అరణ్యకాండ
సర్గ
దండకారణ్య ప్రవేశం, తాపసాశ్రమ దర్శనం
రాముని దండకారణ్య ప్రవేశం, తాపసాశ్రమ మండల వర్ణన, ఋషుల సత్కారం, వారి శరణప్రార్థన
అరణ్యకాండ ఇక్కడ నుండి మొదలవుతుంది. గత కాండలో భరతుడు పాదుకలను తీసుకొని నందిగ్రామానికి వెళ్ళాడు; రాముడేమో చిత్రకూటం నుండి బయలుదేరి అత్రి ఆశ్రమంలో అత్రి, అనసూయల ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి ముందుకు సాగాడు. ఈ సర్గలో అతడు మహారణ్యమైన దండకారణ్యంలో ప్రవేశిస్తాడు. ‘ఆత్మవాన్’ (ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — అడవి భయంకరత్వానికి అతడు చలించలేదు, తనలో తానే స్థిరంగా నిలిచాడు. ఎదిరించరానివాడైన అతడు అక్కడ మొట్టమొదటగా తాపసుల ఆశ్రమమండలాన్ని చూస్తాడు. ఆ మండలం చుట్టూ దర్భలూ నారచీరలూ పరచి ఉన్నాయి, అది బ్రాహ్మతేజస్సుతో నిండి, ఆకాశంలో ప్రజ్వలించే సూర్యమండలంలాగా కళ్ళు చెదిరేలా ఉంది. ఉపమ రెండు విధాలు — శోభలోనూ తేజస్సులోనూ అది సూర్యమండలాన్ని పోలి ఉంది. అది సర్వభూతాలకూ శరణ్యం; దాని ముంగిలి ఎప్పుడూ చక్కగా ఊడ్చి శుభ్రంగా ఉండేది, అనేక మృగాలతో నిండి, పక్షిసమూహాలతో ఆవరించి ఉండేది. తపోవనంలో హింస లేదు కాబట్టి మృగాలూ పక్షులూ అక్కడ నిర్భయంగా తిరుగుతుంటాయి. అప్సరసల గణాలు దానిని నిత్యం పూజిస్తూ దాని సమీపంలో నాట్యం చేసేవి. విశాలమైన అగ్నిశాలలు, స్రుక్కులు మొదలైన యజ్ఞపాత్రలు, జింకచర్మాలు, దర్భలు, సమిధలు, నీటికలశాలు, ఫలమూలాలు అక్కడ శోభిస్తున్నాయి — ఇవన్నీ యజ్ఞోపకరణాలే. పవిత్రమైన, రుచికరమైన పండ్లనిచ్చే అడవి మహావృక్షాలు దానిని చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి; బలులతో హోమాలతో అది అర్చించబడుతూ, వేదఘోషతో ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉంది. ఇతర వనపుష్పాలు దాని చుట్టూ పరచుకొని ఉండగా, పద్మాలతో కూడిన కొలను దానికి మరింత శోభనిచ్చింది. ఇలా కవి రంగుతో, ధ్వనితో, సుగంధంతో తపోవనపు పవిత్రతనూ శాంతినీ చిత్రిస్తున్నాడు. ఇదే వనం క్రూరులైన రాక్షసులచే ఆక్రమించబడి ఉందని ముందు తెలుస్తుంది; అందువల్ల ఈ ప్రారంభపు శాంతి ఆ వైరుధ్యం వల్లనే మరింత ప్రకాశిస్తుంది. ఆశ్రమ వర్ణన పదకొండు విశేషణాలతో ఒకే వాక్యంలో కూర్చబడింది; అది కవి శైలికి ఒక లక్షణం.
