సర్గ
తాపసులు చిత్రకూటాన్ని విడిచిపెట్టడం
తపస్వుల ఉత్కంఠ, రాముని మూడు ప్రశ్నలు, కులపతి ఖరుని వృత్తాంతం చెప్పడం, ఋషులు ఆశ్రమాన్ని విడిచిపెట్టడం
మునుపటి రెండు సర్గలలో కథ అయోధ్యలోనూ నందిగ్రామంలోనూ సాగింది; ఈ సర్గలో అది మళ్ళీ చిత్రకూటం వైపు, రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. భరతుడు తిరిగి వెళ్ళిపోయిన తరువాత అడవిలో నివసిస్తున్న రాముడు తపస్వులలో కలవరంతో కూడిన ఉత్కంఠను గమనించాడు. చిత్రకూటం ఎదుట తాపసాశ్రమంలో రాముని ఆశ్రయించి నివసిస్తున్నవారినే అతడు ఉత్కంఠతో ఉన్నట్లు గమనించాడు. వారు శంకితులై, కళ్ళతోనూ కనుబొమల కదలికలతోనూ రాముని సూచిస్తూ, ఒకరితో ఒకరు గుసగుసలాడుతూ మెల్లగా పరస్పరం మాట్లాడుకున్నారు. వారి ఉత్కంఠను గమనించి రాముడు తనమీదే శంకపడి — ‘నావల్లనే ఏదో అపరాధం జరిగింది’ అని భావిస్తూ — చేతులు జోడించి కులపతి అయిన ఋషితో ఇలా అన్నాడు. ‘సోద్వేగమౌత్సుక్యం’ (కలవరంతో కూడిన ఉత్కంఠ) అనే రెండు పదాలతో కవి రెండు భావాలను వేర్వేరుగా చూపిస్తున్నాడు — భయం వల్ల కలిగిన కలవరం, వెళ్ళిపోవాలనే కోరిక; రెండూ వారిలో ఒకేసారి ఉన్నాయి. ‘శనైర్మిథః కథాః’ (మెల్లగా పరస్పరం మాటలు) అనేది సూచిస్తుంది — వారు రామునికి వినిపించాలనుకోవడం లేదు, అయినా అతని దృష్టిని తప్పించుకోలేకపోతున్నారు.
రాముని మూడు ప్రశ్నలు సంభవించగల మూడు దోషాలనే తాకుతాయి. ‘భగవాన్, తపస్వులు విముఖులయ్యేటట్లు నాలో పూర్వాచారానికి భిన్నమైనది ఏదైనా కనిపిస్తున్నదా? నా తమ్ముడూ మహాత్ముడూ అయిన లక్ష్మణుడు ప్రమాదవశాత్తు అతనికి తగని ఏదైనా ప్రవర్తనను ఋషులు చూశారా? మీకు శుశ్రూష చేస్తూ, నాకు సేవచేయడంలో నిమగ్నమై ఉండే సీత స్త్రీకి తగిన యుక్తమైన నడవడితో ప్రవర్తించడం లేదా?’ ఇలా అతడు మొదట తనను, తరువాత తమ్ముని, తరువాత భార్యను గురించి అడుగుతాడు — అతిథి వినయం ఇక్కడ స్పష్టం, ఎందుకంటే అతడు దోషాన్ని ఇతరులపై ఆరోపించడు. ‘పూర్వవృత్తం’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు సంభవిస్తాయి — నేను ఇదివరకు ఆచరించినది, లేదా పూర్వ రాజుల ఆచరణ వంటిది; హిందీ వ్యాఖ్యానం రెండింటినీ స్వీకరిస్తుంది. ‘ఆత్మని శంకితః’ (తనమీదే శంకపడినవాడు) అనే పదంతో రాముని స్వభావమే ప్రకటమవుతుంది — మరొకడు ఇతరులను దూషించేచోట అతడు మొదట తననే పరీక్షించుకుంటాడు.
అప్పుడు ముసలితనంతో వృద్ధుడూ, తపస్సుతో కూడా వార్ధక్యాన్ని పొందినవాడూ అయిన ఋషి వణుకుతున్నట్లుగా, సర్వప్రాణుల పట్ల దయాపరుడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు. ‘నాయనా, కల్యాణస్వభావం గలదీ, ఎల్లప్పుడూ కల్యాణంలోనే నిరతమైనదీ అయిన వైదేహి ముఖ్యంగా తపస్వుల విషయంలో నడవడి తప్పడం ఎలా సాధ్యం? ఇది నీ కారణంగానే తాపసుల మీదికి వస్తున్నది. రాక్షసుల వల్లనే వారు భయపడి పరస్పరం మాట్లాడుకుంటున్నారు.’ ఋషి సమాధానమే రాముని శంకను నివారిస్తుంది — సీత దోషమూ కాదు, లక్ష్మణుని దోషమూ కాదు, రాముని దోషమూ కాదు; భయానికి మూలం మరెక్కడో ఉంది. ‘వేపమాన ఇవ’ (వణుకుతున్నట్లుగా) అనే ఉపమానంలో వణుకు ముసలితనం ఫలమో తపస్సు ఫలమో, లేదా రాముని పట్ల ఆదరం వల్లనో; కవి దాన్ని నిర్ధారించడు. ‘భూతదయాపరం’ (సర్వప్రాణుల పట్ల దయాపరుడు) అనే విశేషణం కూడా ఇక్కడ అర్థవంతమైనది — తపస్వుల భయం ఎవనిని బాధిస్తున్నదో అతడే సర్వభూతాలపై దయాపరుడు.
తరువాత ఋషి ఆ మూలాన్ని చెబుతాడు. ‘రావణుని తమ్ముడైన ఖరుడు అనే ఒక రాక్షసుడు ఇక్కడ ఉన్నాడు, అతడు జనస్థాననివాసులైన తాపసులందరినీ పెకలించి బయటకు తరిమివేశాడు. అతడు ధృష్టుడు, విజయగర్వి, క్రూరుడు, నరభక్షకుడు, అహంకారి, పాపి; అతడు నిన్ను కూడా సహించడు. నీవు ఈ ఆశ్రమంలో ఉన్నప్పటినుంచీ రాక్షసులు తాపసులను బాధిస్తున్నారు.’ ఇక్కడ మొదటిసారిగా అయోధ్యాకాండంలో ఖరుని పేరు వినిపిస్తుంది; అరణ్యకాండ కథకు బీజం ఇక్కడే నిహితమై ఉంది. ‘ఉత్పాట్య’ (పెకలించి) అనే పదం చెట్టును వేళ్ళతో పెకలించడాన్ని చెబుతుంది — తాపసులు మూలంతో సహా జనస్థానం నుంచి వెళ్ళగొట్టబడ్డారని భావం. ‘నాయనా, నిన్ను కూడా సహించడు’ అనే వాక్యంలో తాపసుల భయానికి వాస్తవ కారణం నిహితమై ఉంది — ఖరుడు రాముని ఉనికినే సహించడు, కాబట్టి అతని కోపం ఆశ్రమవాసులనే దహించవచ్చు.
ఋషి రాక్షసుల ఉపద్రవాలను విస్తారంగా లెక్కిస్తాడు. వారు బీభత్సమైన, క్రూరమైన, భీషణమైన, రకరకాల, వికృతమైన, చూడడానికి అసహ్యమైన రూపాలతో తమను చూపించుకుంటారు. అప్రశస్తమైన అశుచి ద్రవ్యాలతో తాపసులను సంపర్కం చేయించి, ఆ అనార్యులు ఎదుట నిలిచిన ఇతరులను వెంటనే చంపివేస్తారు. ఆయా ఆశ్రమస్థానాలలో కనిపించకుండా దాగి, ఆ అల్పబుద్ధులు తాపసులను నాశనం చేస్తూ అక్కడ ఆనందిస్తారు. హవనసమయం వచ్చినప్పుడు వారు స్రుక్కులనూ పాత్రలనూ విసిరివేస్తారు, అగ్నులపై నీళ్ళు చల్లుతారు, కలశాలను నలగగొడతారు. ఉపద్రవాలు క్రమంగా పెరుగుతాయి — మొదట కేవలం దర్శనం, తరువాత స్పర్శ, తరువాత వధ, చివరకు యజ్ఞానికే వినాశనం. ‘అబుద్ధమవలీయ’ (కనిపించకుండా దాగి) అనే పదాలతో రాక్షసుల ప్రచ్ఛన్నత సూచించబడుతుంది — వారు యుద్ధంతో కాదు, కపటంతోనే బాధిస్తారు. ‘హవనే సముపస్థితే’ (హవనసమయం వచ్చినప్పుడు) అనేది కాలనిర్దేశం — తపస్వులు ఏ క్షణంలో అప్రమత్తులై (ఏకాగ్రులై) ఉండాలో ఆ క్షణంలోనే వారు ఉపద్రవం చేస్తారు.
