సర్గ
అత్రి ఆశ్రమంలో అనసూయ పాతివ్రత్యోపదేశం
చిత్రకూటాన్ని విడిచిపెట్టడం, అత్రి ఆతిథ్యం, అనసూయ తపోమాహాత్మ్యం, సీతకు పాతివ్రత్యోపదేశం
మునుపటి సర్గలో చిత్రకూటపు తాపసులు రాక్షసభయంతో ఆశ్రమాన్ని విడిచి మరొకచోటికి వెళ్ళిపోయారు. ఈ సర్గలో రాముడు కూడా ఆ ప్రదేశాన్ని విడిచిపెడతాడు, కథ చిత్రకూటం నుంచి దండకారణ్యం వైపు సాగుతుంది. ఋషులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాఘవుడు అనేక కారణాలను ఆలోచించి అక్కడ నివసించడానికి ఇష్టపడలేదు. మొదటి కారణం స్మృతివేదన — ‘ఇక్కడ నేను భరతుని చూశాను, నగరవాసులతో కలిసి తల్లులను చూశాను; ఆ స్మృతి నన్ను నిత్యమూ వెంటాడుతున్నది, నేను వారి గురించి శోకిస్తూ ఉంటున్నాను.’ ఎక్కడ స్నేహానికి సాక్షాత్కారం జరిగిందో, అక్కడే దాని వియోగం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుకొస్తుంది — ఇది అంతరంగ కారణం. రెండవ కారణం బాహ్యమైన భూమి దూషణం — మహాత్ముడైన భరతుని సైన్యపు విడిది వల్ల, గుర్రాల ఏనుగుల పేడ వల్ల ఆ ప్రదేశం బాగా నలిగిపోయింది; తపోవనపు శుద్ధి నశించింది. కాబట్టి ‘మరొకచోటికి వెళ్దాం’ అని ఆలోచించి అతడు వైదేహితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి బయలుదేరాడు. కవి ఇక్కడ శోకాన్నీ చూపడు, భయాన్నీ చూపడు, ప్రశాంతమైన వివేకాన్ని చూపిస్తాడు — స్థానత్యాగం కోపం వల్ల కాదు, స్మృతి వల్లా శుద్ధి కోసమూ జరుగుతుంది. ‘న తత్రారోచయద్వాసం’ (అక్కడ నివాసాన్ని ఇష్టపడలేదు) అనేచోట ‘అరోచయత్’ అనే క్రియాపదం మర్మస్పర్శి — శక్తి లోపం కాదు, రుచి తొలగిపోవడం.
దారిలో వెళ్తూ మహాయశస్వి అయిన రాముడు అత్రి ఆశ్రమాన్ని చేరి ఆ మహర్షికి నమస్కరించాడు. భగవానుడైన అత్రి కూడా అతనిని కుమారునిలా స్వీకరించాడు — అతిథిని సత్కరించడమే కాదు, పుత్రభావంతో స్వీకరించాడు; దీనితో ఆశ్రమం రామునికి ఇల్లే అయింది. ఆయన తానే ఆతిథ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసి అంతా చక్కగా సత్కరించాడు, మహాభాగుడైన సౌమిత్రినీ సీతనూ ఊరడించాడు — ముగ్గురు వనవాసుల శ్రమా దానితో శాంతించింది. తరువాత ఆయన అక్కడికి వచ్చిన, వృద్ధురాలూ, గౌరవనీయురాలూ అయిన తన భార్యను పిలిచి ఊరడించాడు; ఎందుకంటే ఆయన ధర్మజ్ఞుడు, సర్వభూతహితంలో నిరతుడు. ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుడు ఆమెతో అన్నాడు — ‘అనసూయా, మహాభాగ్యవతీ, తాపసీ, ధర్మచారిణీ, వైదేహిని స్వీకరించు.’ ఇక్కడ కవి గృహస్థధర్మంలోని సూక్ష్మమైన శిష్టాచారాన్ని చూపిస్తున్నాడు — పురుషుడైన అతిథిని భర్త స్వీకరిస్తాడు, స్త్రీ అయిన అతిథిని భార్యయే స్వీకరిస్తుంది. ‘ప్రతిగృహ్ణీష్వ’ (స్వీకరించు) అనే పదంతో సీత రక్షణా గౌరవమూ రెండూ అనసూయకు అప్పగించబడ్డాయి; దానితోనే తరువాతి ఉపదేశానికి అధికారం కూడా ఆమెకు సిద్ధించింది. ‘స్వయం’ (తానే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — మహర్షి శిష్యులను ఆదేశించడు, తానే ఆతిథ్యం చేస్తాడు; వనవాసులలో ఇదే ఉత్కృష్టమైన శిష్టాచారం.
తరువాత అత్రి రామునికి ఆ తాపసీ, ధర్మచారిణీ అయిన ఆమె మాహాత్మ్యాన్ని చెప్పాడు — ఎందుకంటే అతిథి పాత్రతను తెలుసుకున్న తరువాతనే అక్కడ విశ్వసిస్తాడు. పూర్వం పది సంవత్సరాలు అనావృష్టితో లోకం నిరంతరం దహించుకుపోతుండగా, ఎవరు దుంపలనూ పండ్లనూ సృష్టించారో, జాహ్నవిని ప్రవహింపజేశారో — ఆమె ఈమే, ఉగ్రమైన తపస్సుతో కూడినది, నియమాలతో అలంకరించబడినది. పదివేల సంవత్సరాలు మహాతపస్సు చేసినది, నాయనా, ఎవరి వ్రతాలచేత విఘ్నాలు నశింపజేయబడ్డాయో ఆమె. అంతేకాక దేవకార్యం కోసం త్వరపడుతూ ఒక్క రాత్రిని పది రాత్రుల పరిమాణంగా చేసినది ఈమే. ‘ఈమె నీకు తల్లి వంటిది’ అని ఋషి అనఘుడైన రామునితో అంటాడు — గురుపత్ని తల్లియే అనే శాస్త్రం ఇక్కడ గుర్తుచేయబడింది. కవి అనసూయ తపస్సుకు మూడు ఫలాలను లెక్కిస్తాడు — లోకపు ఆకలిని తీర్చడం, గంగను అవతరింపజేయడం, కాలాన్నే విస్తరింపజేయడం. వీటితో ఆమె తపస్సు వ్యక్తిగతమైనది మాత్రమే కాదు, లోకోపకారకమైనది అని సిద్ధిస్తుంది; అలాంటి గురువు దగ్గరకు సీత వెళ్ళడం సార్థకమవుతుంది. ‘అనసూయ’ అనే పేరే ఆమె స్వభావాన్ని చెబుతుంది — ఎవరిలోనూ దోషదృష్టి చూపనిది, అసూయ లేనిది అనసూయ.
‘సర్వప్రాణులకూ నమస్కరించదగిన, తపస్విని, వృద్ధురాలు, కోపం లేని ఈమె దగ్గరకు వైదేహి ఎల్లప్పుడూ వెళ్ళాలి’ అని ఋషి అన్నాడు — ‘అక్రోధనా’ (కోపం లేనిది) అనే విశేషణంతో తపస్వులకు కూడా దుర్లభమైన గుణం సూచించబడింది. ఇలా పలుకుతున్న ఆ ఋషితో ‘అలాగే’ అని చెప్పి, రాఘవుడు ధర్మజ్ఞురాలైన సీత వైపు చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజపుత్రీ, ఈ ముని చెప్పినది నీవు విన్నావు; నీ శ్రేయస్సు కోసం త్వరగా ఆ తపస్విని దగ్గరకు వెళ్ళు. తన కర్మలచేత లోకంలో ‘అనసూయ’ అనే పేరుతో ఖ్యాతి పొందిన, సమీపించదగిన ఆ తపస్విని దగ్గరకు త్వరగా వెళ్ళు.’ రాముని మాటలో రెండు కారణాలు — ఒకటి శిష్టాచారం, మరొకటి సీత శ్రేయస్సే; అతడు ఆజ్ఞ ఇవ్వడం లేదు, హితాన్ని చూపిస్తున్నాడు. యశస్విని అయిన సీత రాఘవుని ఈ మాట విని ధర్మజ్ఞురాలైన అత్రిపత్ని దగ్గరకు వెళ్ళింది — ఆలస్యం చేయలేదు. ఇక్కడ ‘అభిగమ్యా’ (సమీపించదగినది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — కొందరు తపస్వులను సమీపించడం కష్టం, ఈమె మాత్రం అందరికీ సమీపించదగినది, శరణ్యమైనది. ‘శ్రేయోర్థమాత్మనః’ (నీ శ్రేయస్సు కోసం) అనే మాటతో రాముడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — ఈ వెళ్ళడం నా ఆజ్ఞను పాలించడం కోసం కాదు, నీ కల్యాణం కోసమే.
