివరకు సమాహితచిత్తులూ, సదాచారసమ్మతులూ, వేదవిదులూ అయిన వేలాది బ్రాహ్మణులు ఎడ్లబండ్లలో వెళ్తున్న భరతుని అనుసరించారు. ఈ నామావళి కేవలం శోభ కోసం కాదు — అయోధ్యలోని ప్రతి వృత్తీ, ప్రతి వర్ణమూ, ప్రతి కళాకారుడూ రాముని కోసం ఒకేచోట కలిశారన్నదే ఇక్కడ తాత్పర్యం. రాజు (రాముని) ప్రవాసం రాజకుటుంబానికి మాత్రమే దుఃఖం కాదు, నగరమంతటిదీ — ఇది ఈ జాబితాతో స్థాపించబడింది. అంతేకాదు, ఈ శ్లోకాలు ప్రాచీన భారతపు శిల్పజీవనానికి ఒక కోశం వంటివి — మణిశోధనం, మట్టిపాత్రల తయారీ, నేతపని, ఆయుధాల తయారీ, నెమలి ఈకల కళ, కలప కోత, మణులకు రంధ్రం చేయడం, గోడల అలంకరణ, దంతపు పని, సున్నం పూత, సుగంధద్రవ్యాల వ్యాపారం, బంగారపు పని, కంబళ్ళ తయారీ, వేడినీటి స్నానం, వైద్యం, ధూపం, మద్యం అమ్మకం, బట్టలు ఉతకడం, కుట్టుపని, నాట్యం, చేపలు పట్టడం. ఇందులో చాలా పేర్లు ఇతరత్రా అరుదైనవి, అందుకే అర్థనిర్ణయంలో హిందీ భాష్యం కూడా సాక్ష్యంగా తీసుకోబడింది.

వారందరూ చక్కని వేషాలతో, శుభ్రమైన వస్త్రాలతో, ఎర్రని రంగు గల మృదువైన అనులేపనంతో కూడి, రకరకాల వాహనాలతో మెల్లగా భరతుని అనుసరించారు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదం గొప్పది — ఈ యాత్ర త్వరతో కూడినదైనా వినయంతో కూడినది, ఎందుకంటే అది ప్రార్థనాయాత్ర. సంతోషించిన, ఆనందించిన ఆ సైన్యం అన్నను తీసుకురావడానికి బయలుదేరిన, సోదరవత్సలుడైన కైకేయీపుత్రుడు భరతుని అనుసరించింది. వారు రథాలతో, వాహనాలతో, గుర్రాలతో, ఏనుగులతో చాలా దూరం ప్రయాణించి శృంగిబేరపురం వద్ద గంగను చేరారు. అక్కడే రామసఖుడూ వీరుడూ అయిన గుహుడు తన జ్ఞాతులతో కూడి, అప్రమత్తంగా ఆ ప్రదేశాన్ని పాలిస్తూ నివసిస్తున్నాడు — తరువాతి సర్గకు రంగం సిద్ధమవడానికి కవి అతనిని ముందుగానే గుర్తుచేస్తాడు. చక్రవాకాలతో అలంకరించబడిన గంగాతీరాన్ని చేరి, భరతుని అనుసరిస్తున్న ఆ సైన్యం ఆగింది. చక్రవాకాల ప్రస్తావన కూడా సార్థకమైనది — అవి వియోగపు పక్షులు, భరతునికీ రామునికీ ఉన్న వియోగమే ఈ కాండపు విషయం. ఇక్కడ నాలుగు అర్ధశ్లోకాలు (19–21) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి గుహుని, శృంగిబేరపురపు పరిచయాన్ని ముందుగానే ఇస్తాయి. వల్గేట్ పాఠకర్త తరువాతి సర్గలోని పాత్రను ముందుగానే ప్రవేశపెడతాడు, దానితో గుహుని సందేహం పాఠకునికి ఆకస్మికంగా అనిపించదు.

కదలకుండా విశ్రమిస్తున్న సైన్యాన్నీ, శుభమైన నీరు గల గంగనూ చూసి, మాటలలో నేర్పరి అయిన భరతుడు మంత్రులందరితో అన్నాడు — ‘నా సైన్యాన్ని అన్నివైపులా తగినట్లు విడిది చేయించండి; విశ్రాంతి తీసుకొని రేపు సముద్రగామిని అయిన ఈ నదిని దాటుదాం.’ తరువాత అతడు రెండవ ప్రయోజనాన్ని కూడా చెప్తాడు — ‘స్వర్గస్థుడైన మహారాజు ఊర్ధ్వదేహం (పరలోకహితం) కోసం నదిలోకి దిగి జలతర్పణం ఇవ్వాలనుకుంటున్నాను.’ ఈ శ్లోకం భరతుడు కేవలం అన్నను వెదికేవాడే కాదు, తండ్రికి కొడుకు కూడా అని గుర్తుచేస్తుంది; పితృతర్పణం ఇంకా మిగిలే ఉంది. అతడు ఇలా చెప్పగా మంత్రులు ‘అలాగే’ అని, శ్రద్ధగా వారందరినీ వారి వారి ఇష్టానుసారం వేర్వేరుగా విడిది చేయించారు. చివరలో దీర్ఘమైన వృత్తంలో ఒక శ్లోకం — ఆ మహానది గంగ వెంబడి, సామగ్రితో శోభిస్తున్న సైన్యాన్ని విధిప్రకారం విడిది చేయించి, మహాత్ముడైన రాముని మళ్ళించడం గురించే ఆలోచిస్తూ భరతుడు అప్పుడు అక్కడ నివసించాడు. సర్గలోని చివరి పదమే ‘నివర్తనం’ (మళ్ళించడం) — యాత్ర అంతా ఆ ఒక్క పదపు అర్థంలోనే ఉంది. ఇక్కడ ఛందస్సు కూడా మారుతుంది — సర్గాంతంలో సాధారణంగా ఉన్నట్లు అనుష్టుప్ స్థానంలో వంశస్థవృత్తం. సైన్యం విడిది చేసింది, ఎదుట నది, ఆవల గుహుని రాజ్యం — ఈ మూడు అంగాలతో కవి తరువాతి సర్గకు రంగాన్ని సిద్ధం చేస్తాడు. భరతుని రెండు చింతలు ఇక్కడ సమానంగా ఉన్నాయి — తండ్రికి తర్పణం, అన్నను మళ్ళించడం; మొదటిది కర్తవ్యరూపం, రెండవది కామనారూపం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి