సర్గ
భరతుని అయోధ్యాప్రవేశం
శూన్యమైన అయోధ్య దర్శనం, ఉపమాన పరంపరతో నగర దుస్థితి వర్ణన, సారథితో భరతుని విలాపం, తండ్రి భవనంలో ప్రవేశం
మునుపటి సర్గలో భరతుడు భరద్వాజుని వీడ్కోలు తీసుకొని, యమునా గంగలను దాటి, శృంగిబేరపురం నుంచి అయోధ్య వైపు బయలుదేరాడు; చివరలో దూరం నుంచే ధ్వంసమై ఆనందం లేని నగరాన్ని చూసి సారథితో మాట్లాడాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ నగరంలోకి ప్రవేశిస్తాడు, కాని అతడు చూసేది దాని పూర్వరూపానికి పూర్తిగా విరుద్ధమైనది. స్నిగ్ధమూ గంభీరమూ అయిన ఘోషతో సాగే రథంలో వస్తూ మహాయశస్వి అయిన ప్రభువు త్వరగా అయోధ్యలోకి ప్రవేశించాడు. ఇదివరకు గీతవాద్యాలతో మారుమోగిన ఆ నగరంలో ఇప్పుడు పిల్లులూ గుడ్లగూబలూ తిరుగుతున్నాయి; మనుష్యులూ ఏనుగులూ ఇళ్ళలో దాగి ఉన్నాయి. చీకటితో కమ్ముకున్న, నల్లని, కాంతిలేని రాత్రిలా అది కనిపిస్తున్నది. రథఘోషే ఇక్కడ ఏకైక శబ్దం; మిగతాదంతా నిశ్శబ్దం. ‘ఆలీననరవారణా’ (మనుష్యులూ ఏనుగులూ దాగి ఉన్నది) అనే పదంతో కవి చెబుతున్నాడు — మనుష్యులూ ఏనుగులూ కూడా ఇళ్ళలోనే దాగి ఉన్నారు, రాజమార్గాలు శూన్యంగా ఉన్నాయి.
ఇక్కడినుంచి కవి పదిహేను ఉపమానాలతోనే నగరపు దశను చూపిస్తాడు; ప్రతి ఉపమానమూ పూర్వశోభకూ వర్తమాన నాశనానికీ మధ్య విరోధాన్నే నిలుపుతుంది, ఇక్కడ కొత్త వృత్తాంతం ఏదీ చెప్పబడదు. శోభతో ప్రజ్వలించే కాంతి గల ఆ నగరం, రాహువుకు శత్రువైన చంద్రుని ప్రియపత్ని రోహిణిలా ఉంది — ఉదయించిన గ్రహం భర్తను పట్టుకోగా ఒంటరిగా పీడితురాలై నిలిచిన రోహిణిలా. వేసవిలో చిక్కిపోయిన కొండనదిలా ఉంది — దాని నీరు తక్కువగా, వేడిగా, కలుషితంగా ఉంది, దాని పక్షులు ఎండకు తపించి పారిపోయాయి, దాని చేపలూ మొసళ్ళూ లోతైన నీటిలో దాగి ఉన్నాయి. అగ్ని నుంచి లేచిన, పొగలేని, బంగారు కాంతి గల జ్వాలలా ఉంది, అది తరువాత హవిస్సుతో తడుపబడి ఆరిపోయింది — మొదట దీప్తి, ఇప్పుడు విలయం. మహాయుద్ధంలో ఆపదపాలైన సైన్యంలా ఉంది — దాని కవచాలు ధ్వంసమయ్యాయి, ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలూ ధ్వజాలూ విరిగిపోయాయి, ప్రవీరులు హతులయ్యారు. సముద్రం నుంచి నురుగుతో ఘోషతో లేచిన జలతరంగంలా ఉంది, అది గాలి శాంతించగా ధ్వని లేనిదై సడలిపోయింది. సోమయాగం పూర్తయిన తరువాత యజ్ఞాయుధాలన్నిటిచేతా సుందరులైన యాజకులచేతా విడువబడి, ధ్వని లేని వేదికలా ఉంది — ఇదివరకు మంత్రఘోష ఉన్నచోట ఇప్పుడు మౌనం. గోశాల మధ్యలో ఆర్తురాలై నిలిచి, కొత్త గడ్డి మేయకుండా, ఆబోతుచేత విడువబడి, ఆతురతతో ఉన్న ఆవులా ఉంది. ఇక్కడ అన్ని ఉపమానాలలోనూ ఉపమేయం ఒక్కటే — అయోధ్య; ఉపమానాలు రకరకాలు, కాని అన్నిటిలోనూ సాధారణ ధర్మం ఒక్కటే — ఇదివరకు దీప్తీ, శబ్దమూ, చైతన్యమూ ఉన్నచోట ఇప్పుడు అవి లేవు. కవి ఎక్కడా ‘నగరం శూన్యమైంది’ అని చెప్పడు; ఉపమానాలతోనే దాన్ని చూపిస్తాడు.
ఉపమానాల రెండవ పర్యాయం మరింత కరుణాభరితమైనది, ఎందుకంటే ఇక్కడ భూషణానికీ ఆధారానికీ వియోగమే వర్ణించబడుతుంది. ఆ నగరం, జాతిరత్నాలైన, సూర్యకాంతి మొదలైన, మిక్కిలి నునుపైన, ప్రజ్వలిస్తున్నట్లున్న ఉత్తమమైన మణులనుంచి వేరైన కొత్త ముత్యాలహారంలా ఉంది — రత్నాలు తొలగించబడ్డాయి, దారం మాత్రమే మిగిలింది. పుణ్యం క్షీణించడంతో హఠాత్తుగా తన స్థానం నుంచి కదిలి, కాంతి విస్తారం ఉపసంహరించబడి, ఆకాశం నుంచి రాలిన తారలా ఉంది. వసంతం చివరలో పూలతో నిండి, మదించిన తుమ్మెదలతో శోభించిన అడవితీగలా ఉంది, అది వేగమైన దావాగ్నికి కాలిపోయి వాడిపోయింది. దాని వర్తకులు దిగ్భ్రాంతులయ్యారు, అంగళ్ళూ బజార్లూ మూతపడ్డాయి; దానితో అది మేఘాలతో కూడి చంద్రుడూ నక్షత్రాలూ కప్పబడిన ఆకాశంలా కనిపిస్తున్నది. ఉత్తమ పానీయం అయిపోయిన, పగిలిన పాత్రలతో కప్పబడిన అది, త్రాగుబోతులు హతులైన, ధ్వంసమైన, అసంస్కృతమైన పానశాలలా ఉంది. నేల పెకలించబడి, లోతుగా, విరిగిన పాత్రలతో కప్పబడిన అది, నీరంతా వాడబడి, విరిగి కూలిన చలివేంద్రంలా ఉంది — దారిన పోయేవారు నీరు పొందే చలివేంద్రమే విరిగిపోయింది. విశాలంగా విస్తరించి, బలశాలుల ఉచ్చులతో కట్టబడి ఉన్న అది, బాణాలతో తెగి ఆయుధం (విల్లు) నుంచి నేలపై పడిన అల్లెత్రాడులా ఉంది. చివరకు — యుద్ధోత్సాహుడైన అశ్వారోహి హఠాత్తుగా నడిపించి, శత్రుసైన్యం చేత చంపబడి కూలిన ఆడగుర్రంలా అది కనిపిస్తున్నది. ఈ ఉపమానాలు సమష్టిగా ఒకే అర్థాన్ని చెబుతాయి — నగరం నశించలేదు, దాని ప్రాణం పోయింది; రథం, విల్లు, గుర్రం, వేదిక, చలివేంద్రం — జీవితపు ఉపకరణాలన్నీ విరిగిపోయినట్లే ఇక్కడ చూపబడ్డాయి. ‘హతశౌండా పానభూమిః’ అనే ఉపమానంలో త్రాగుబోతులే హతులయ్యారు, ఆసనాలు విరిగిపోయాయి; ‘భగ్నా ప్రపా’ అనేచోట స్తంభాలు కూలిపోయాయి, నీరు వాడబడింది. ఇలా ప్రతి ఉపమానంలోనూ శోభ మాత్రమే కాదు, దాని ప్రయోజనం కూడా నశించింది — రత్నాలు లేని హారం భూషణం కాదు, విల్లు లేని అల్లెత్రాడు ఆయుధం కాదు, అశ్వారోహి లేని ఆడగుర్రం వాహనం కాదు.
ఉపమాన పరంపర తరువాత దృశ్యం మారుతుంది — ఇప్పుడు భరతుడు తానే మాట్లాడుతాడు. రథంలో ఉన్న శ్రీమంతుడైన దశరథుని కుమారుడు శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని నడుపుతున్న సారథితో ఇలా అన్నాడు. ‘ఈ రోజు అయోధ్యలో ఇదివరకటిలా అంతటా వ్యాపించిన గంభీరమైన గీతవాద్యధ్వని ఎందుకు వినిపించడం లేదు? వారుణీ (మద్యం) మదగంధమూ, పూలమాలల గంధమూ, అంతటా వ్యాపించిన చందనాగరు గంధమూ చుట్టూ వీచడం లేదు. శ్రేష్ఠమైన వాహనాల ఘోషా, మిక్కిలి స్నిగ్ధమైన గుర్రాల సకిలింపూ, మదించిన ఏనుగుల ఘీంకారమూ, గొప్ప రథఘోషా ఎక్కడికి పోయాయి?’ ఇక్కడ గమనించాలి — భరతుడు దృశ్యాన్ని వర్ణించడం లేదు, శబ్దాలు గంధాలు లేకపోవడాన్నే లెక్కిస్తున్నాడు. శ్రవణమూ ఘ్రాణమూ నగరజీవితానికి సాక్షులు; వాటి మౌనమే నగర మరణాన్ని సూచిస్తుంది. ‘మూర్ఛితః’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఒకసారి శబ్దం విషయంలో, మరొకసారి గంధం విషయంలో; రెండుచోట్లా దాని అర్థం ‘దట్టమైనది, అంతటా వ్యాపించినది’ అని. ఇదివరకు నగరంలో వ్యాపించిన శబ్దమూ గంధమూ ఇప్పుడు లేవని భరతుని ప్రశ్నలోని ఆశయం.
