॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 82వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుడు రాజ్యాభిషేకాన్ని నిరాకరించడం

సభలో వసిష్ఠుని అభిషేకోపదేశం, భరతుని విలాపం, ‘రాజ్యం రామునిదే’ అనే నిశ్చయం, వనయాత్రకు సైన్యాన్ని సిద్ధం చేయడం

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడు దూతలను పంపి బ్రాహ్మణులనూ, క్షత్రియులనూ, యోధులనూ, మంత్రులనూ, గణముఖ్యులనూ ఇక్ష్వాకునాథుని సభాభవనానికి పిలిపించాడు; భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి విలపిస్తూ ఉన్నాడు. ఈ సర్గలో అదే సభ భరతుని దృష్టిపథంలోకి వస్తుంది. బుద్ధిమంతుడైన భరతుడు శ్రేష్ఠులైన గ్రహాలతో కూడిన, ఆర్యగణంతో నిండిన ఆ సభను పూర్ణచంద్రుడున్న రాత్రి వలె చూస్తాడు — ఇక్కడ ఉపమానమే కథను మోస్తుంది; రాత్రి తనంతట తాను ప్రకాశించదు, చంద్రుని వల్ల ప్రకాశిస్తుంది; అలాగే సభ కూడా తనంతట తాను శోభించదు, అక్కడ కూర్చున్న ఆర్యుల వల్లనే శోభిస్తుంది. యథాన్యాయంగా ఆసనాలపై కూర్చున్న ఆర్యుల వస్త్రాల, అంగరాగాల కాంతితో ఆ ఉత్తమ సభ ప్రకాశించింది. విద్వజ్జనులతో నిండిన, మిక్కిలి సుందరమైన ఆ సభ మేఘాలు తొలగిన పూర్ణచంద్రుని రాత్రి వలె కనిపించింది. ‘ఘనాపాయే’ (మేఘాలు తొలగినప్పుడు) అనే పదంతో కవి శరత్కాలాన్ని సూచిస్తాడు — మేఘాలు తొలగినప్పుడు ఆకాశం నిర్మలమైనట్లు; ఈ క్షణంలో శోకమేఘాలు మాత్రం తొలగలేదు, అయినా సభ శోభ అలాగే ఉంది. మూడు శ్లోకాలలోని మూడు ఉపమానాలు ఒకే చిత్రాన్ని రచిస్తాయి — ప్రకాశం, కాంతి, నిర్మలత. కాని మూడింటిలోనూ ఉపమానం రాత్రే; పగలు ఎక్కడా లేదు. అయోధ్యకు ఇంకా రాత్రే సాగుతోందని కవి మౌనంగా సూచిస్తున్నాడు.

రాజు యొక్క ప్రకృతులన్నీ కూడిరావడం చూసి, ధర్మం తెలిసిన పురోహితుడు వసిష్ఠుడు భరతునితో మృదువైన మాట పలికాడు. అతని మాట మూడు భాగాలుగా కూర్చబడింది — తండ్రి స్థితి, అన్న స్థితి, భరతుని కర్తవ్యం. మొదట అతడు అంటాడు — ‘నాయనా, దశరథ మహారాజు ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ, ధనధాన్యాలతో సమృద్ధమైన ఈ భూమిని నీకు అప్పగించి స్వర్గస్థుడయ్యాడు.’ తరువాత — ‘సత్యవ్రతుడైన రాముడు కూడా సత్పురుషుల ధర్మాన్ని స్మరిస్తూ, ఉదయించిన చంద్రుడు తన వెన్నెలను విడువనట్లు, తండ్రి ఆదేశాన్ని విడువలేదు.’ ఇక్కడ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — చంద్రుని వెన్నెల అతని స్వభావమే; అలాగే రాముని పితృవాక్యపాలన కూడా స్వభావమే, బాహ్యమైన నియమం కాదు. తరువాత నిగమనం — ‘తండ్రీ అన్నా నీకు ముళ్ళు తొలగిన రాజ్యాన్ని ఇచ్చారు; దానిని సంతుష్టులైన మంత్రులతో కలిసి అనుభవించు, త్వరగా నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో.’ చివరలో అతడు రాజ్యపు విస్తారాన్ని కూడా చూపుతాడు — ‘ఉత్తరదేశీయులూ, పశ్చిమదేశీయులూ, దక్షిణదేశీయులూ, కోటి-అపరాంతవాసులూ, సముద్రతీరవాసులూ నీకు రత్నాలు కానుకగా తెచ్చెదరుగాక.’ గురువు మాట ధర్మసంగతమైనదే, ఎందుకంటే రాజ్యం నాయకుడు లేకుండా ఉండరాదు; కాని అదే మాట భరతుని హృదయంలో ముల్లులా గుచ్చుకుంటుంది. ‘నిహతకంటకం’ (ముళ్ళు తొలగిన) అనే విశేషణం కూడా ద్వ్యర్థకం — వసిష్ఠుని దృష్టిలో రాజ్యంలో ప్రతిద్వంద్వి ఎవరూ మిగలలేదు; భరతుని దృష్టిలో మాత్రం (రాముడనే) ‘ముల్లే’ తొలగించబడింది.

ఆ మాట విని ధర్మజ్ఞుడైన భరతుడు శోకంలో మునిగి, ధర్మాన్ని కాంక్షించే మనస్సుతో రాముని వద్దకే వెళ్ళాడు — శరీరంతో సభలో కూర్చున్నా, మనస్సుతో అతడు అడవిలోనే ఉన్నాడు. కన్నీటితో తడబడే వాక్కుతో, కలహంసస్వరం గల ఆ యువకుడు సభ మధ్యలో విలపించాడు, పురోహితుని నిందించాడు కూడా. ‘జగర్హే’ (నిందించాడు) అనే పదం గొప్పది — శిష్యుడు గురువును ఆక్షేపిస్తున్నాడు, అయితే అవినయంతో కాదు, ధర్మం పట్ల పట్టుదలతో. అతని మొదటి ప్రశ్నే సమాధానం — ‘బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించినవాడూ, విద్య పూర్తిచేసి స్నాతకుడైనవాడూ, బుద్ధిమంతుడూ, ధర్మంలో ప్రయత్నించేవాడూ అయిన రాముని రాజ్యాన్ని నా వంటివాడు ఎవడు హరించగలడు?’ నాలుగు విశేషణాలు రాముని అధికారాన్ని స్థాపిస్తాయి — వ్రతం, విద్య, బుద్ధి, ధర్మనిష్ఠ. రెండవ ప్రశ్న వంశాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది — ‘దశరథునికి పుట్టినవాడెవడు రాజ్యాపహారకుడవుతాడు? రాజ్యమూ నేనూ రామునివారమే; కాబట్టి ఇక్కడ మీరు ధర్మాన్ని చెప్పాలి.’ ‘నేను కూడా రామునివాణ్ణే’ అనే మాటతో భరతుడు తనను రాజ్యానికి ప్రతిద్వంద్విగా కాదు, రాముని సొత్తుగానే భావిస్తాడు — ఇదే ఈ సర్గకు హృదయం. ఇక్కడే భరతుని చరిత్ర నిర్ణయమవుతుంది — రాజ్యాన్ని కోరనివాడే రాజ్యానికి యోగ్యుడని వాల్మీకి సంకేతం.