‘ఆ దురాత్ములు ఆక్రమించిన ఆశ్రమాలను విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్న ఋషులు ఈ రోజు నన్ను మరొక దేశానికి వెళ్ళమని ప్రేరేపిస్తున్నారు. కాబట్టి రామా, ఆ దుష్టులు తపస్వులపై శారీరకమైన హింసను చూపకముందే, మేము ఈ ఆశ్రమాన్ని విడిచిపెడతాము. ఇక్కడికి దగ్గరలోనే అనేక దుంపలూ పండ్లూ గల విచిత్రమైన వనం ఉంది; నేను నా గణంతో కలిసి మళ్ళీ అశ్వుని ఆశ్రమాన్నే ఆశ్రయిస్తాను.’ ‘పురా’ (ముందే) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — ఋషి పారిపోవడం లేదు, హింస జరగకముందే స్థానాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు; ఇది అతని వివేకం. ‘ప్రజిహాసవః’ అనేది సన్నంత రూపం నుంచి ఏర్పడిన పదం — విడిచిపెట్టాలని కోరుకుంటున్నవారు, విడిచిపెట్టినవారు కాదు; నిర్ణయం ఈ రోజే జరిగింది. ‘బహుమూలఫలం చిత్రం వనం’ అనేది కొత్త స్థానపు వర్ణన, అది తాపసుల జీవనానికి సరిపోతుంది.
‘రామా, ఖరుడు నీపట్ల కూడా ఇదివరకే అనుచితంగా ప్రవర్తిస్తున్నాడు. నీకు బుద్ధి పుడితే మాతో కలిసి ఇక్కడినుంచి రా. రాఘవా, నిత్యమూ జాగరూకుడవూ సమర్థుడవూ అయినా, భార్యతో కూడిన నీకు ఇక్కడ ఇప్పుడు నివసించడం సందేహాస్పదమైనదీ దుఃఖకరమైనదీ.’ ఇలా చెప్పి వెళ్ళడానికి ఉత్సుకుడైన ఆ తపస్విని రాజకుమారుడైన రాముడు ప్రత్యుత్తర వాక్యాలతో ఆపలేకపోయాడు. తరువాత ఆ కులపతి రాఘవుని అభినందించి, వీడ్కోలు తీసుకొని, ఊరడించి, తన కులాలతో కలిసి ఆశ్రమాన్ని విడిచి వెళ్ళిపోయాడు. రాముడు వారి గమనాన్ని నిషేధించడు, తానూ వెళ్ళడు — ఋషుల భయం సత్యమైనదే, కాని అతని నిశ్చయం అచలమైనది. ‘యది బుద్ధిః ప్రవర్తతే’ (నీకు బుద్ధి పుడితే) అని ఋషి రాముని బలవంతపెట్టడు, నిర్ణయాన్ని అతని వివేకానికే వదులుతాడు. ‘సకలత్రస్య’ (భార్యతో కూడినవానికి) అనే పదంతో భయపు విశేషం నిర్దేశించబడింది — ఒంటరి వీరుడు తనను తాను రక్షించుకోగలడు, కాని భార్యతో ఉన్నవానికి సందేహం ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది; ఈ మాటే అరణ్యకాండంలో సత్యమవుతుంది.
చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో దృశ్యాన్ని ముగిస్తాయి. రాముడు కొంతదూరం అనుసరించి ఋషిగణాన్ని సత్కరించి, ఆ ప్రదేశం నుంచి కులపతి అయిన ఋషికి నమస్కరించి, బాగా ప్రసన్నులైన వారిచేత అనుమతి పొంది, ఉపదేశాన్ని గ్రహించి, నివాసం కోసం పవిత్రమైన తన నెలవుకు తిరిగివచ్చాడు. ఋషులు లేని ఆశ్రమాన్ని మాత్రం ప్రభువైన రాఘవుడు క్షణమైనా విడిచిపెట్టలేదు; ఋషుల ఆచారంలో గుణాలను ధరించిన తాపసులు రాఘవుని నిరంతరం అనుసరించారు. ఇలా చిత్రకూటవాసం సడలిపోతుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు తానే ఆ స్థానాన్ని విడిచి అత్రి ఆశ్రమానికి వెళ్తాడు, అక్కడ అనసూయ సీతను సత్కరిస్తుంది. ‘సంసాధ్య’ అంటే అనుసరించి సత్కరించి అని అర్థం — రాముడు వారిని కొంతదూరం అనుసరిస్తాడు, అదే అతిథిసత్కారంలో చివరి అంగం. చివరి శ్లోకపు ఆశయం ఇది — కులపతి తన గణంతో వెళ్ళిపోయినా, తాపసులందరూ వెళ్ళలేదు; ఋషుల ఆచారంలో గుణాలను ధరించినవారు రాముని అనుసరించారు, కాబట్టి ఆశ్రమం పూర్తిగా శూన్యం కాలేదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः॥ ११६॥