అక్కడ నివసించే మునులు ఫలమూలాలు తినేవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు; నారచీరలూ కృష్ణాజినాలూ వారి వస్త్రాలు. వారి కాంతి సూర్యునిదీ అగ్నిదీ లాంటిది; వారు పురాతనులు, పుణ్యాత్ములు, నియమితాహారులు, పరమర్షులు. ‘పురాణులు’ అనే పదంతో వారి చిరకాలత్వమూ తపస్సు పరిపక్వమవడమూ సూచించబడ్డాయి — వారు కొత్తగా దీక్ష పుచ్చుకున్నవారు కారు, సిద్ధులూ వృద్ధులూ. వారితో శోభిల్లిన ఆ ఆశ్రమపదం బ్రహ్మదేవుని భవనంలా ప్రసిద్ధమై, వేదఘోషతో ప్రతిధ్వనిస్తూ, బ్రహ్మవేత్తలైన మహాభాగులైన బ్రాహ్మణులతో విరాజిల్లుతూ ఉంది. అటువంటి తాపసాశ్రమమండలాన్ని చూసి, శ్రీమంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాఘవుడు ఆ మహాధనుస్సు అల్లెత్రాటిని విడిచి, దానిని వింటినారి లేనిదిగా చేసిన తర్వాతనే ఆశ్రమానికి చేరాడు. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన శిష్టాచారం సూచించబడింది — తపోవనంలో ప్రవేశించేటప్పుడు క్షత్రియుడైనా ముందు ఆయుధాన్ని శాంతింపజేసి, ఆ తర్వాతే అడుగు పెడతాడు. ధనుస్సును వంచి దించడమే తపోవనానికి చేసే మొదటి ప్రణామం.
దివ్యజ్ఞానసంపన్నులైన మహర్షులు రాముని చూసి సంతోషించి, అతని వద్దకూ యశస్వినియైన వైదేహి వద్దకూ ఎదురేగారు. ‘దివ్యజ్ఞానోపపన్నులు’ అనే విశేషణంతో సూచించబడుతున్నది — వారు అతని రాకను ముందే తెలుసుకున్నారు, అందుకే ఎదురేగడం సహజంగా జరిగింది. ఉదయిస్తున్న చంద్రునిలా ఉన్న ఆ ధర్మచారిని చూసి, లక్ష్మణునీ యశస్వినియైన వైదేహినీ చూసి, దృఢవ్రతులైన వారు మంగళాశీస్సులు పలుకుతూ వారిని ఆదరించారు. చంద్రుని ఉపమతో చల్లదనమూ సౌమ్యతా సూచించబడ్డాయి, ప్రతాపం కాదు — వనవాసుల పట్ల రాముడు శాంతుడే. సీత పేరు కూడా ప్రత్యేకంగా ‘యశస్విని’ అని చెప్పబడింది; అడవిలో కూడా ఆమె కీర్తి ముందే చేరుకొని ఉంది. వనవాసులైన తాపసులు రాముని రూపాన్నీ శరీరసౌష్ఠవాన్నీ కాంతినీ సుకుమారత్వాన్నీ చక్కని వేషాన్నీ ఆశ్చర్యచకితులై చూశారు. ఆశ్చర్యమూర్తులైన వైదేహినీ లక్ష్మణునీ రామునీ వారు రెప్పవేయనట్లున్న కళ్ళతో చూశారు — దేవతలు రెప్ప వేయనట్లే వారు కూడా రెప్పపాటు లేనివారయ్యారు. తపస్సుతో శాంతించిన ఋషులు కూడా వీరిని చూసి విస్మయం పొందారు. ఇక్కడ కవి తపస్తేజస్సు, రాజతేజస్సు కలుసుకోవడాన్ని చూపుతున్నాడు; రెండు వైపులా మొదటి భావం ప్రేమే, సందేహం కాదు. లక్ష్మణుని పేరు రామునితో పాటే చెప్పబడుతుంది, ఎందుకంటే అతడు నీడలా అనుసరిస్తాడు. సీత మధ్యలో, సోదరులిద్దరూ ఇరువైపులా — ఈ ముగ్గురి చిత్రమే కాండమంతటా కొనసాగుతుంది. ఋషుల విస్మయం కేవలం సౌందర్యం గురించే కాదు, సుఖాలకు తగిన రాజకుమారుడు వనవాసాన్ని నిశ్చయించుకోవడం గురించి కూడా.