భరతుడు ఇప్పుడు యుక్తిని అనుసరిస్తాడు. ‘కాకుత్స్థుడు జ్యేష్ఠుడు, శ్రేష్ఠుడు, ధర్మాత్ముడు, దిలీపునితోనూ నహుషునితోనూ సమానుడు; కాబట్టి దశరథుని వలె అతడే రాజ్యాన్ని పొందడానికి అర్హుడు’ — వయస్సు చేత, గుణం చేత, ధర్మం చేత, వంశపరంపర చేత రామునికే అధికారం. తరువాత అతడు తన భయాన్ని బయటపెడతాడు — ‘సత్పురుషులు ఆచరించని, స్వర్గానికి దారితీయని పాపాన్ని నేను చేస్తే, లోకంలో ఇక్ష్వాకుల వంశానికి కళంకమవుతాను.’ పాపానికి మూడు లక్షణాలు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి — సత్పురుషులు దానిని సేవించరు, అది స్వర్గానికి తీసుకుపోదు, అది వంశాన్ని కళంకపరుస్తుంది. ఆ తరువాత అతడు తల్లి కర్మను తననుండి వేరు చేస్తాడు — ‘తల్లి చేసిన పాపాన్ని నేను ఏమాత్రం ఇష్టపడను; ఇక్కడే ఉండి, దుర్గమమైన అడవిలో ఉన్న రామునికి చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తున్నాను.’ చివరకు నిశ్చయం — ‘రామునే అనుసరిస్తాను; ద్విపదులలో (మనుష్యులలో) శ్రేష్ఠుడైన అతడే రాజు; రాఘవుడు మూడు లోకాల రాజ్యానికీ అర్హుడు.’ అయోధ్య రాజ్యం కూడా అతనికి చిన్నదేనని ఇక్కడ ధ్వని. ‘ఇక్కడ ఉండి, అడవిలో ఉన్నవానికి నమస్కరిస్తున్నాను’ అనే మాటల వైరుధ్యంతో దేశాల దూరమూ, భక్తి యొక్క సామీప్యమూ ఏకకాలంలో చూపబడ్డాయి.

ధర్మంతో కూడిన ఆ మాట విని, సభాసదులందరూ రామునిపై మనస్సు నిలిపి సంతోషంతో కన్నీళ్ళు కార్చారు. శోకసభలో మొదటి హర్షం ఇదే. తరువాత భరతుడు రెండు ప్రతిజ్ఞలు చేస్తాడు. మొదటిది — ‘ఆర్యుని అడవి నుండి వెనుకకు మళ్ళించలేకపోతే, ఆర్యుడైన లక్ష్మణుని వలె నేను కూడా అక్కడ అడవిలోనే నివసిస్తాను.’ రెండవది — ‘గుణవంతులూ సాధువులూ అయిన ఈ పూజ్యుల సమక్షంలో, బలవంతంగానైనా అతనిని వెనుకకు మళ్ళించడానికి అన్ని ఉపాయాలతోనూ ప్రయత్నిస్తాను.’ ‘బలాత్’ (బలవంతంగా) అనే పదం స్నేహపు పట్టుదలనే సూచిస్తుంది, హింసను కాదు. ఆ తరువాత ఈ నిశ్చయం క్షణికమైనది కాదని అతడు చూపిస్తాడు — ‘మార్గాన్ని శుభ్రపరచడంలో నేర్పరులైన వెట్టిపనివారినీ, కర్మకరులనూ అందరినీ నేను ముందే పంపాను; ఈ యాత్ర నాకు ఇష్టమైనది.’ దారిని సంస్కరించడం ముందే మొదలైందని తెలిసి, భరతుని మనస్సు చాలాకాలం క్రితమే నిశ్చయమైందనీ, గురువు మాటతో కలవరపడలేదనీ సభ గ్రహిస్తుంది. సభాసదుల ఆనందబాష్పాలు అతని నిశ్చయానికి సాక్ష్యం — శోకనగరంలో ఇదే మొదటి సుఖం.

ఇలా చెప్పి, సోదరవత్సలుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన భరతుడు దగ్గరలో ఉన్న మంత్రకోవిదుడైన సుమంత్రునితో అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, వెంటనే లేచి నా ఆజ్ఞతో వెళ్ళు; త్వరగా యాత్రను ఆజ్ఞాపించు, సైన్యాన్ని సమకూర్చు.’ మహాత్ముడైన భరతుడు ఇలా చెప్పగా, సుమంత్రుడు పరమానందంతో ఆదేశించినదంతా తనకు ఇష్టమైనదానిలా ఆజ్ఞాపించాడు — ‘ఇష్టవత్’ (ఇష్టమైనదానిలా) అనే పదంతో ఈ ఆజ్ఞ అందరూ కోరుకున్నదేనని కవి సూచిస్తాడు. రాముని మళ్ళించడానికి యాత్ర ఆజ్ఞాపించబడిందని విని ప్రకృతులూ, సేనాధ్యక్షులూ ఎంతో సంతోషించారు. తరువాత ఇంటింటా యోధుల భార్యలు యాత్రాగమనాన్ని తెలుసుకొని, హర్షంతో తమ భర్తలను తొందరపెట్టారు — స్త్రీల ఈ ఉత్సాహం ఈ ప్రకరణంలో మధురాతిమధురమైన అంగం, ఎందుకంటే సాధారణంగా ప్రయాణాలకు స్త్రీలు అడ్డు చెబుతారు, ఇక్కడ మాత్రం వారే ప్రేరేపిస్తున్నారు. సేనాధ్యక్షులు స్త్రీలతో కలిసి గుర్రాలతో, ఎడ్లబండ్లతో, మనోవేగం గల రథాలతో సైన్యమంతటినీ త్వరగా కదిలించారు. ఈ యాత్ర యుద్ధయాత్ర కాదు, ప్రార్థనాయాత్ర; అందుకే అందులో స్త్రీలు కూడా వెళ్తున్నారు.

ఆ సైన్యం సిద్ధంగా ఉండటం చూసి భరతుడు, గురువు సన్నిధిలో పక్కనే నిలిచిన సుమంత్రునితో ‘నా రథాన్ని త్వరగా తీసుకురా’ అన్నాడు. భరతుని ఆ ఆజ్ఞను స్వీకరించి, పరమానందంతో సుమంత్రుడు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు పూన్చిన రథాన్ని తీసుకొని వచ్చాడు. ఇక్కడ కవి ఛందస్సును మారుస్తాడు — అనుష్టుప్ స్థానంలో దీర్ఘమైన వృత్తం వస్తుంది, దాని ద్వారా యాత్ర గాంభీర్యం సూచించబడుతుంది. సత్యనిష్ఠుడూ, దృఢమైన సత్యపరాక్రమం గలవాడూ, ప్రతాపశాలీ అయిన ఆ రాఘవుడు మహారణ్యానికి వెళ్ళిన యశస్వి అయిన పెద్దవానిని ప్రసన్నం చేసుకోవాలని, సముచితమైన మాటలతో ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, వెంటనే లేచి సేనాప్రముఖుల వద్దకు సైన్యాన్ని సమకూర్చడానికి వెళ్ళు; అడవిలో ఉన్న రాముని ప్రసన్నం చేసుకొని, జగత్తు హితం కోసం అతనిని తీసుకురావాలని కోరుతున్నాను.’ ‘జగతః హితాయ’ (జగత్తు హితం కోసం) అనే మాటతో భరతుడు తన సొంత దుఃఖాన్ని కాదు, లోకకల్యాణాన్నే కారణంగా చూపిస్తాడు. భరతుడు చక్కగా ఆజ్ఞాపించగా, కోరిక పూర్తిగా నెరవేరిన ఆ సూతపుత్రుడు ప్రకృతిప్రముఖులందరినీ, సేనాముఖ్యులనూ, స్నేహితులనూ ఆదేశించాడు. అప్పుడు ప్రతి కుటుంబంలోనూ క్షత్రియులూ, వైశ్యులూ, శూద్రులూ, బ్రాహ్మణులూ లేచి, మంచి జాతికి చెందిన ఒంటెల బండ్లనూ, గాడిదలనూ, ఏనుగులనూ, గుర్రాలనూ పూన్చారు — నాలుగు వర్ణాలూ ఒకేచోట చెప్పబడటం ఇక్కడ విశేషం — నగరమంతా ఒకే సంకల్పంతో ప్రయాణానికి లేస్తుంది; ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి