॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 81వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

మేల్కొన్న భరతుని విలాపం, వసిష్ఠుడు సభలో ప్రవేశించడం

సూతమాగధుల మంగళస్తోత్రం, తూర్యఘోషంతో శోకం పెరగడం, ‘నేను రాజును కాను’ అని నిషేధం, కైకేయీ నింద, వసిష్ఠుని సభాప్రవేశం, దూతల ద్వారా సభాసదుల ఆహ్వానం

మునుపటి సర్గలో గంగాతీరం వరకు మార్గం సిద్ధమైంది; ఈ సర్గలో కథ మళ్ళీ అయోధ్యకు తిరిగి వస్తుంది. ప్రయాణ దినానికి ముందురోజు రాత్రి మిగిలిన భాగంలో — దానిని నాందీముఖి రాత్రి అంటారు — విశేషజ్ఞులైన సూతమాగధులు మంగళస్తోత్రాలతో భరతుని స్తుతించారు. బంగారు కోలతో మోదబడిన యామదుందుభి మ్రోగింది; వందలాది శంఖాలు ఊదబడ్డాయి, ఎక్కువ తక్కువ స్వరాల వాద్యాలు వాయించబడ్డాయి. కాని రాజు అభ్యుదయాన్ని సూచించే ఆ ఘోషమే శోకంతో తపిస్తున్న భరతుని మరింత శోకాలతో పొడిచింది — ఆకాశాన్ని నింపుతున్నట్లున్న ఆ మహా తూర్యఘోషం అతని హృదయాన్ని బాధిస్తోంది. మంగళధ్వని శోకానికి సాధనమవుతోందన్న విషమమైన వైరుధ్యాన్ని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘నాందీముఖి’ అనే పదమే ఆ వైరుధ్యాన్ని తీవ్రం చేస్తుంది — అభ్యుదయాన్ని సూచించే రాత్రే భరతుని పాలిట శోకానికి ఆరంభం.

అప్పుడు మేల్కొన్న భరతుడు ఆ ఘోషాన్ని ఆపించి, ‘నేను రాజును కాను’ అని చెప్పి శత్రుఘ్నునితో అంటాడు — ‘చూడు శత్రుఘ్నా, కైకేయి లోకానికి ఎంత పెద్ద అపకారం చేసిందో; దశరథ మహారాజు దుఃఖాలను నాపై వదిలి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ ధర్మరాజు, మహాత్ముడు అయినవాని ధర్మమూలమైన ఈ రాజశ్రీ, చుక్కాని లేని నావ వలె నీటిలో గిరగిర తిరుగుతోంది. మాకు మహానాథుడైన ఆ రాఘవుడు కూడా ఈ నా తల్లి చేత ధర్మాన్ని విడిచి స్వయంగా అడవికి పంపబడ్డాడు.’ ‘అకర్ణికా నౌః’ (చుక్కాని లేని నావ) అనే ఉపమానం మర్మస్పర్శి — నావ యొక్క కర్ణం (నావికుని చుక్కాని) నశిస్తే అది నీటిలో తిరుగుతూనే ఉంటుంది, గమ్యాన్ని చేరదు; రాజు లేని రాజలక్ష్మి కూడా అంతే. ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, అది వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘అనయా మాత్రా మే’ (ఈ నా తల్లి చేత) అనే మాటలో భరతుని వేదన స్పష్టం — తల్లిని అతడు తనదానిగా చెప్పుకోవాలనుకోడు, ‘అనయా’ (ఈమె చేత) అనే దూరాన్ని సూచించే సర్వనామంతోనే నిర్దేశిస్తాడు.

ఇలా విలపిస్తూ స్పృహ కోల్పోయిన భరతుని చూసి, అప్పుడు స్త్రీలందరూ దీనంగా గొంతెత్తి ఏడ్చారు — శోకం ఒకరి నుండి అంతఃపురమంతటా వ్యాపిస్తుంది. అతడు అలా విలపిస్తుండగా రాజధర్మం తెలిసిన మహాయశస్వి వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకునాథుని సభలో ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కథ దిశ మారుతుంది — శోకం స్థానంలో రాజకార్యం వస్తుంది; పురోహితుడే రాజ్యపు స్థిరత్వానికి రక్షకుడని చూపబడింది. ‘రాజధర్మవిత్’ (రాజధర్మం తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం సప్రయోజనమైనది — ధర్మం తెలిసినవాడే నాయకుడు లేని రాజ్యంలో కర్తవ్యాన్ని నిర్ణయించగలడు. భరతుడు విలపిస్తున్నాడు, వసిష్ఠుడు మాత్రం కార్యం ప్రారంభిస్తున్నాడు; ఇదే రాజగురువు పాత్ర.

