సర్గ
కౌసల్య ఎదుట భరతుని శపథాలు
భరతుని ఆత్మనివేదనం, కౌసల్య కటువచనాలు, ముప్పై ఎనిమిది శపథాల మాల, తల్లి ఓదార్పు
మునుపటి సర్గలో భరతుడు కైకేయిని నిందించి, తోమరాలతో అంకుశాలతో పొడవబడిన ఏనుగులా నేలపై పడిపోయాడు. ఈ సర్గలో అతడు చాలాసేపటికి లేచి స్పృహలోకి వస్తున్నాడు. లేవగానే అతడు కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో దీనురాలైన తల్లి వైపు చూస్తాడు, తరువాత అమాత్యుల మధ్యనే ఆమెను నిందిస్తాడు. అతని మాట మూడు విధాలైన నివేదనం — ‘నేను రాజ్యాన్ని ఎన్నడూ కోరలేదు, తల్లితో కలిసి ఏ మంతనమూ చేయలేదు; రాజు ఆలోచించిన అభిషేకం గురించి కూడా నాకు తెలియదు, ఎందుకంటే శత్రుఘ్నునితో కలిసి నేను దూరదేశంలో ఉన్నాను; మహాత్ముడైన రాముని వనవాసమూ, సౌమిత్రీ సీతల ప్రవాసమూ ఎలా జరిగాయో కూడా నాకు తెలియదు’ అని. అమాత్యుల మధ్య ఈ మాట చెప్పడం ముఖ్యమైనది — భరతుడు కేవలం తల్లినే కాదు, సమస్త రాజమండలాన్నీ సాక్షిగా నిలబెడుతున్నాడు, తద్వారా లోకంలో తన నిర్దోషత్వం బయటపడాలని. ఈ నాలుగు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్లో) మాత్రం అవి సర్గకు ప్రస్తావనలా ఉన్నాయి. ‘దీర్ఘకాలాత్’ (చాలాసేపటికి) అనే పదంతో మూర్ఛ ఎంతసేపు ఉందో సూచించబడుతున్నది — మునుపటి సర్గ చివరలో పడిపోయిన అతడు చాలాసేపటికే లేస్తున్నాడు. ‘సంజ్ఞాం లబ్ధ్వా’ (స్పృహ పొంది) అంటే శరీరానికి చైతన్యం తిరిగి వచ్చింది, కాని మనస్సుకు శాంతి రాలేదు. ఇక్కడ భరతుని మాట ప్రలాపం కాదు, చక్కగా వ్యవస్థీకరించిన మూడు వాక్యాల ప్రమాణం — కోరిక లేకపోవడం, తెలియకపోవడం, దూరదేశంలో ఉండటం. శత్రుఘ్నుడు తనతో ఉన్నాడని ప్రస్తావించడం కూడా సాక్ష్యంగానే చేయబడింది. ఈ విధంగా కవి రాబోయే శపథపర్వానికి భూమికను రచిస్తున్నాడు — స్వయంగా నిర్దోషి అయినవాడే శపథం చేయగలడు.
అలా ఆక్రోశిస్తున్న మహాత్ముడైన భరతుని శబ్దాన్ని గుర్తించి కౌసల్య సుమిత్రతో అన్నది — ‘క్రూరకర్మలు చేసిన కైకేయి కొడుకు భరతుడు వచ్చాడు; దీర్ఘదర్శి అయిన ఆ భరతుణ్ణి చూడాలనుకుంటున్నాను’ అని. ‘క్రూరకార్యాయాః’ (క్రూరకర్మలు చేసినదాని) అనే విశేషణంతో ఆమెకు ఇంకా చల్లారని రోషం సూచించబడుతున్నది, అయినా ‘దీర్ఘదర్శినమ్’ (దీర్ఘదర్శి) అనే పదంతో భరతుని పట్ల ఆమెకున్న గౌరవం కూడా ప్రకాశిస్తున్నది. ఇలా చెప్పి, రంగు వెలిసిన ముఖంతో, కృశించి, వణుకుతూ, చైతన్యం కోల్పోయినట్లుగా ఆమె భరతుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరింది. అదే సమయంలో రాజకుమారుడైన భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి అదే దారిలో కౌసల్య నివాసం వైపు బయలుదేరాడు. తరువాత శత్రుఘ్నభరతులు కౌసల్యను చూసి దుఃఖించారు; పడిపోయి, స్పృహ కోల్పోయి, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న ఆమెను కౌగిలించుకున్నారు. ఏడుస్తున్న వారిద్దరూ ఏడుస్తున్న ఆమె దగ్గరకు చేరి హత్తుకున్నారు; పూజ్యురాలూ మనస్వినీ అయిన కౌసల్య తీవ్రమైన దుఃఖంతో భరతునితో మాట్లాడింది. వారిద్దరి కలయిక మౌనంతోనే మొదలైంది — కన్నీళ్ళే మొదటి మాట. ‘శబ్దమాజ్ఞాయ’ (శబ్దాన్ని గుర్తించి) అనే పదంతో చూపబడింది — కౌసల్య భరతుణ్ణి చూడటం లేదు, అతని ఆక్రందనను మాత్రమే వింటున్నది; దానితోనే ఆమె అతన్ని గుర్తిస్తున్నది. ఇద్దరి గమనమూ ఒకరి వైపు ఒకరిది — ఆమె అతని వైపు, అతడు ఆమె వైపు; దారిలోనే కలయిక జరిగింది. కవి కూర్చిన ఈ యాదృచ్ఛికత ఇద్దరి హృదయాలలోనూ ఒకే శోకం ఉందని సూచిస్తున్నది. ‘ఆర్యా మనస్వినీ’ (పూజ్యురాలు, మనస్విని) అనే రెండు విశేషణాలతో కౌసల్య గాంభీర్యమూ ధైర్యమూ గుర్తుచేయబడుతున్నాయి — ఆమె పడిపోయి స్పృహ కోల్పోయినా, ఆమే మొదట మాట్లాడగలుగుతున్నది.
కౌసల్య మాట వ్యంగ్యంతో నిండి ఉంది — ‘రాజ్యం కోరుకున్న నీకు ఈ ముళ్ళు లేని రాజ్యం దక్కింది; బాధ ఒక్కటే, అది కైకేయి క్రూరకర్మతో ఇంత త్వరగా సంపాదించబడింది’ అని. తరువాత ఆమె అడుగుతున్నది — ‘నా కొడుకును నారచీరలతో వనవాసిగా పంపి, క్రూరదృష్టి గల కైకేయి అందులో ఏ గుణాన్ని చూస్తున్నది?’ అని. ఆ తరువాత ఆమె తనకు గతిని కోరుతున్నది — ‘మహాయశస్వి, హిరణ్యనాభుడు అయిన నా కొడుకు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి కైకేయి నన్ను కూడా వెంటనే పంపాలి. లేదా సుమిత్రను వెంటబెట్టుకొని, అగ్నిహోత్రాన్ని ముందుంచుకొని, రాఘవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి నేనే సుఖంగా వెళ్ళిపోతాను. లేదా ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడైన నా కొడుకు ఎక్కడ తపస్సు చేస్తున్నాడో అక్కడికి నువ్వే ఈ రోజు నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి’ అని. చివరకు ఆమె అత్యంత కటువైన మాట అంటున్నది — ‘ధనధాన్యాలతో నిండిన, ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలతో సంపూర్ణమైన ఈ విశాల రాజ్యాన్ని ఆమె నీకు అప్పగించింది’ అని. ‘నిర్యాతితమ్’ (అప్పగించింది) అనే పదం దానంలా ధ్వనిస్తుంది, నిజానికి అపహరణనే సూచిస్తుంది. ఈ మాటలు కౌసల్య పుత్రశోకం వల్ల పుట్టినవి, వైరం వల్ల కాదు — అయినా అవి భరతునికి విషంలా దుస్సహమైనవి. ‘హిరణ్యనాభః’ (బంగారు నాభి గలవాడు) అనేది రాముని శుభలక్షణాన్ని సూచించే విశేషణం; దానితో ఆమె కొడుకు రాజయోగ్యతను గుర్తుచేస్తున్నది. ‘అగ్నిహోత్రం పురస్కృత్య’ (అగ్నిహోత్రాన్ని ముందుంచుకొని) అనే పదంతో ఆమె వానప్రస్థవిధినే అనుసరించాలనుకుంటున్నది — భర్త మరణించాక ధర్మపత్నికి అదే మార్గం. మూడు వికల్పాలలోనూ — కైకేయి పంపడం, తానే వెళ్ళడం, భరతుడు తీసుకువెళ్ళడం — అన్నిటిలోనూ ఒకే ఆశయం, రాముని దగ్గర నివసించడం.
ఇటువంటి ఎన్నో క్రూరమైన మాటలతో గద్దించబడిన పాపరహితుడైన భరతుడు, గాయాన్ని సూదితో గుచ్చినట్లు, తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు. ఉపమానం ఎంతో సూక్ష్మమైనది — ముందే గాయపడినవాని గాయంలోనే సూది గుచ్చబడింది; తల్లి మాటలు అతని మునుపటి దుఃఖాన్నే రెట్టింపు చేస్తున్నాయి. కలవరపడిన చిత్తంతో అతడు ఆమె పాదాలపై పడ్డాడు, ఎన్నో విధాలుగా విలపించి స్పృహ కోల్పోయాడు, తరువాత మళ్ళీ స్పృహలోకి వచ్చాడు. ఇలా విలపిస్తున్న, ఎన్నో శోకాలతో ఆవరించబడిన ఆ కౌసల్యతో భరతుడు చేతులు జోడించి అన్నాడు — ‘ఆర్యా, ఏమీ తెలియని, కళంకం లేని నన్ను ఎందుకు నిందిస్తున్నావు? రాఘవుని పట్ల నాకున్న విపులమైన ప్రేమ నీకు తెలుసు కదా’ అని. ఇక్కడ ‘జానాసి’ (నీకు తెలుసు) అనే పదంతో అతడు ఆమె హృదయాన్నే సాక్షిగా పిలుస్తున్నాడు. ఆ తరువాత అతడు మొదలుపెట్టేది మొత్తం అయోధ్యాకాండలోనే విలక్షణమైన భాగం — ముప్పై ఎనిమిది శపథాల దీర్ఘమాల, దానితో అతడు తన నిరపరాధత్వాన్ని నిరూపించాలనుకుంటున్నాడు. ‘అనఘః’ (పాపరహితుడు) అనే విశేషణంతో కవి తానే భరతుని నిర్దోషత్వాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — పాఠకునికి సందేహం మిగలదు. ‘చరణౌ పపాత’ (పాదాలపై పడ్డాడు) అనే పదంతో భరతుడు మాటతో కాక శరీరంతోనే మొదటి జవాబిస్తున్నాడు. రెండుసార్లు మూర్ఛ — మునుపటి సర్గలో కైకేయి ఎదుట, ఇక్కడ కౌసల్య ఎదుట — అతని శారీరక దౌర్బల్యాన్ని కాదు, మానసిక ఆఘాతపు తీవ్రతనే చూపిస్తున్నది. శపథాల ప్రారంభంలో ‘జానాసి’ అనే పదమే అతనికి ఏకైక శరణం.
భరతుని శపథాల రచన ఏకరూపంగా ఉంటుంది — ప్రతి శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘యస్యార్యోఽనుమతే గతః’ (ఎవరి అనుమతితో ఆర్యుడు వెళ్ళాడో) అనే ధ్రువపదం పునరావృతమవుతుంది, పూర్వార్ధంలో ఏదో ఒక పాపం నిర్దేశించబడుతుంది. ఆశయం — ‘ఎవరి అనుమతితో ఆర్యుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాడో, అతనికి ఈ పాపం కలుగుగాక’ అని. మొదటి శపథంలో అతడు అంటున్నాడు — ‘అతని బుద్ధి అధ్యయనం చేసిన శాస్త్రాన్ని అనుసరించకుండుగాక, అతడు సత్యసంధుడూ సజ్జనశ్రేష్ఠుడూ కాకుండుగాక’ అని. తరువాత వరుసగా — ‘అతడు పాపాత్ముల సేవకుడవుగాక, సూర్యునికి ఎదురుగా మలమూత్రాలు విసర్జించుగాక, నిద్రపోతున్న ఆవును కాలితో తన్నుగాక; యజమాని సేవకుని చేత గొప్ప పని చేయించుకొని అతనికి ఫలం లేకుండా చేస్తే కలిగే అధర్మం అతనికి కలుగుగాక; ప్రాణులను కన్నబిడ్డల్లా పాలించే రాజుకు ద్రోహం చేసేవారికి కలిగే పాపం అతనికి కలుగుగాక; పన్నులో ఆరవ భాగాన్ని తీసుకొని ప్రజలను రక్షించని రాజుకు కలిగే అధర్మం అతనికి కలుగుగాక; సత్రయాగంలో తపస్వులకు యజ్ఞదక్షిణను వాగ్దానం చేసి ఎగవేసేవారికి కలిగే పాపం అతనికి కలుగుగాక; ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలతో కిక్కిరిసి, శస్త్రాలతో నిండిన యుద్ధంలో అతడు సజ్జనుల ధర్మాన్ని పాటించకుండుగాక; గురువు ప్రయత్నపూర్వకంగా ఉపదేశించిన, అతి సూక్ష్మమైన అర్థం గల శాస్త్రాన్ని ఆ దుష్టాత్ముడు నశింపజేసుకొనుగాక’ అని. ఈ శపథపద్ధతి ప్రాచీనమైనది — తన శుద్ధిని నిరూపించుకోవడానికి వక్త మరొకరికి గొప్ప పాపాన్ని ఆశిస్తాడు. ఇక్కడ విశేషం ఏమిటంటే — భరతుడు ‘నాకు ఈ పాపం కలుగుగాక’ అని అనడం లేదు, ‘ఎవరి అనుమతితో రాముడు వెళ్ళాడో అతనికి కలుగుగాక’ అంటున్నాడు. ఈ విధంగా అతడు తనను ఆ వ్యక్తి నుండి వేరుగా నిలుపుకుంటున్నాడు. పాపాల ఎంపిక కూడా చక్కగా ఆలోచించినదే — మొదట బుద్ధి శాస్త్రం నుండి భ్రష్టమవడం, తరువాత శారీరక అశౌచం, తరువాత రాజద్రోహమూ రాజాపరాధమూ — తేలికైనదాని నుండి బరువైనదాని వైపు క్రమం కనిపిస్తుంది. ‘ప్రైష్యం యాతు’ అనే చోట ‘ప్రైష్యం’ అంటే దాసత్వం, నీచసేవ; ‘బలేః షడ్భాగః’ అంటే ప్రజల నుండి రాజు తీసుకోదగిన ఆదాయంలో ఆరవ వంతు, దానిని తీసుకున్నందుకు ప్రజారక్షణే ప్రత్యుపకారం అనేది శాస్త్రమర్యాద. ‘సంశ్రుత్య అపలపనం’ అంటే వాగ్దానం చేసి దానాన్ని ఎగవేయడం.
శపథాల రెండవ గుచ్ఛం కులధర్మానికి సంబంధించినది. ‘విశాలమైన భుజాలూ భుజస్కంధాలూ గల, చంద్రసూర్యుల తేజస్సు గల ఆ రాముడు రాజ్యంలో ఆసీనుడై ఉండటాన్ని అతడు చూడకుండుగాక’ — రాముని రాజ్యాభిషేకాన్ని చూడటమే గొప్ప పుణ్యం, దానిని కోల్పోవడమే శాపం. ‘దయలేని ఆ వ్యక్తి పాయసాన్నీ కృసరాన్నీ (నువ్వుల పులగాన్నీ) మేకమాంసాన్నీ వృథాగా (దేవతలకు నివేదించకుండా) తినుగాక, గురువులను అవమానించుగాక; ఆవులను కాలితో తాకుగాక, గురువులను నిందించుగాక, మిత్రునికి తీవ్రంగా ద్రోహం చేయుగాక; నమ్మకంతో ఏకాంతంలో చెప్పబడిన నిందను ఆ దుష్టాత్ముడు బయటపెట్టుగాక; ఉపకారం చేయనివాడూ, కృతఘ్నుడూ, ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడూ, సిగ్గులేనివాడూ అయి లోకంలో ద్వేషించబడుగాక; తన ఇంట్లో కొడుకులూ భార్యలూ సేవకులూ చుట్టూ ఉండగా ఒక్కడే రుచికరమైన భోజనం తినుగాక; తగిన భార్యను పొందకుండా, సంతానం లేకుండా, ధర్మబద్ధమైన కర్మలు పొందకుండా మరణించుగాక; తన భార్య విషయంలో దుఃఖిస్తూ తన సంతానాన్ని చూడకుండుగాక, పూర్ణాయుష్షు పొందకుండా మరణించుగాక’ అని. ఈ శపథాలు గృహస్థధర్మంలోని అన్ని అంగాలనూ స్పృశిస్తాయి — అన్నం, అతిథి, గురువు, మిత్రుడు, భార్య, సంతానం, ఆయుష్షు. ‘ఒక్కడే రుచికరమైన భోజనం తినుగాక’ అనే శపథం స్మృతులలో ప్రసిద్ధమైన మాటను అనుసరిస్తున్నది — కుటుంబాన్ని విడిచి ఒక్కడే మధురాన్ని తినేవాడు పాపభాగి అని. ఈ శపథాలలో వాల్మీకి కాలపు గృహస్థధర్మపు సంపూర్ణ చిత్రం కనిపిస్తుంది. భరతుని ఆవేగం కూడా దానితో ప్రకాశిస్తున్నది — సాధారణంగా మితభాషీ వినయశీలీ అయినవాడు ఇప్పుడు ముప్పై ఎనిమిది శ్లోకాల వరకు శాపమాలను పలుకుతున్నాడు. ‘వివృణోతు’ అంటే నమ్మకంతో చెప్పబడిన రహస్యాన్ని బయటపెట్టడం; ‘అకర్తా’ అంటే ఉపకారం చేయనివాడు, ‘త్యక్తాత్మా’ అంటే ఆత్మనే విడిచిపెట్టినవాడు, ఆత్మసంయమం లేనివాడు. ‘మృష్టమ్’ అంటే అత్యంత రుచికరమైన అన్నం, దానిని ఒంటరిగా తినకూడదని స్మృతివచనం.
మూడవ గుచ్ఛం రాజపురుషుని దోషాలను ఉద్దేశిస్తున్నది. ‘రాజును, స్త్రీని, బాలుని, వృద్ధుని చంపడంలో ఏ పాపం చెప్పబడిందో, సేవకుని విడిచిపెట్టడంలో ఏ పాపం ఉందో, అదంతా అతడు పొందుగాక. లక్క, తేనె, మాంసం, ఇనుము, విషం — ఈ నిషిద్ధమైన సరుకులతో అతడు ఎల్లప్పుడూ సేవకులను పోషించుగాక. శత్రుపక్షానికి భయంకరమైన యుద్ధం ముంచుకొచ్చినప్పుడు పారిపోతూ అతడు చంపబడుగాక. చేతిలో కపాలంతో, నారచీర ధరించి, పిచ్చివానిలా భిక్షమెత్తుతూ భూమిపై తిరుగుగాక. అతడు నిత్యం