సర్గ
దశరథుని అంత్యేష్టి సంస్కారం
వసిష్ఠుని ఆదేశం, భరతుని విలాపం, ప్రేతకార్యాలు, చితారోహణం, సరయూ నదిలో ఉదకక్రియ
మునుపటి సర్గలో భరతుడు కఠినమైన శపథాలతో కౌసల్యకు తన నిర్దోషత్వాన్ని నిరూపిస్తూ శోకంతో స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడిపోయాడు; అతనికి ఆ రాత్రి విలాపంతోనే గడిచింది. ఈ సర్గలో తెల్లవారింది, కర్తవ్యం ఎదుట నిలిచింది. వక్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, శ్రేష్ఠమైన వాక్కు గలవాడూ అయిన ఋషి వసిష్ఠుడు శోకంతో తపిస్తున్న కైకేయి కుమారుడు భరతునితో అన్నాడు: ‘మహాయశస్వీ, రాజకుమారా, నీకు శుభమగుగాక; శోకించింది చాలు. ఇది తగిన సమయం; రాజుకు ఉత్తమమైన ‘సంయానం’ చేయి.’ ‘సంయానమ్’ అనే పదంతో శవపు అంతిమయాత్ర చెప్పబడుతున్నది. గురువు చెప్పిన ఈ మాట శోకాన్ని నిషేధించడం కాదు, శోకాన్ని కర్తవ్యంలో వినియోగించడం — విలాపం నుండి క్రియ వైపు నడిపించడం. దీనితోనే సర్గ విషయం సూచించబడింది.
ధర్మం తెలిసిన భరతుడు వసిష్ఠుని మాట విని నేలకు వంగి — గురువుకు ప్రణమిల్లి నేలపై సాష్టాంగపడి — ప్రేతకృత్యాలన్నీ చేయించాడు. ‘కారయామాస’ (చేయించాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — భరతుడు తాను మాత్రమే చేయడం లేదు, పుత్రధర్మంతో అన్నీ చేయిస్తున్నాడు. భరతుడు కేకయదేశం నుండి తిరిగి వచ్చే వరకు రాజు శరీరం తైలద్రోణిలో ఉంచబడింది, ఎందుకంటే కొడుకు లేకుండా దహనం విధించబడలేదు. ఇప్పుడు దానిని నూనె నుండి బయటకు తీసి నేలపై ఉంచారు. చాలాకాలం నూనెలో ఉండటం వల్ల అతని ముఖం కొంచెం పసుపురంగుకు మారింది; చూస్తే ఆ భూపతి నిద్రపోతున్నట్లే తోచాడు — మరణాన్ని నిద్రతో పోల్చే ఈ ఉపమానం ఎక్కడైనా కరుణను పుట్టిస్తుంది. తరువాత రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించిన శ్రేష్ఠమైన శయ్యపై అతన్ని పడుకోబెట్టి, కొడుకు తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించాడు. అతని విలాపం ప్రశ్నల రూపంలో ఉంది — ‘రాజా, నేను దూరంగా ఉండి ఇంకా రాకముందే నువ్వు ఏమి నిశ్చయించుకున్నావు? ధర్మజ్ఞుడైన రాముణ్ణీ మహాబలుడైన లక్ష్మణుణ్ణీ ప్రవాసానికి పంపి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? దుఃఖిస్తున్న ఈ జనాన్ని విడిచిపెట్టి, అలుపెరుగని కర్మలు చేసే పురుషసింహుడైన రాముడు లేని జనాన్ని వదిలేసి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? నువ్వు వెళ్ళిపోయి, రాముడు అడవిని ఆశ్రయించగా, ఈ నగరంలో నిశ్చింతగా యోగక్షేమాన్ని ఎవరు కల్పిస్తారు? రాజా, నువ్వు లేని భూమి విధవలా ప్రకాశించడం లేదు; ఈ నగరం నాకు చంద్రుడు లేని రాత్రిలా కనిపిస్తున్నది.’ ఈ శ్లోకాలలో భరతుని వేదన తండ్రి వియోగం వల్ల మాత్రమే కాదు, రాజ్యం అనాథ కావడం వల్ల కూడా. రెండు నష్టాలు ఏకకాలంలో — తండ్రి పోయాడు, అన్న అడవిలో ఉన్నాడు. భూమికి వైధవ్యం, నగరానికి చంద్రుడు లేకపోవడం — రెండు ఉపమానాలూ ఒకే ఆశయాన్ని మోస్తున్నాయి: రక్షకుడు లేనప్పుడు శోభ నశిస్తుంది.