సారథి ఏ సమాధానమూ చెప్పడు; భరతుడే కారణం చెబుతాడు — ‘రాముడు ప్రవాసానికి పంపబడడంతో ఈ నగరంలో ఇప్పుడు అదేదీ వినిపించడం లేదు. రాముడు వెళ్ళిపోవడంతో తపించిపోయిన యువకులు చందనాగరు గంధాలనూ, మిక్కిలి విలువైన వనమాలలనూ ఉపయోగించడం లేదు; రంగురంగుల పూలమాలలు ధరించిన మనుష్యులు బయటి విహారాలకు వెళ్ళడం లేదు. రాముని శోకంతో బాధపడుతున్న నగరంలో ఉత్సవాలు జరగడం లేదు. నిశ్చయంగా నా అన్నతోపాటే ఈ నగరపు ఆ కాంతి కూడా వెళ్ళిపోయింది.’ ‘నా అన్నతో’ అనే మాటతో భరతుడు తన దోషాన్ని ప్రస్తావించడు, కైకేయి పేరునూ ఎత్తడు; శోకమంతటికీ మూలం రామవిరహమే అని అతనికి తెలుసు. ‘గతే రామే’ (రాముడు వెళ్ళిపోగా), ‘రామే వివాసితే’ (రాముడు ప్రవాసానికి పంపబడగా), ‘రామశోకార్దితే పురే’ (రాముని శోకంతో బాధపడుతున్న నగరంలో) అనే మూడు పదాలతో మూడు శ్లోకాలలో ఒకే కారణం మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది.
‘ఈ అయోధ్య ప్రకాశించడం లేదు — వర్షధారలతో కూడిన శుక్లపక్ష రాత్రిలా మలినంగా ఉంది’ అని అతడు అంటాడు; శుక్లపక్షపు రాత్రి కూడా వర్షంతో మలినమవుతుందని భావం. ‘నా అన్న మహోత్సవంలా వచ్చి, వేసవిలో మేఘంలా, అయోధ్యలో ఆనందాన్ని ఎప్పుడు కలిగిస్తాడో? అందమైన వేషాలతో, తలెత్తి నడిచే యువకులు గుమికూడి అయోధ్యలోని మహామార్గాలు ఎప్పుడు ప్రకాశిస్తాయో?’ ఇక్కడ మొదటిసారిగా ఆశ వినిపిస్తుంది — విలాపం ప్రతీక్షారూపాన్ని తీసుకుంటుంది. ‘వేసవిలో మేఘం’ అనే ఉపమానమే తరువాతి సర్గను సూచిస్తుంది, అందులో భరతుడు పాదుకలను ప్రతిష్ఠించి రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ఇలా సారథితో మాట్లాడుతూ దుఃఖితుడైన భరతుడు అప్పుడు రాజమార్గం గుండా వెళ్తాడు. ‘మహోత్సవంలా వచ్చి’ అనే ఉపమానంతో అన్నయే ఉత్సవరూపంగా భావించబడ్డాడు.
అయోధ్యలో ప్రవేశించగానే అతడు, ఆ రాజు లేని, సింహం లేని గుహలా ఉన్న తండ్రి నివాసంలోకి ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో దృశ్యాన్ని నిలుపుతుంది — ఆ అంతఃపురం కాంతి విడిచినదై, దేవతలు విడిచిపోయిన, సూర్యుడు లేని పగటిలా ఉంది; అంతటా విభక్తమై (వెలవెలబోయి) ఉన్న దాన్ని చూసి, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడైనా భరతుడు మిక్కిలి దుఃఖితుడై కన్నీరు విడిచాడు. ‘ఆత్మవాన్’ (ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ధైర్యం విడువనివాడు కూడా ఇక్కడ కన్నీటిని ఆపుకోలేడు. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో భరతుడు తల్లులను అయోధ్యలో ఉంచి నందిగ్రామానికి వెళ్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