ఆ సభ బంగారంతో చేయబడినది, రమ్యమైనది, మణులతోనూ బంగారంతోనూ నిండినది; ధర్మాత్ముడైన వసిష్ఠుడు తన శిష్యగణంతో కలిసి సుధర్మ వంటి ఆ సభను చేరాడు. ఇంద్రుని సుధర్మ అనే దేవసభ వంటిది ఈ ఇక్ష్వాకుల సభ అని ఉపమానం. సర్వవేదజ్ఞుడైన అతడు స్వస్తికాకారపు ఆస్తరణంతో కప్పిన బంగారు పీఠంపై కూర్చొని దూతలను ఆదేశించాడు. ‘స్వస్త్యాస్తరణ’ అంటే స్వస్తికాకారంలో ఉన్న పరుపుతో కప్పిన ఆసనం; విధిపూర్వకంగా కూర్చోవడమే ఇది సామాన్య సభ కాదనీ, రాజకార్యానికి సంబంధించిన విధి అనీ సూచిస్తుంది. ‘సర్వవేదజ్ఞః’ (సర్వవేదాలూ తెలిసినవాడు) అనే విశేషణంతో అతని అధికారం స్థాపించబడుతుంది — రాజు లేనప్పుడు సభను కూర్చడానికి వేదజ్ఞుడే అర్హుడు.

వసిష్ఠుడు దూతలను ఆదేశిస్తాడు — ‘తొందరపడకుండా బ్రాహ్మణులనూ, క్షత్రియులనూ, యోధులనూ, మంత్రులనూ, గణనాయకులనూ త్వరగా తీసుకురండి; మనకు అత్యవసరమైన కార్యం ఉంది. రాజకుమారుడైన శత్రుఘ్నునితో పాటు యశస్వి అయిన భరతునీ, యుధాజిత్తునీ, సుమంత్రునీ, అక్కడ ఉన్న హితులైన జనులందరినీ తీసుకురండి.’ యుధాజిత్తు కైకేయి సోదరుడు (భరతుని మేనమామ), సుమంత్రుడు సూతుడు — ఇద్దరూ అక్కడ ఉన్నారని గుర్తుచేయబడింది. పదమూడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘ఆత్యయికం కృత్యం’ (అత్యవసరమైన కార్యం) అనే పదంతో పని యొక్క త్వర సూచించబడింది — రాజ్యం నాయకుడు లేకుండా ఉంది, కాబట్టి ఆలస్యం సహించరానిది. తరువాతి సర్గలో ఇదే సభలో వసిష్ఠుడు భరతుని అభిషేకానికి ఆదేశిస్తాడు.

అప్పుడు రథాలపైనా, గుర్రాలపైనా, ఏనుగులపైనా వస్తున్న జనుల గొప్ప కలకలధ్వని పుట్టింది. వస్తున్న భరతుని ప్రకృతులు — మంత్రులూ ప్రజలూ — దేవతలు శతక్రతువును (ఇంద్రుని) అభినందించినట్లు, మునుపు దశరథుని అభినందించినట్లు అభినందించారు. చివరలో కవి ఉపమానం ఇస్తాడు — తిమింగలాలతోనూ, సర్పాలతోనూ నిండిన, నిశ్చలమైన నీరు గల, మణులూ శంఖాలూ ఇసుకరేణువులూ గల సరస్సు వలె, ఆ సభ దశరథపుత్రునితో శోభిస్తూ, మునుపు దశరథుడు ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో అలాగే అయింది. ఉపమానంలోని ప్రతి అంగాన్నీ ఉపమేయంలో అన్వయించుకోవాలి — తిమింగలాలూ సర్పాలూ చిత్రాలు, నిశ్చలమైన నీరు స్థిరమైన తేజస్సు, మణులు స్తంభాల్లో, శంఖాలు చిత్రాల్లో, ఇసుక బంగారు పూత పూసిన నేల; హిందీ భాష్యం కూడా పాదటిప్పణిలో అలాగే వివరిస్తుంది. ఈ ఉపమానంతో సర్గ ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి