సర్గ
అనసూయ ప్రీతిదానం, సీత స్వయంవరకథ చెప్పడం
సీత తన పాతివ్రత్యాన్ని నివేదించడం, అనసూయ దివ్యమైన ప్రీతిదానం, జనకుని పొలంలో సీత ఆవిర్భావం, ధనుర్భంగం, వివాహం
మునుపటి సర్గలో అనసూయ సీతకు దీర్ఘమైన ఉపదేశం ఇచ్చింది. ఈ సర్గలో సీత ఆ ఉపదేశాన్ని గౌరవించి తన నిష్ఠను నివేదిస్తుంది; తరువాత అనసూయ ప్రీతిదానమూ, సీత స్వయంవరకథా అనుసరిస్తాయి. ఇలా చెప్పబడిన వైదేహి — తాను కూడా అసూయ లేనిదై — అనసూయ ఇచ్చిన మాటను గౌరవించి మెల్లగా మాట్లాడడం మొదలుపెట్టింది. ‘మందం’ (మెల్లగా) అనే పదంతో కవి ఆమె వినయాన్ని చూపిస్తున్నాడు; పెద్దల ఎదుట బిగ్గరగా మాట్లాడకూడదనేది శిష్టాచారం. ఇక్కడ కవి శ్లేషను కూడా రచిస్తున్నాడు — ‘అనసూయ’ అనేది ఇద్దరికీ విశేషణం అవుతుంది, ఒకామెకు పేరుగా, మరొకామెకు స్వభావంగా. ‘ఆర్యా, నీవు నాకు ఇలా చెప్పడం ఆశ్చర్యం కాదు; స్త్రీకి భర్తయే గురువని నాకు కూడా ఇదివరకే తెలుసు’ అని ఆమె అన్నది. తరువాత ఆమె తన సిద్ధాంతాన్ని చెబుతుంది — ‘ఈ భర్త అనార్యుడై, సత్ప్రవర్తన లేనివాడైనా, నేను ఇక్కడ ద్వైధీభావం లేకుండా నడుచుకోవాలి.’ ‘అద్వైధం’ అనే పదంలో సర్గకు మూలం ఉంది — ద్వైధం అంటే చిత్తం విభజించబడడం, అది లేకపోవడమే నిష్ఠ. ‘గుణాలచేత ప్రశంసనీయుడూ, దయావంతుడూ, జితేంద్రియుడూ, స్థిరమైన అనురాగం గలవాడూ, ధర్మాత్ముడూ, తల్లిలా తండ్రిలా ప్రియుడూ అయినవాని విషయం ఇక చెప్పాలా?’ అని అర్థాపత్తి ద్వారా ఆమె భర్త గుణాలను లెక్కిస్తుంది — అత్యంత హీనుని పట్ల కూడా నిష్ఠ చూపవలసి ఉంటే, ఇలాంటివాని విషయం ఏమి చెప్పాలని భావం.
తరువాత సీత రాముని శీలాన్ని దృష్టాంతంతో స్పష్టం చేస్తుంది — ‘మహాబలుడైన రాముడు కౌసల్యపట్ల ఏ విధంగా ప్రవర్తిస్తాడో, ఇతర రాజపత్నులపట్ల కూడా అదే విధంగా ప్రవర్తిస్తాడు’; అతనికి తల్లుల మధ్య భేదం లేదు, ఇది కైకేయి సందర్భంలో ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోవాలి. అంతేకాక, తండ్రిపై వాత్సల్యం గల, ధర్మజ్ఞుడైన ఆ వీరుడు రాజు ఒక్కసారి మాత్రమే చూసిన స్త్రీలపట్ల కూడా గర్వాన్ని విడిచి తల్లిపట్ల వలె ప్రవర్తిస్తాడు — అక్కడ రాజకుమారుని గర్వం లేదు, తండ్రి సంబంధం వల్ల కలిగిన గౌరవమే. తరువాత ఆమె రెండు ఉపదేశాలను స్మరిస్తుంది. మొదటిది అత్తగారు కౌసల్యది, ఇలాంటి భయంకరమైన నిర్జనారణ్యానికి వస్తున్న ఆమె హృదయంలో అది నిలిచి స్థిరంగా ఉంది. రెండవది కన్నతల్లిది, ఇదివరకు పాణిగ్రహణ సమయంలో అగ్ని సన్నిధిలో ఆమె చేసిన అనుశాసనం, ఆ మాటను కూడా సీత ధరించే ఉంది. ‘నావారు తమ మాటలతో చెప్పినదంతా నేను మరచిపోలేదు’ అని ఆమె అంటుంది — స్వజనులు చెప్పినదేదీ ఆమె మరచిపోలేదు. చివరకు సిద్ధాంతవాక్యం — ‘ధర్మచారిణీ, స్త్రీకి పతిశుశ్రూష కంటే వేరే తపస్సు విధించబడలేదు’; దీనితో ఆమె గృహధర్మాన్నే తపశ్చర్యారూపంగా నిలుపుతుంది. ‘మానముత్సృజ్య’ (గర్వాన్ని విడిచి) అనే రెండు పదాలూ ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినవి — గర్వత్యాగమే అక్కడ ధర్మజ్ఞతకు లక్షణం, ఎందుకంటే గర్వాన్ని విడువనివాడు సమదృష్టిని పొందలేడు.
తన సిద్ధాంతాన్ని ఆమె మూడు నిదర్శనాలతో దృఢపరుస్తుంది. మొదటిది సావిత్రి — పతిశుశ్రూష చేసి స్వర్గంలో పూజించబడుతున్నది. ‘అలాంటి నడవడితో నీవు కూడా పతిశుశ్రూషతో దివికి వెళ్ళావు’ అని సీత అనసూయనే సంబోధిస్తుంది; దీనితో ఉపదేశించినామే స్వయంగా ఉదాహరణ అవుతుంది, ఉపదేశం ఆచరణతో ప్రమాణీకరించబడుతుంది. రెండవది రోహిణి — స్త్రీలందరిలో శ్రేష్ఠురాలు, ఆకాశంలో దేవత; ఆమె చంద్రుడు లేకుండా ముహూర్తకాలం కూడా కనిపించదు. ఆకాశంలో కూడా నిత్యసాహచర్యమే శోభ అని ఉపమానపు భావం. మూడవది సామాన్య నిర్దేశం — ఇలాంటి, భర్తపట్ల దృఢవ్రతం గల, శ్రేష్ఠమైన స్త్రీలు తమ పుణ్యకర్మచేత దేవలోకంలో పూజించబడతారు. ‘స్వేన కర్మణా’ (తమ కర్మచేత) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఫలం భర్త అనుగ్రహం వల్ల కాదు, తన సొంత పుణ్యం వల్ల. ఈ మూడింటితో సీత చూపిస్తున్నది, పాతివ్రత్యం పరతంత్రత కాదు, స్వతంత్రమైన కర్మ, దాని ఫలం స్వర్గం. ఇలా సీత ప్రతివచనం ముగుస్తుంది, అనసూయ హర్షానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది.
సీత చెప్పిన మాట విని అనసూయ మిక్కిలి సంతోషించింది. ఆమె మైథిలి శిరస్సు మూర్కొని ఆనందపరుస్తూ ఇలా అన్నది — ‘రకరకాల నియమాలతో సంపాదించిన మహాతపస్సు నాకు ఉంది; శుచివ్రతా సీతా, ఆ బలాన్ని ఆశ్రయించి నిన్ను (వరం కోరుకోమని) ప్రేరేపిస్తున్నాను.’ ‘ఛందయే’ అనే పదానికి అర్థం — ‘వరం స్వీకరించమని నిన్ను ప్రేరేపిస్తున్నాను’ అని. ‘మైథిలీ, నీ మాట తగినదీ యుక్తమైనదీ; నేను ప్రసన్నురాలనయ్యాను; నీకు తగిన ఏ ప్రియం చేయాలి?’ అని ఆమె అడుగుతుంది. ఆమె ఆ మాట విని సీత ఆశ్చర్యపడి, కొంచెం మాత్రమే ఆశ్చర్యపడి, తపోబలంతో కూడిన ఆమెతో ‘అయిపోయింది’ అని మాత్రమే అన్నది — ‘మీ మాటతోనే అంతా అయిపోయింది, మరేదీ ప్రార్థించను’ అనే నిర్లోభత్వపు సమాధానం. ‘మందవిస్మయా’ (కొంచెం మాత్రమే ఆశ్చర్యపడినది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఆశ్చర్యం ఉంది, కాని అది కొంచెమే, లోభాన్ని పుట్టించేది కాదు. ఇలా చెప్పబడిన ధర్మజ్ఞురాలైన అనసూయ ఆమె పట్ల మరింత ప్రసన్నురాలైంది; వరం కోరనివానికే ఇవ్వాలనే కోరిక పెరుగుతుందనేది లోకస్వభావం. ‘ఆహా సీతా, నీ ఆనందాన్ని సఫలం చేస్తాను’ అని ఆమె అన్నది. ‘తత్సంశ్రిత్య బలం’ (ఆ బలాన్ని ఆశ్రయించి) అనే మాటలో తపస్సు బలంగా నిర్దేశించబడింది — తపస్సు కేవలం క్లేశాన్ని సహించడం కాదు, ఇవ్వగల శక్తి కూడా.