తరువాత సర్వభూతహితంలో నిమగ్నులైన ఆ మహాభాగులు అతిథియైన రాఘవుని పర్ణశాలలో కూర్చోబెట్టారు. ‘అతిథి’ అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — రాముడు ఇక్కడ శరణాగతుడు కాడు, పూజ్యుడైన అతిథి. అగ్నితో సమానులైన ఆ ధర్మచారులు విధిపూర్వకంగా రాముని సత్కరించి జలం తెచ్చారు; పాద్యం, అర్ఘ్యం అనే గృహస్థధర్మం అడవిలో కూడా విడువబడలేదు. ‘పావకోపములు’ (అగ్నితో సమానులు) అనే విశేషణంతో వారి తపఃప్రభావం సూచించబడింది — అగ్నిలా వారు పవిత్రులు, దహించగల సమర్థులు, అయినా వినయంతో చేతులు జోడించి నిలబడతారు. పరమానందంతో మంగళాశీస్సులు పలుకుతూ, కందమూలాలూ పూలూ పండ్లూ ఆశ్రమమంతా ఆ మహాత్మునికి సమర్పించి, ధర్మజ్ఞులైన వారు ఇలా అన్నారు. ఆశ్రమాన్ని కూడా సమర్పించడం విశేషం — తమకు ఉన్నదంతా వారు రాజుకు అర్పించారు. వారు అంటున్నారు — ‘ఈ జనులకు రాజు ధర్మపాలకుడు, శరణ్యుడు, మహాయశస్వి, పూజనీయుడు, మాన్యుడు, దండధరుడు, గురువు. ఓ రాఘవా, ఇంద్రుని నాలుగో అంశగా ఉండి అతడు ప్రజలను రక్షిస్తాడు.’ ఇలా వారు రాజధర్మ స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తున్నారు — రక్షణే రాజు మూలకర్తవ్యం, అదే అతని పూజ్యతకు కారణం. ఋషులు స్తుతి చేయడం లేదు, కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నారు. రాజుకు ఇచ్చిన ఐదు విశేషణాలు — ధర్మపాలుడు, శరణ్యుడు, పూజనీయుడు, మాన్యుడు, గురువు — క్రమంగా రక్షణ నుండి పూజ వైపు ఆరోహిస్తాయి.
‘అందువల్లనే అందరి నమస్కారాలు అందుకునే రాజు శ్రేష్ఠమైన రమ్యమైన భోగాలను అనుభవిస్తాడు’ అని వారు ముగిస్తారు — భోగం రక్షణకు జీతమే తప్ప, ఇష్టానుసారం అనుభవించే హక్కు కాదు. ‘మేము నీ రాజ్యంలో నివసించేవారం, కాబట్టి నీవు మమ్మల్ని రక్షించాలి. నగరంలో ఉన్నా వనంలో ఉన్నా నీవే మా రాజువు, జనేశ్వరుడివి.’ వనవాసి అయినా రాముడు వారికి రాజే అనే మాట ఎంతో ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే రాజ్యాన్ని విడిచినా ప్రజారక్షణను అతడు విడువలేదు. ‘దండాన్ని విడిచినవారం, క్రోధాన్ని జయించినవారం, ఇంద్రియాలను జయించినవారం, తపస్సే ధనంగా గలవారం అయిన మేము గర్భంలోని శిశువుల్లా ఎల్లప్పుడూ నీచేత రక్షించబడవలసినవారం’ — తాము స్వయంగా దండాన్ని విడిచిపెట్టడమే వారి బలహీనత. ‘గర్భభూతులు’ అనే ఉపమ కరుణామయమైనది; తల్లి గర్భాన్ని క్షణమైనా ఉపేక్షించనట్లే, రాజు తపస్వులను ఉపేక్షించకూడదు. ఇలా పలికి వారు పండ్లతో, కందమూలాలతో, పూలతో, ఇతర రకరకాల వన్యాహారాలతో లక్ష్మణ సహితుడైన రాఘవుని పూజించారు. అగ్నితో సమానులైన, న్యాయమార్గంలో నడిచే ఇతర సిద్ధ తాపసులు కూడా యథావిధిగా ఆ ప్రభువును తృప్తిపరిచారు. ఈ ప్రార్థనే ఈ కాండమంతటికీ కథాబీజం. ఇక్కడ నుండి సర్గ సర్గలోనూ రాక్షసవధ కథ కొనసాగుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