ఇలా దీనమనస్కుడై విలపిస్తున్న భరతునితో మహాముని వసిష్ఠుడు మళ్ళీ అన్నాడు: ‘మహాబాహూ, ఈ ప్రజాపతికి చేయవలసిన ప్రేతకార్యాలను కలవరపడకుండా, ఆలోచించకుండా చేయించు.’ ‘అవిచారితమ్’ (ఆలోచించకుండా) అనే పదపు ఆశయం — ఇక్కడ ఆలోచనకు అవకాశం లేదు, కాలమే ఆజ్ఞాపిస్తున్నది; ఆలస్యమైతే శవసంస్కారం దూషితమవుతుంది. భరతుడు ‘అలాగే’ అని చెప్పి, వసిష్ఠుని మాటను గౌరవించి, ఋత్విక్కులనూ పురోహితులనూ ఆచార్యులనూ అన్నివిధాలా తొందరపెట్టాడు. గురువు మాటను గౌరవించడమే భరతుని శీలం — అతడు ఎదురుచెప్పడు, ఆలస్యం చేయడు. అగ్నిగృహం నుండి బయటకు తెచ్చిన రాజు అగ్నులలో ఋత్విక్కులూ యాజకులూ యథావిధిగా హోమం చేశారు. దశరథుడు ఆహితాగ్ని, అశ్వమేధాది యజ్ఞాలను అనుష్ఠించినవాడు; అందువల్ల అతని గార్హపత్యాది అగ్నులతోనే అంత్యసంస్కారం విధించబడుతున్నది — ఆహితాగ్ని అంత్యేష్టికి ఇదే విధి. తరువాత చైతన్యం లేని రాజును పల్లకిలో ఎక్కించి, కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన, మనస్సు చెదిరిన పరిచారకులు అతన్ని మోసుకువెళ్ళారు. ‘బాష్పకంఠాః’ (కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయినవారు) అనే పదంతో కవి వారి మౌనాన్నే చూపిస్తున్నాడు — ఏడవడానికి కూడా వారికి శక్తి లేదు, గొంతు కన్నీళ్ళతో అడ్డగించబడింది. ‘గతచేతనమ్’ (చైతన్యం లేనివాడు) అనే పదం కూడా మర్మస్పర్శి — ఇంతకాలం ‘రాజు’ అని పిలవబడినవాడు ఇప్పుడు చైతన్యం లేని భారం మాత్రమే.
రాజు ముందు నడిచే జనులు దారిలో వెండినీ బంగారాన్నీ రకరకాల వస్త్రాలనూ వెదజల్లుతూ వెళ్ళారు — ఇది రాజు అంతిమ దానయాత్ర; బ్రతికి ఉన్నప్పుడు దాతగా ప్రసిద్ధుడైనవాని మార్గం కూడా దానంతోనే నిండుతున్నది. మరికొందరు చందనాన్నీ, అగరు నిర్యాసాన్నీ, సరళ, పద్మక, దేవదారు కర్రలనూ తెచ్చి చితిపై వేశారు — ఇవన్నీ సుగంధమైన కర్రలు, రాజుకు తగిన చితి. రకరకాల ఇతర సుగంధద్రవ్యాలను కూడా అక్కడికి తెచ్చి, ఋత్విక్కులు ఆ భూపతిని చితి మధ్యలో పడుకోబెట్టారు. అప్పుడు అగ్నిలో హోమం చేసి అతని ఋత్విక్కులు జపం చేశారు — వేదమంత్రాలను మంద్రస్వరంలో జపించారు; సామగాయకులు శాస్త్రానుసారంగా అక్కడ సామాలను గానం చేశారు. ఈ విధంగా ఈ సంస్కారం కేవలం లౌకికమైనది కాదు, శ్రౌతమైనది — మంత్రంతో, అగ్నితో, సామంతో కూడినది. కవి ఇక్కడ దుఃఖాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించడం లేదు; క్రియల క్రమాన్నే చెబుతున్నాడు, దానితోనే గాంభీర్యం పుడుతున్నది. విలాపం స్థానంలో ఇప్పుడు విధి నిలిచింది, ఎందుకంటే విధే శోకానికి మర్యాద.
ఆ తరువాత అతని భార్యలు యథార్హంగా పల్లకీలలో, వాహనాలలో, వృద్ధులు చుట్టూ ఉండగా నగరం నుండి బయలుదేరారు — రాజస్త్రీల నిష్క్రమణం కూడా మర్యాదతోనే, ప్రతి ఒక్కరూ తమ పదవికి తగిన వాహనంలో. అగ్నితో చితిపై ఉన్న ఆ రాజుకు ఋత్విక్కులు అప్రదక్షిణం చేశారు — ప్రేతకర్మలో ఎడమవైపుగా తిరిగే ప్రదక్షిణ విధించబడింది, దేవకర్మలో కుడివైపుగా; ఈ క్రియాభేదంతోనే మంగళామంగళాల వివేకం సూచించబడుతున్నది. శోకంతో తపిస్తున్న కౌసల్య మొదలైన స్త్రీలు కూడా అలాగే చేశారు. అక్కడ వేలాదిగా ఉన్న ఆర్తులైన స్త్రీలు కరుణంగా ఆక్రోశిస్తున్న నాదం క్రౌంచపక్షుల నాదంలా వినిపించింది. ‘క్రౌంచి’ ఉపమానం వాల్మీకి మొదటి శ్లోకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — క్రౌంచవధ నుండే ఆదికావ్యం పుట్టింది; ఇక్కడ మళ్ళీ క్రౌంచపక్షుల ఆక్రందనతో రాజు దహనం వర్ణించబడుతున్నది. ఒకటి దశరథుని మృత్యువు, మరొకటి రాముని వనవాసం — రెండు శోకాల సంగమం ఈ నాదంలో వినిపిస్తున్నది.
తరువాత ఏడుస్తూ, నిస్సహాయులై, మళ్ళీ మళ్ళీ విలపిస్తూ రాజపత్నులు వాహనాల నుండి సరయూ తీరంలో దిగారు. భరతునితో కలిసి ఆ రాజస్త్రీలూ మంత్రులూ పురోహితులూ ఉదకక్రియ చేసి — జలాంజలి ఇచ్చి — కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో నగరంలో ప్రవేశించి, పది రోజులు నేలపై పడుకుంటూ దుఃఖాన్ని గడిపారు. ఈ శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో (ఉపజాతిలో) రచించబడింది. ‘దశాహమ్’ (పది రోజులు) అనే పదంతో ఆశౌచకాలం నిర్దేశించబడింది; తరువాతి సర్గలో పన్నెండవ రోజున శ్రాద్ధకర్మ ప్రారంభమవుతుంది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ దశరథుని అంత్యేష్టి సంస్కారాన్ని ముగిస్తున్నది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