సర్గ
భరతుడు నందిగ్రామానికి వెళ్ళడం
నందిగ్రామానికి వెళ్ళాలనే నిశ్చయం, గురువుల ఆమోదం, పాదుకలకు రాజ్యాభిషేకం, వాటికి అధీనుడై భరతుడు రాజ్యం నిర్వహించడం
మునుపటి సర్గలో భరతుడు శూన్యమైన అయోధ్యలో ప్రవేశించి, తండ్రి నివాసాన్ని చూసి కన్నీరు విడిచాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ శోకపు పరిణామాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — నగరంలో నివసించడు, నందిగ్రామంలో తాపసవేషంతో రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తాడు. తల్లులను అయోధ్యలో ఉంచి, దృఢవ్రతుడూ శోకంతో తపించినవాడూ అయిన అతడు గురువులతో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను నందిగ్రామానికి వెళ్తాను; ఇక్కడ మీ అందరి అనుమతి కోరుతున్నాను. రాఘవుడు లేకుండా ఈ దుఃఖమంతా అక్కడే సహిస్తాను. రాజు దివికి వెళ్ళాడు, నా గురువైన ఆ అన్న అడవిలో ఉన్నాడు; కాబట్టి రాజ్యం కోసం రాముని కోసం ఎదురుచూస్తాను, ఆ మహాయశస్వియే రాజు.’ ఇక్కడ మూడు అర్థాలు స్పష్టం చేయబడ్డాయి — నగరత్యాగం, దుఃఖాన్ని స్వీకరించడం, రాజ్యం రామునికి అధీనమై ఉండడం. ‘దృఢవ్రతః’ అనే విశేషణం అతని పూర్వప్రతిజ్ఞనే గుర్తుచేస్తుంది, రాజ్యాన్ని స్వీకరించనని; ‘శోకసంతప్తః’ అనేది అతని అంతరంగాన్ని చూపిస్తుంది. నందిగ్రామం అయోధ్యకు దగ్గరలోనే ఉంది, కాబట్టి అతడు దూరంగా పారిపోవడం లేదు, నగరం వెలుపలే నిలిచి రాజ్యాన్ని రక్షిస్తున్నాడు.
మహాత్ముడైన భరతుని ఈ శుభవాక్యం విని మంత్రులందరూ, పురోహితుడు వసిష్ఠుడూ ఇలా అన్నారు — ‘భరతా, నీవు చెప్పినది మిక్కిలి ప్రశంసనీయమైనది; సోదరవాత్సల్యం వల్ల పుట్టిన ఆ మాట నీకే తగినది. నిత్యమూ బంధుప్రీతి గలవాడవై, సోదరసౌహార్దంలో నిలిచి, ఆర్యమార్గాన్ని ఆశ్రయించిన నీ ఈ మాటను ఏ పురుషుడు ఆమోదించడు?’ గురువుల ఈ మాట కేవలం అనుమతి కాదు, భరతుని నిశ్చయం ధర్మసమ్మతమైనదనడానికి ప్రమాణం కూడా; దానితోనే ఆ నిశ్చయం రాజసభచేత స్వీకరించబడిందని సిద్ధిస్తుంది. ‘సుభృశం శ్లాఘనీయం’ (మిక్కిలి ప్రశంసనీయం) అనే మాటలో వసిష్ఠుని ఆశయం — లోకంలో దుర్లభమైనదే ప్రశంసనీయం; లభించిన రాజ్యాన్ని కూడా విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్న భరతుడు అలాంటివాడే. ‘ఏ పురుషుడు ఆమోదించడు?’ అని ప్రశ్నరూపంలోనే అనుమతి ఇవ్వబడింది, ఎందుకంటే ధర్మంలో నిలిచినవాని నిశ్చయాన్ని ఎవ్వరూ నిరాకరించలేరు.
తాను కోరుకున్నట్లే మంత్రుల ప్రియవచనం విని అతడు సారథితో ‘నా రథం సిద్ధం చేయి’ అన్నాడు. తరువాత ఆనందంతో వికసించిన ముఖంతో తల్లులందరితో మాట్లాడి, శత్రుఘ్నునితో కలిసి శ్రీమంతుడైన అతడు రథం ఎక్కాడు. రథం ఎక్కి, పరమప్రీతితో శత్రుఘ్నభరతులిద్దరూ మంత్రులతోనూ పురోహితులతోనూ కలిసి త్వరగా బయలుదేరారు. ముందుగా వసిష్ఠుడు మొదలైన గురువులందరూ బ్రాహ్మణులూ నందిగ్రామం ఉన్న దిక్కుగా తూర్పు ముఖంగా వెళ్ళారు. ఏనుగులతో గుర్రాలతో రథాలతో నిండిన ఆ సైన్యం కూడా పిలువకుండానే భరతుడు వెళ్ళగా అతని వెనుక బయలుదేరింది, పురవాసులందరూ అతనిని అనుసరించారు. ఇక్కడ గమనించాలి — భరతుడు ఒంటరిగా వెళ్ళాలనుకున్నాడు, కాని గురువులూ సైన్యమూ పౌరులూ తమంతట తామే అనుసరిస్తున్నారు; దానితో అతని వనవాసం వంటి ప్రవాసం కూడా రాజకీయ రూపాన్నే ధరిస్తుంది. ‘అనాహూతం’ (పిలువబడనిది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — సైన్యం ఆజ్ఞతో కాదు, స్నేహంతోనే అనుసరించింది. ‘ప్రాఙ్ముఖాః’ (తూర్పు ముఖంగా) అనే దిఙ్నిర్దేశం కూడా ప్రయోజనవంతమైనది, ఎందుకంటే నందిగ్రామం అయోధ్యకు తూర్పు దిక్కున ఉంది.
ధర్మాత్ముడూ సోదరవత్సలుడూ అయిన భరతుడు రథంలో ఉంటూ పాదుకలను తలపై ధరించి త్వరగా నందిగ్రామానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ త్వరగా ప్రవేశించి, రథం నుంచి దిగి, అతడు గురువులతో ఇలా అన్నాడు — ‘నా అన్న ఈ ఉత్తమమైన రాజ్యాన్ని న్యాసంగా (దాచి ఉంచవలసిన సొమ్ముగా) ఇచ్చాడు; బంగారంతో అలంకరించిన ఈ పాదుకలు యోగక్షేమాలను నిర్వహిస్తాయి.’ ‘సన్న్యాసః’ (న్యాసం) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — రాజ్యం అతనిది కాదు, న్యాసరూపంలో రక్షించవలసిన పరుల సొమ్ము. పాదుకలు కేవలం చిహ్నం కాదు, యోగక్షేమాలను మోసేవి — లభించనిదాన్ని పొందడం, లభించినదాన్ని రక్షించడం అనే రాజ్యపు రెండు కార్యాలూ వాటివల్లనే సిద్ధిస్తాయని భావం. పాదుకలను తలపై ధరించడం ఇక్కడ మళ్ళీ చెప్పబడింది; భరతుడు చిత్రకూటం నుంచి చేస్తూ వస్తున్నదే ఇప్పుడు నందిగ్రామం వరకు కొనసాగించబడింది. గురువులు ఇక్కడ సాక్షులు, ఎందుకంటే న్యాసాన్ని సాక్షుల సమక్షంలోనే స్వీకరించాలి.
తరువాత భరతుడు న్యాసాన్నీ పాదుకలనూ తలపై ఉంచుకొని, దుఃఖంతో తపిస్తూ, ప్రకృతిమండలమంతటితో ఇలా అన్నాడు — ‘త్వరగా వీటికి ఛత్రం పట్టండి; ఇవి ఆర్యుని పాదాలే అని నేను భావిస్తున్నాను. నా గురువు (అన్న) పాదుకలైన వీటివల్లనే రాజ్యంలో ధర్మం నిలిచి ఉంది. సౌహార్దంతో అన్న ఈ న్యాసాన్ని నాకు అప్పగించాడు; రాఘవుడు వచ్చేవరకు దీన్ని నేను పాలిస్తాను. మళ్ళీ నేనే త్వరగా రాఘవుని పాదాలను వీటితో కలిపి, పాదుకలతో కూడిన రాముని పాదాలను చూస్తాను.’ ఇక్కడ భరతుని ప్రతిజ్ఞకు రెండు అంగాలు — రక్షణ, తిరిగి అప్పగించడం; అతడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించలేదు, కేవలం ధరించాడు. ‘ప్రకృతిమండలం’ అంటే మంత్రులూ సేనాపతులూ పురోహితులూ ప్రజలూ మొదలైనవారి సముదాయం; రాజాజ్ఞ వారిలోనే ప్రవర్తిస్తుంది కాబట్టి అతడు వారికే ఆదేశిస్తాడు. ఛత్రధారణం రాజచిహ్నం; అది పాదుకలపైనే విధించబడుతుంది, తనపై కాదు. ‘వీటివల్ల రాజ్యంలో ధర్మం నిలిచి ఉంది’ అనే వాక్యంతో రాజ్యపు ధర్మాధిష్ఠానం పాదుకలపైనే ఆరోపించబడింది.
