సర్గ
రాముడు సీతాలక్ష్మణులతో దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించడం
అనసూయ అనుమతి, సాయంకాల వర్ణన, సీత అలంకరణ, తాపసుల వీడ్కోలు, వనప్రవేశంతో అయోధ్యాకాండ సమాప్తి
మునుపటి సర్గలో సీత స్వయంవరకథను సమగ్రంగా చెప్పింది. ఈ చివరి సర్గలో ఆ కథ ముగుస్తుంది, సాయంకాలం వర్ణించబడుతుంది, సీత అలంకరించబడుతుంది, రాత్రి ఆశ్రమంలో గడుపబడుతుంది, ఉదయం రాముడు తాపసుల వీడ్కోలు తీసుకొని దండకవనంలోకి ప్రవేశిస్తాడు — దీనితో అయోధ్యాకాండ కూడా ముగుస్తుంది. ఆ గొప్ప కథ విని ధర్మజ్ఞురాలైన అనసూయ రెండు చేతులతో మైథిలిని కౌగిలించుకొని, ఆమె శిరస్సు మూర్కొంది. ‘స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గల, విచిత్రమైన, మధురమైన మాటలతో నీవు చెప్పావు; స్వయంవరం ఎలా జరిగిందో అదంతా నేను విన్నాను’ అని ఆమె ప్రశంసిస్తుంది — ఇక్కడ కథనానికి మూడు గుణాలు చెప్పబడ్డాయి, స్పష్టమైన ఉచ్చారణ, వైచిత్ర్యం, మాధుర్యం. ‘మధురభాషిణీ, నీ కథతో నేను గాఢంగా ఆనందిస్తున్నాను; కాని శ్రీమంతుడైన సూర్యుడు శుభమైన రాత్రిని తెచ్చి అస్తమించాడు’ అని ఆమె అంటుంది — ఆనందం ముగియడం ఇష్టంతో కాదు, కాలంతోనే జరుగుతుందని సూచించబడుతుంది.
తరువాత అనసూయ సంధ్యాకాలాన్నే చిత్రిస్తుంది, ఆరు శ్లోకాలలో ఆశ్రమపు సాయంకాల దృశ్యాన్ని చూపిస్తుంది. పగలు ఆహారం కోసం చెదిరిపోయి, సంధ్యాకాలంలో గూళ్ళలో దాగిన పక్షుల నిద్రకు ముందటి ధ్వని వినిపిస్తున్నది. స్నానంతో తడిసి, నీటితో తడిసిన నారచీరలతో మునులు కలశాలు ఎత్తుకొని కలిసి తిరిగివస్తున్నారు. ఋషి విధిపూర్వకంగా అగ్నిహోత్రంలో హోమం చేయగా, గాలికి ఎగసిన, పావురం కంఠం వంటి ఎర్రని పొగ కనిపిస్తున్నది. చెట్లు, తక్కువ ఆకులు గలవైనా, చుట్టూ దట్టంగా కనిపిస్తున్నాయి; ఇంద్రియాలకు దూరమైన ప్రదేశంలో దిక్కులు కనిపించడం లేదు. రాత్రిసంచారులైన జంతువులు చుట్టూ సంచరిస్తున్నాయి, తపోవనపు జింకలు మాత్రం వేదికల దగ్గర పడుకున్నాయి — క్రూరజంతువుల సంచారమూ, అక్రూరజంతువుల విశ్రాంతీ రెండూ ఒకే సమయంలో. చివరకు — ‘సీతా, నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన రాత్రి మొదలైంది; వెన్నెల వస్త్రం కప్పుకొన్న చంద్రుడు ఆకాశంలో ఉదయించి కనిపిస్తున్నాడు.’ ‘జ్యోత్స్నాప్రావరణః’ (వెన్నెల వస్త్రం కప్పుకొన్నవాడు) అనే పదం అత్యంత రమణీయమైనది — వెన్నెలయే చంద్రునికి వస్త్రం అనే రూపకం. ఈ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — అనసూయ మాటతోనే సంధ్య వర్ణించబడుతుంది, కాబట్టి అది వెళ్ళడానికి అనుమతికి భూమిక అవుతుంది; ‘సమయం దాటిపోయింది, ఇక వెళ్ళు’ అని నేరుగా చెప్పకుండా ఆమె దృశ్యాలతోనే దాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది కవి మృదుత్వం. ఆరు శ్లోకాలలోనూ ఒకే క్రమం కనిపిస్తుంది — మొదట పక్షులు, తరువాత మునులు, తరువాత అగ్నిహోత్రపు పొగ, తరువాత చెట్లూ దిక్కులూ, తరువాత జింకలూ జంతువులూ, చివరకు ఆకాశంలో చంద్రుడు; అంటే దృష్టి గూడు నుంచి మొదలై ఆకాశం వరకు క్రమంగా పైకి లేస్తుంది.
‘వెళ్ళు, అనుమతి ఇస్తున్నాను; రాముని అనుసరించేదానివై ఉండు. మధురంగా చెబుతూ నీవు నన్ను కూడా సంతోషపెట్టావు’ అని అనసూయ అనుమతి ఇస్తుంది. ‘అనుజానామి’ (అనుమతి ఇస్తున్నాను) అనే పదంతో పెద్దల విధి పాలించబడింది — అతిథి తానుగా వెళ్ళడు, అనుమతి పొందిన తరువాతనే వెళ్తాడు. ‘మైథిలీ, ముందుగా నా ఎదుటనే అలంకరించుకో; వత్సా, దివ్యాలంకారాలతో శోభిస్తూ నాకు ప్రీతి కలిగించు’ అని ఆమె ప్రార్థిస్తుంది — దానఫలాన్ని చూడాలనే కోరికే వాత్సల్యానికి లక్షణం. అప్పుడు దేవకన్య వంటి సీత చక్కగా అలంకరించుకొని, తల వంచి ఆమె పాదాలకు నమస్కరించి, రాముని ఎదుటికి వెళ్ళింది. ‘సురసుతోపమా’ (దేవకన్యతో సమానమైనది) అనే ఉపమానంతో ఆ క్షణంలోని ఆమె రూపం సూచించబడింది; ‘శిరసా పాదౌ ప్రణమ్య’ (తల వంచి పాదాలకు నమస్కరించి) అనేది వెళ్ళే ముందు చూపిన వినయం.
వాగ్మిశ్రేష్ఠుడైన రాఘవుడు అలా అలంకరించుకున్న సీతను చూశాడు, తపస్విని ఇచ్చిన ప్రీతిదానంతో ఆనందించాడు. తరువాత మైథిలి అయిన సీత తపస్విని ఇచ్చిన వస్త్రాభరణమాలల ప్రీతిదానమంతటినీ రామునికి నివేదించింది — లభించిన వస్తువును భర్తకు నివేదించాలనేది శిష్టాచారం. మనుష్యులలో మిక్కిలి దుర్లభమైన మైథిలికి జరిగిన సత్కారాన్ని చూసి రాముడూ మహారథుడైన లక్ష్మణుడూ ఎంతో సంతోషించారు. ‘మానుషేషు సుదుర్లభాం’ (మనుష్యులలో మిక్కిలి దుర్లభమైనది) అనే మాటతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఈ దానం తపోబలం వల్ల పుట్టినది, లౌకికమైనది కాదు. తరువాత తాపసులందరిచేతా పూజించబడిన రఘునందనుడు చంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆ పవిత్రమైన రాత్రిని ప్రీతితో అక్కడ గడిపాడు. ‘శశినిభాననాం’ (చంద్రుని వంటి ముఖం గలది) అనే రాత్రి విశేషణం కూడా చంద్రోదయంతో సంగతమైనది; వనవాసంలో ఈ రాత్రి అత్యంత ప్రశాంతమైనది, ఎందుకంటే తరువాతి కాండంలో రాక్షసులతో సంగ్రామం మొదలవుతుంది. రాముని ఆనందం వస్తువులో లేదు, తపస్విని ప్రీతిలో ఉంది — ‘ప్రీతిదానేన జహర్ష’ (ప్రీతిదానంతో ఆనందించాడు) అనే మాటతో అది స్పష్టం. వనవాసంలో భూషణాల ప్రయోజనం శృంగారం కాదు, పెద్దల అనుగ్రహాన్ని ధరించడం అని భావం.
ఆ రాత్రి గడిచిన తరువాత, పురుషవ్యాఘ్రులిద్దరూ స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం చేసిన వనవాసులైన తాపసుల వీడ్కోలు తీసుకున్నారు. అడవిలో సంచరించే, ధర్మచారులైన ఆ తాపసులు వారితో ఇలా అన్నారు — ‘ఆ అడవిలో సంచారం రాక్షసులతో నిండిపోయింది. రాఘవా, ఈ మహారణ్యంలో రకరకాల రూపాలు గల నరభక్షకులైన రాక్షసులూ, రక్తం తాగే క్రూరమృగాలూ నివసిస్తున్నాయి. ఉచ్ఛిష్టుడైన (అశుచి అయిన) లేదా అజాగ్రత్తగా ఉన్న తాపసుని, బ్రహ్మచారిని వారు ఈ మహారణ్యంలో తినివేస్తారు; రాఘవా, వారిని నివారించు. అడవిలో పండ్లు సేకరించే మహర్షులు నడిచే దారి ఇదే; ఈ దారిన నీవు దుర్గమమైన అడవికి వెళ్ళవచ్చు.’ తాపసుల మాటలో రెండే ప్రార్థనలు — రక్షణ, మార్గదర్శనం; వాటిలో మొదటిదే తరువాతి అరణ్యకాండకు బీజం, ఎందుకంటే రాముని రాక్షసవధ ప్రతిజ్ఞ అక్కడే మొదలవుతుంది. ‘ఉచ్ఛిష్టం వా ప్రమత్తం వా’ (అశుచి అయినవానిని గాని అజాగ్రత్తగా ఉన్నవానిని గాని) అనే పదాలతో తపస్వుల బలహీనక్షణాలు సూచించబడ్డాయి — వారు అశుచులైనప్పుడు గాని అజాగ్రత్తగా ఉన్నప్పుడు గాని దాడికి గురవుతారు. ‘అభిషిచ్య’ (స్నానం చేసి) అనే పదంతో ఉదయపు స్నానం చేసిన తరువాతనే వీడ్కోలు తీసుకున్నారని సూచించబడుతుంది, ‘హుతాగ్నికాన్’ (అగ్నిహోత్రం చేసినవారు) అనేది తాపసుల విశేషణం; ‘నరవ్యాఘ్రౌ’ అనే ద్వివచనంతో రామలక్ష్మణులిద్దరూ గ్రహించబడ్డారు, సీత మాత్రం వేరుగా నిర్దేశించబడలేదు.
చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది — చేతులు జోడించిన తపస్వులైన బ్రాహ్మణులు ఇలా చెప్పగా, వారు స్వస్తివాచనం చేయగా, పరంతపుడైన రాఘవుడు భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి, సూర్యుడు మేఘమండలంలోకి ప్రవేశించినట్లు, అడవిలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ ఉపమానానికి రెండు అర్థాలు — సూర్యుడు మేఘమండలంలోకి ప్రవేశిస్తూ క్షణకాలం కప్పబడినట్లు అవుతాడు, కాని అతని తేజస్సు నశించదు; అలాగే రాముడు దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తూ లోకదృష్టి నుంచి మరుగవుతాడు, తేజస్సు తగ్గినవాడు కాడు. ఈ శ్లోకంతోనే అయోధ్యాకాండ ముగుస్తుంది; అరణ్యకాండ మొదటి సర్గ ‘ప్రవిశ్య తు మహారణ్యం దండకారణ్యమాత్మవాన్’ (ఆత్మవంతుడైన రాముడు దండకారణ్యమనే మహారణ్యంలోకి ప్రవేశించి) అని మొదలవుతుంది, దానితో కథ అవిచ్ఛిన్నంగా కొనసాగుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ ११९॥