అనసూయ దివ్యమైన ప్రీతిదానాన్ని ఇస్తుంది — దివ్యమైన, శ్రేష్ఠమైన ఈ మాల, వస్త్రం, ఆభరణాలు, అంగరాగం, మిక్కిలి విలువైన అనులేపనం. ‘సీతా, నేను ఇచ్చిన ఇది నీ అవయవాలను శోభింపజేయాలి; ఇది తగినదిగా, మలినం కానిదిగా నిత్యమూ ఉంటుంది’ అని ఆమె అంటుంది — తపోబలంతో ఇచ్చిన వస్త్రం వాడిపోదు, మలినమూ కాదు; వనవాసిని అయిన సీతకు ఇదే గొప్ప అనుగ్రహం, ఎందుకంటే అడవిలో వస్త్రం మలినం కావడం నిత్యమే. ‘జనకాత్మజా, దివ్యమైన అంగరాగం పూసిన అవయవాలతో నీవు, లక్ష్మి అవ్యయుడైన విష్ణువును శోభింపజేసినట్లు, భర్తను శోభింపజేస్తావు’ అనే ఉపమానం — భార్య తనను మాత్రమే శోభింపజేయదు, భర్తను శోభింపజేస్తుంది; అలంకారం కూడా సేవలో అంగమే. ఆ మైథిలి వస్త్రాన్నీ, అంగరాగాన్నీ, భూషణాలనూ, మాలలనూ — సాటిలేని ఆ ప్రీతిదానాన్ని స్వీకరించింది. దాన్ని స్వీకరించి యశస్వినీ ధీరా అయిన సీత చేతులు జోడించి ఆ తపోధనను సేవించింది — దానం స్వీకరించిన తరువాత కూడా సేవ విడువబడలేదు, పైగా పెరిగింది; ఇది శిష్టతకు లక్షణం. ‘ప్రీతిదానం’ అనే పదం నాలుగుచోట్లా పునరుక్తమైంది; దానితో కవి సూచిస్తున్నాడు — దానపు విలువ వస్తువులలో లేదు, ప్రీతిలోనే ఉంది. దివ్యవస్తువులు అడవిలో పనికిరానివిగా కనిపిస్తాయి, కాని తపస్సుతో ఇచ్చినవి అడవిలోనే అత్యంత ఉపయోగకరమైనవి అవుతాయి, ఎందుకంటే అవి మలినం కావు, వాడిపోవు.
అలా సేవిస్తున్న సీతను చూసి దృఢవ్రత అయిన అనసూయ ఏదైనా ప్రియమైన కథ అడగడానికి మాట మొదలుపెట్టింది. ‘సీతా, యశస్వి అయిన ఈ రాఘవుడు స్వయంవరంలో నిన్ను పొందాడని నేను కథగా విన్నాను’ అని ఆమె అన్నది. ‘శ్రుతిముపాగతా’ (చెవిని చేరింది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఆ కథ ఆమెకు చెవినుంచి చెవికి మాత్రమే తెలుసు, ప్రత్యక్షంగా కాదు; కాబట్టి మూలం నుంచే వినాలనే కోరిక. ‘మైథిలీ, ఆ కథను విస్తారంగా వినాలని కోరుకుంటున్నాను; జరిగినది జరిగినట్లు సమగ్రంగా నీవు నాకు చెప్పాలి.’ ‘యథాభూతం’ (జరిగినది జరిగినట్లు), ‘కార్త్స్న్యేన’ (సమగ్రంగా) అనే రెండు పదాలూ యాచన స్వరూపాన్ని చూపిస్తాయి — సంక్షేపమూ కాదు, అలంకారమూ కాదు, యథార్థమైన సమగ్రమైన వృత్తాంతం. ఇలా చెప్పబడిన సీత ఆ తాపసీ ధర్మచారిణీ అయిన ఆమెతో ‘వినండి’ అని చెప్పి ఆ కథను చెప్పింది. దీనితో సర్గలోని రెండవ భాగం మొదలవుతుంది — ఇక్కడినుంచి సర్గాంతం వరకు అంతా సీత మాటే. బాలకాండంలో కవి చెప్పిన కథ ఇక్కడ సీత నోటినుంచే మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది, ఇది రామాయణంలో అరుదు.
సీత కథ మొదలుపెడుతుంది — ‘మిథిలాధిపతి జనకుడు అనే వీరుడు, ధర్మజ్ఞుడు, క్షత్రకర్మలో నిరతుడై న్యాయంగా భూమిని పాలిస్తున్నాడు. నాగలి చేతబట్టి పొలాన్ని దున్నుతున్న ఆయనకు నేను భూమిని చీల్చుకొని పైకి వచ్చానట, రాజు కుమార్తెగా ప్రసిద్ధురాలనయ్యాను. పిడికిళ్ళతో విత్తనాలు చల్లడంలో నిమగ్నుడైన ఆ రాజు, అవయవాలన్నీ దుమ్ముతో కప్పబడిన నన్ను చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. సంతానం లేని ఆయన స్నేహంతో తానే నన్ను ఒడిలోకి ఎత్తుకొని, ‘ఈమె నా కుమార్తె’ అని చెప్పి నాపై స్నేహాన్ని కురిపించాడు. అప్పుడు అంతరిక్షంలో సాటిలేని, అమానుషమైన వాణి పలికింది — ‘రాజా, ఇది ఇలాగే; ధర్మం ప్రకారం ఈమె నీ కుమార్తె.’ తరువాత ఆనందించిన ధర్మాత్ముడైన నా తండ్రి, మిథిలాధిపతి, నన్ను పొంది విపులమైన సంపదను పొందాడు. పుణ్యకర్మురాలైన పెద్దరాణికి నన్ను ప్రియంగా అప్పగించాడు; స్నేహమయి అయిన ఆమె మాతృసౌహార్దంతో నన్ను పెంచింది.’ ఇక్కడ కవి జన్మవృత్తాంతాన్ని సీత నోటినుంచే నివేదిస్తాడు, దానితో ప్రశాంతమైన ఆత్మనివేదన స్వరం రక్షించబడుతుంది — ఆమె మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణించదు, కేవలం వృత్తాంతాన్ని చెబుతుంది. ‘కిల’ (అట) అనే నిపాతంతో కూడా ఆమె వినయం సూచించబడుతుంది. ‘క్షత్రకర్మణ్యభిరతః’ (క్షత్రకర్మలో నిరతుడు), ‘న్యాయతః శాస్తి’ (న్యాయంగా పాలిస్తాడు) అనే రెండు విశేషణాలతో జనకుని ద్వైవిధ్యం చూపబడింది — ఆయన జ్ఞాని మాత్రమే కాదు, ప్రజాపాలనలో సమర్థుడైన రాజు కూడా. ‘లాంగలహస్తస్య’ (నాగలి చేతబట్టినవానికి) అనే పదంతో రాజు స్వయంగా దున్నడం సూచించబడుతుంది, అది యజ్ఞభూమి సంస్కారం కోసం విధించబడినది; అక్కడే ఆమె పైకి వచ్చింది, కాబట్టి ‘సీత’ అనే పేరు కూడా నాగటిచాలును చెబుతుంది. అంతరిక్షవాణి దత్తపుత్రికత్వానికి దైవప్రమాణం — తండ్రి స్నేహంతో చెప్పినది ధర్మంతో కూడా సిద్ధమైందని రెండింటి సంగతి.
‘పతిసంయోగానికి తగిన నా వయస్సును చూసి నా తండ్రి, ధనం నశించిన పేదవానిలా, దీనుడై చింతలో పడ్డాడు. లోకంలో కన్యాపిత, భూమిపై ఇంద్రునితో సమానుడైనా, సమానుల నుంచీ తక్కువవారి నుంచీ అవమానాన్ని పొందుతాడు. దగ్గరలోనే ఉన్న ఆ అవమానాన్ని తనలో చూసుకొని, ఆ రాజు చింతాసముద్రంలో పడి, తెప్ప లేని మనిషి సముద్రపు ఆవలి ఒడ్డును చేరలేనట్లు, ఆవలి ఒడ్డును చేరలేకపోయాడు. నేను అయోనిజనని తెలిసి ఆ భూపాలుడు ఆలోచించినా నాకు తగిన, సుందరుడైన భర్తను పొందలేకపోయాడు. నిరంతరం ఆలోచిస్తున్న ఆయనకు ఈ బుద్ధి కలిగింది — ధర్మంగా కుమార్తెకు స్వయంవరం చేస్తాను అని.’ ఇక్కడ కవి కన్యాపితకు లోకప్రసిద్ధమైన వేదనను సర్వసామాన్యరూపంగా వర్ణిస్తాడు — రాజు కూడా దాని నుంచి తప్పించుకోలేడు, ‘ఇంద్రునితో సమానుడైనా’ అనే మాటతోనే అది వ్యక్తమవుతుంది. అయోనిజత్వం జనకుని చింతను మరింత పెంచుతుంది, ఎందుకంటే అక్కడ కులసామ్యాన్ని నిర్ణయించలేము; కాబట్టి వీర్యపరీక్ష ఒక్కటే ఉపాయంగా మిగులుతుంది, దానితో స్వయంవర సంకల్పం సముచితమవుతుంది. ‘చింతార్ణవగతః పారం నాససాదాప్లవో యథా’ (చింతాసముద్రంలో పడి, తెప్ప లేనివానిలా ఆవలి ఒడ్డు చేరలేదు) అనే ఉపమానం సర్గలో అత్యంత రమణీయమైనది — చింత సముద్రం, బుద్ధి తెప్ప; తెప్ప లేనివాడు దాటలేడు. జనకునికి తెప్ప లేకపోవడం అయోనిజత్వం వల్లనే, ఎందుకంటే అక్కడ కులాన్ని పోల్చడం అసాధ్యం.
‘అప్పుడు ఆయన మహాయజ్ఞంలో మహాత్ముడైన వరుణుడు ప్రీతితో శ్రేష్ఠమైన విల్లునూ, అక్షయమైన బాణాలు గల రెండు అమ్ములపొదులనూ ఇచ్చాడు. ఆ విల్లు బరువు వల్ల మనుష్యులు ప్రయత్నించినా కదల్చలేనిదిగా ఉంది; రాజులు కలలో కూడా దాన్ని వంచలేకపోయారు. ఆ విల్లును పొంది, సత్యవాది అయిన నా తండ్రి రాజుల సమావేశంలో రాజులను ముందుగా ఆహ్వానించి ఇలా ప్రకటించాడు — ఈ విల్లును ఎత్తి ఏ మనిషి అల్లెత్రాడు ఎక్కిస్తాడో, అతనికి నా కుమార్తె భార్య అవుతుంది, సందేహం లేదు అని. పర్వతం వంటి ఆ శ్రేష్ఠమైన విల్లును చూసి, దాని బరువు వల్ల దాన్ని ఎత్తలేక రాజులు నమస్కరించి వెళ్ళిపోయారు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞే కథకు కేంద్రం — కన్యకు వరుడు ధనంతో గాని కులంతో గాని కాదు, వీర్యంతోనే నిర్ణయించబడతాడనేది క్షత్రియధర్మం. ‘అభివాద్య జగ్ముః’ (నమస్కరించి వెళ్ళారు) అనే మాటలతో కవి రాజుల శీలాన్ని కూడా రక్షిస్తున్నాడు — వారు ఓడిపోయినా విల్లు గొప్పతనాన్ని అంగీకరించి నమస్కరించే వెళ్ళారు, విరోధించి కాదు. ఇలా జనకుని చింత పరీక్షారూపంలో పరిహరించబడింది, కాని ఫలం మాత్రం చాలాకాలం లభించలేదు. ‘అసంచాల్యం’ (కదల్చలేనిది), ‘నమయితుం న శక్తాః’ (వంచలేకపోయారు) అని క్రమంగా రెండు అసమర్థతలు చెప్పబడ్డాయి — కదల్చడమే సాధ్యం కాదు, వంచడం ఇక చాలా దూరం. దీనితో తరువాత జరిగే ధనుర్భంగపు మాహాత్మ్యం ముందుగానే నిలుపబడింది.
‘చాలా దీర్ఘకాలం తరువాత, మహాతేజస్వి అయిన ఈ రాఘవుడు విశ్వామిత్రునితో కలిసి యజ్ఞాన్ని చూడడానికి వచ్చాడు — సత్యపరాక్రముడైన రాముడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి. ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడు నా తండ్రిచేత బాగా పూజించబడి, అక్కడ తండ్రితో ఇలా అన్నాడు — దశరథుని కుమారులైన ఈ రాఘవులు రామలక్ష్మణులు విల్లును చూడాలని కోరుకుంటున్నారు; రాజకుమారుడైన రామునికి దివ్యమైన విల్లును చూపించు అని. ఆ విప్రుడు ఇలా అనగా ఆయన ఆ విల్లును తెప్పించి, ఆ దివ్యమైనదాన్ని రాజకుమారునికి చూపించాడు. రెప్పపాటులోనే మహాబలుడూ వీర్యవంతుడూ అయిన అతడు దాన్ని వంచి, వెంటనే అల్లెత్రాడు ఎక్కించి, లాగాడు. వేగంగా లాగుతుండగా ఆ విల్లు మధ్యలో రెండుగా విరిగిపోయింది; దాని శబ్దం పడుతున్న పిడుగులా భయంకరంగా ఉంది.’ ఇక్కడ కవి క్రియ వేగాన్నే వీర్యానికి ప్రమాణం చేస్తాడు — ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటులోనే), ‘ఝటితి’ (వెంటనే) అనే రెండు పదాలతో, ఇతరులకు కలలో కూడా అసాధ్యమైనది రామునికి రెప్పపాటు పని అని సూచించబడుతుంది. నలభై ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూడిన ఆరు పాదాల శ్లోకం; విశ్వామిత్రుని సంపూర్ణ వాక్యం ఒకే సంఖ్యలో బంధించబడింది. ‘సుదీర్ఘస్య తు కాలస్య’ (చాలా దీర్ఘకాలం తరువాత) అనే ఆరంభంతో కవి మధ్యకాలపు దైర్ఘ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ప్రతిజ్ఞ చేయబడింది, కాని ఫలం చాలాకాలానికి లభించింది; ఇదే కథలోని ప్రతీక్ష. రాముని రాక స్వయంవరం కోసం కాదు, విశ్వామిత్రునితో కలిసి యజ్ఞాన్ని చూడడానికి; దైవమే అతనిని అక్కడికి నడిపించిందని ధ్వని. విల్లు విరిగినప్పుడు పిడుగుపాటు ఉపమానం శబ్దాన్ని మాత్రమే కాదు, సంఘటనలోని దైవీయత్వాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.
‘తరువాత సత్యప్రతిజ్ఞుడైన నా తండ్రి ఉత్తమమైన జలపాత్రను ఎత్తి, నన్ను అక్కడ రామునికి ఇవ్వడానికి సిద్ధపడ్డాడు. కాని ఇవ్వబడుతున్న నన్ను అప్పుడు రాఘవుడు స్వీకరించలేదు — అయోధ్యాధిపతి, ప్రభువూ అయిన తన తండ్రి అభిప్రాయం తెలియకుండా. తరువాత వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజును, మామగారిని, ఆహ్వానించి నా తండ్రి నన్ను ఆత్మజ్ఞుడైన రామునికి ఇచ్చాడు. నా చెల్లెలు, సాధ్వి, శుభదర్శన అయిన ఊర్మిళను కూడా నా తండ్రి తానే లక్ష్మణునికి భార్యగా ఇచ్చాడు. ఇలా ఆ స్వయంవరంలో నేను రామునికి ఇవ్వబడ్డాను; వీర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ భర్తను ధర్మంగా అనురాగంతో అనుసరిస్తున్నాను.’ రాముని వినయం ఇక్కడ ప్రకాశిస్తుంది — గెలిచినా తండ్రి అనుమతి లేకుండా స్వీకరించడు; అతనికి ధర్మం విజయం కంటే గొప్పది. ‘అనురక్తాస్మి ధర్మేణ’ (ధర్మంగా అనురక్తురాలను) అనే చివరి మాటతో సీత కథారంభంలో చెప్పిన సిద్ధాంతాన్నే మళ్ళీ తాకుతుంది — ఆమె అనురాగం కూడా ధర్మమూలమైనదే, కేవలం భావమూలమైనది కాదు. ఇలా సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అనసూయ ఆ కథ విని ప్రశంసిస్తుంది, సీతను అలంకరించి రాముని దగ్గరకు పంపుతుంది. ‘ఉద్యతా దాతుం’ (ఇవ్వడానికి సిద్ధపడ్డాడు), ‘న ప్రతిజగ్రాహ’ (స్వీకరించలేదు) అనే రెండింటి విరోధంలో కవి శిష్టాచారపు సూక్ష్మతను చూపిస్తున్నాడు — దాత సిద్ధంగా ఉన్నాడు, స్వీకర్త మాత్రం తండ్రి అనుమతి కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు. ఊర్మిళాదానం కూడా అక్కడే జరిగింది, దానితో అన్నదమ్ముల జంటకు భార్యల జంట సిద్ధమైంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे अष्टादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११८॥