‘రాఘవుడు వచ్చిన తరువాత, భారం దించుకొని, గురువుకు (అన్నకు) రాజ్యాన్ని నివేదించి, నేను గురుసేవనే ఆశ్రయిస్తాను. ఈ శ్రేష్ఠమైన పాదుకలనూ, ఈ రాజ్యాన్నీ, అయోధ్యనూ రాఘవునికి న్యాసరూపంలో అప్పగించి నేను పాపవిముక్తుడనవుతాను. కాకుత్స్థుడు అభిషిక్తుడై, జనులు సంతోషంతో ఆనందిస్తుండగా, నా ప్రీతీ యశస్సూ రాజ్యం కంటే నాలుగు రెట్లు అవుతాయి.’ ఇక్కడ భరతుడు తన సుఖాన్ని రాజ్యలాభంలో కాదు, రాజ్యార్పణలోనే చూస్తాడు; ‘ధూతపాపః’ (పాపం పోగొట్టుకున్నవాడు) అనే పదంతో అతడు తల్లి వరయాచన వల్ల తన ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా తనపై ఆరోపించబడిన ఆ పాపాన్ని స్మరిస్తాడు. ‘గురువర్తితా’ అంటే గురువుకు సేవకుని ఆచారం; ఇప్పుడు రాజకార్యం చేస్తున్నవాడు మళ్ళీ సేవకుడే అవుతాడని అతని ఆకాంక్ష. ‘చతుర్గుణం’ (నాలుగు రెట్లు) అనేది కేవలం స్తుతి కాదు — రాజ్యం వల్ల లభించే సుఖం కంటే నాలుగు రెట్లు సుఖం రామాభిషేకంలోనే అని అతడు లెక్కిస్తాడు.
ఇలా విలపిస్తూ, దీనుడై, దుఃఖితుడైన ఆ మహాయశస్వి భరతుడు మంత్రులతో కలిసి నందిగ్రామంలో రాజ్యం నిర్వహించాడు. నారచీరలూ జడలూ ధరించి, మునివేషధారియై, ధీరుడైన ఆ ప్రభువు అప్పుడు సైన్యంతో కలిసి నందిగ్రామంలో నివసించాడు. సోదరవత్సలుడూ, అన్న మాటను పాటించేవాడూ, ప్రతిజ్ఞను పూర్తిచేసేవాడూ అయిన అతడు రాముని రాకను ఆకాంక్షిస్తూ, పాదుకలను అభిషేకించి, అప్పుడు నందిగ్రామంలో నివసించాడు. ఈ ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ఒకే సంఖ్యలో మూడు అర్ధాలు, ఎందుకంటే ప్రతిజ్ఞ యొక్క మూడు అవస్థలు — ఆకాంక్ష, వచనపాలన, అభిషేకం — ఒకేచోట గ్రథించబడ్డాయి. ‘వల్కలజటాధారీ మునివేషధరః’ అనే పదాలతో కవి చూపిస్తున్నాడు — రాముడు అడవిలో ఏ వేషంతో నివసిస్తున్నాడో భరతుడు కూడా అదే వేషంతో; అన్నగారి వనవాసాన్ని అతడు గ్రామంలోనే అనుకరించాడు. ‘ససైన్యః’ (సైన్యంతో కూడి) అనేది విరోధాభాసంలా ఉంది — మునివేషం, కాని సైన్యంతో; దానితోనే అతని ద్వైవిధ్యం సూచించబడింది, అతడు తాపసుడూ, రక్షకుడూ కూడా.
వింజామరతో కూడిన ఛత్రాన్ని అతడు తానే (పాదుకలకు) పట్టాడు, సమస్త శాసనాన్నీ పాదుకలకు నివేదిస్తూ ఉన్నాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఆర్యుని పాదుకలను అభిషేకించి, వాటికి అధీనుడై అప్పుడు ఎల్లప్పుడూ రాజ్యాన్ని నిర్వహించాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో అతని దినచర్యనే నిర్దేశిస్తుంది — అప్పుడు ఏ కార్యం వచ్చినా, మిక్కిలి విలువైన ఏ కానుక సమర్పించబడినా, భరతుడు దాన్ని మొదట పాదుకలకు నివేదించి, తరువాతనే యథావిధిగా చేసేవాడు. ఇలా ఈ సర్గ భరతుని పద్నాలుగేళ్ళ నందిగ్రామవాసపు ఆరంభాన్ని నిలుపుతుంది; తరువాతి సర్గలో కథ మళ్ళీ చిత్రకూటం వైపు, రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. ‘ఉపాయనం మహార్హం’ అంటే రాజుల నుంచీ ప్రజల నుంచీ వచ్చిన బహుమూల్యమైన కానుకలు; వాటిని కూడా మొదట పాదుకలకే నివేదిస్తారు. ‘యథావత్’ (యథావిధిగా) అనే పదంతో రాజ్యకార్యం సడలలేదని సూచించబడుతుంది — భరతుడు శోకంతో అజాగ్రత్తగా లేడు, అంతా యథావిధిగానే చేస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