కవి అనసూయ రూపాన్ని కరుణతో చిత్రిస్తాడు — సడలిపోయిన శరీరంతో, ముడతలు పడినదై, వృద్ధురాలై, ముసలితనంతో తెల్లబడిన తలవెంట్రుకలతో, పెనుగాలిలో అరటిచెట్టులా నిరంతరం వణుకుతున్న అవయవాలతో. ఈ వర్ణన తపస్సు విలువను సూచిస్తుంది — ఎవరి దేహం ఇలా శిథిలమైందో, ఆమె తపోబలంతోనే గంగ ప్రవహించింది; బాహ్యమైన బలహీనత లోపల గొప్ప శక్తి నిహితమై ఉంది. సీత తొట్రుపాటు లేకుండా ఆ మహాభాగ్యవతీ పతివ్రతా అయిన అనసూయకు నమస్కరించి, తన పేరు చెప్పుకుంది — ఇక్కడ ‘అవ్యగ్రా’ (తొట్రుపాటు లేనిది) అనే పదంతో ఆమె ధైర్యమూ శిష్టతా సూచించబడ్డాయి, ‘స్వం నామ సముదాహరత్’ (తన పేరు చెప్పుకుంది) అనే మాటతో ప్రాచీనమైన అభివాదన విధి గుర్తుచేయబడింది. ఇంద్రియనిగ్రహం గల ఆ తాపసికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి, ఆనందించిన వైదేహి ఆమె క్షేమాన్ని అడిగింది. అప్పుడు ధర్మచారిణీ, మహాభాగ్యవతీ అయిన సీతను చూసి ఆ వృద్ధురాలు ఊరడిస్తూ ఇలా అన్నది — ‘అదృష్టవశాత్తు నీవు ధర్మాన్ని చూస్తున్నావు.’ దీనితోనే ఉపదేశం మొదలవుతుంది, అది సర్గలో మిగతాభాగమంతా వ్యాపిస్తుంది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే నిపాతం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దానితో అనసూయ విస్మయమూ ఆనందమూ రెండూ ధ్వనిస్తాయి.
ఆ వృద్ధురాలు ఉపదేశిస్తుంది — ‘మానినీ సీతా, జ్ఞాతిజనాన్నీ గౌరవాభివృద్ధినీ విడిచి, అడవిలో నిర్బంధితుడైన రాముని నీవు అనుసరిస్తున్నావు — ఇది అదృష్టం. నగరంలో ఉన్నా అడవిలో ఉన్నా, శుభుడైనా అశుభుడైనా, ఏ స్త్రీలకు భర్త ప్రియుడో, వారికి మహోదయమైన లోకాలు లభిస్తాయి. దుశ్శీలుడైనా, కామచారి అయినా, ధనం లేనివాడైనా, ఆర్యస్వభావం గల స్త్రీలకు భర్తయే పరమదైవం. ఆలోచించి చూస్తే భర్త కంటే విశిష్టమైన బంధువును నేను చూడడం లేదు; అతడు అన్నిచోట్లా తగినవాడు, చేసిన అక్షయమైన తపస్సులా ఫలమిచ్చేవాడు. కాని అసత్స్త్రీలు ఇలా అనుసరించరు, గుణదోషాలను విచారించరు; కామానికి లోబడిన హృదయాలు గల వారు భర్తలనే వశం చేసుకొని ఇష్టానుసారంగా సంచరిస్తారు.’ ఇక్కడ కవి పాతివ్రత్యాన్ని బాహ్యనియమరూపంగా కాదు, ఆంతరనిష్ఠారూపంగా నిలుపుతాడు — భర్త తపస్సుతో సమానమైన అక్షయనిధి అనే ఉపమానమే దాని సారం. ‘సర్వత్ర యోగ్యం’ (అన్నిచోట్లా తగినవాడు) అనే పదంతో ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఫలమిచ్చేవాడని చెప్పబడుతుంది. ‘భర్తృనాథాః’ అనే పదంలో విరోధాభాసం గర్భితమై ఉంది — భర్తకే యజమానురాళ్ళు కావాలని కోరుకొనేవారే ఇక్కడ నిందించబడుతున్నారు.
ఉపదేశపు ఉపసంహారంలో అనసూయ రెండు వర్గాల ఫలాన్నీ స్పష్టంగా చెబుతుంది — ఉపదేశం కేవలం ప్రశంస కాదు, ఫలనిర్దేశంతో దృఢపరచబడింది. ‘మైథిలీ, అలాంటి స్త్రీలు అకార్యానికి వశులై అపకీర్తినీ ధర్మభ్రంశాన్నీ పొందుతారు. నీవంటి గుణాలతో కూడిన, లోకపు పరావరాలు (ఇహపరాలు) చూసిన స్త్రీలు మాత్రం పుణ్యాత్ముల వలె స్వర్గంలో సంచరిస్తారు.’ చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఆశీర్వాదరూపమైనది — ‘కాబట్టి ఇలాగే నీవు ఇతనిని అనుసరిస్తూ, సతివై, పతిప్రధానవై, సమయానుకూలంగా నడుచుకుంటూ, నీ భర్తకు సహధర్మచారిణివి కా; అప్పుడు నీవు యశస్సునూ ధర్మాన్నీ పొందుతావు.’ ‘సహధర్మచారిణీ’ అనే పదంలో సర్గ సారం నిహితమై ఉంది — భార్య కేవలం అనుసరించేది కాదు, ధర్మంలో సహచారిణి. ఈ ఆశీర్వాదంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సీత వినయపూర్ణమైన ప్రత్యుత్తరమూ, స్వయంవరకథా మొదలవుతాయి. ‘దృష్టలోకపరావరాః’ (లోకపు ఇహపరాలను చూసినవారు) అనే విశేషణంతో జ్ఞానమే పాతివ్రత్యానికి మూలమని సూచించబడుతుంది — ఇహలోకాన్నీ పరలోకాన్నీ చూసినామే స్థిరంగా ఉంటుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