మద్యంలో, స్త్రీలలో, జూదంలో ఆసక్తుడై కామక్రోధాలకు లొంగిపోవుగాక. అతని మనస్సు ధర్మంలో లగ్నం కాకుండుగాక, అతడు అధర్మాన్ని సేవించుగాక, అపాత్రులకు దానం కురిపించుగాక. వేలాదిగా కూడబెట్టిన అతని రకరకాల సంపదలను దొంగలు దోచుకుపోవుగాక. రెండు సంధ్యలలోనూ నిద్రపోయేవానికి ఏ పాపం కల్పించబడిందో అది కూడా అతనికి కలుగుగాక’ అని. ఈ శపథాలలో వర్ణధర్మపు, అర్థశాస్త్రపు సంకేతాలు కనిపిస్తాయి — నిషిద్ధ వాణిజ్యం, యుద్ధం నుండి పారిపోవడం, అపాత్రదానం. ‘లక్క, తేనె, మాంసం, ఇనుము, విషం’ — ఈ ఐదు నిషిద్ధ సరుకులు స్మృతులలో ప్రసిద్ధమైనవి; వాటితో జీవనం పాపమూలకమని శాస్త్రమతం. ‘పలాయమానో వధ్యేత’ (పారిపోతూ చంపబడుగాక) అనేది క్షత్రియధర్మానికి విపర్యయం — వీపుపై దెబ్బ తిని మరణించడం క్షత్రియునికి అత్యంత హీనమైన గతి. ‘కపాలపాణిః’ (చేతిలో కపాలం గలవాడు) అనేది మహాపాతకి ప్రాయశ్చిత్తవేషం, అతడు పన్నెండు సంవత్సరాలు భిక్షాటనతో సంచరిస్తాడు. ఈ విధంగా భరతుడు లౌకికమైనదాన్నీ శాస్త్రీయమైనదాన్నీ రెండింటినీ ప్రమాణంగా తీసుకొని శపథం చేస్తున్నాడు. ‘అపాత్రవర్షీ’ అంటే మేఘంలా అయోగ్యులపై దానం కురిపించేవాడు; ‘ఉభే సంధ్యే శయానః’ అంటే ఉదయసాయంసంధ్యలలో నిద్రతో కాలం వృథా చేసేవాడు, దాని దోషం స్మృతులలో ప్రసిద్ధమైనది. ‘కపాలపాణిః’ అంటే చేతిలో కపాలం ధరించి ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించేవాడు.
నాలుగవ గుచ్ఛం మహాపాతకాలను స్పృశిస్తున్నది. ‘ఇంటికి నిప్పు పెట్టేవానికి ఏ పాపం ఉందో, గురుపత్నితో సంగమించేవానికి ఏ పాపం ఉందో, మిత్రద్రోహంలో ఏ పాపం ఉందో — అదంతా అతడు పొందుగాక. దేవతలకూ పితరులకూ తల్లిదండ్రులకూ అతడు సేవ చేయకుండుగాక. సజ్జనుల లోకం నుండీ, సజ్జనుల కీర్తి నుండీ, సజ్జనులు ఆచరించే కర్మ నుండీ అతడు ఈ రోజే వెంటనే భ్రష్టుడవుగాక. తల్లిసేవను విడిచిపెట్టి అతడు అనర్థంలో నిలుచుగాక. ఎంతోమంది ఆశ్రితులు గలవాడై, దరిద్రుడై, జ్వరరోగాలతో కూడి ఎల్లప్పుడూ క్లేశాన్ని పొందుగాక. ఆశతో ఎదురుచూస్తున్న, దీనులైన, పైకి చూస్తున్న యాచకుల ఆశను అతడు వమ్ము చేయుగాక. ఆ పురుషుడు చాడీలు చెప్పేవాడై, అశుచియై, అధర్మాత్ముడై, రాజుకు భయపడుతూ నిత్యం మాయలో ఆనందించుగాక. ఋతుకాలాన్ని అనుసరించి వచ్చిన, ఋతుస్నానం చేసిన సాధ్వి అయిన భార్యను ఆ దుష్టాత్ముడు ఉపేక్షించుగాక’ అని. ‘అగ్నిదః, గురుతల్పగః, మిత్రద్రోహీ’ — ఈ ముగ్గురూ శాస్త్రాలలో మహాపాతకులలో లెక్కించబడతారు, అందువల్ల ఈ గుచ్ఛం శపథమాలలో అత్యంత బరువైనది. స్మృతులలో ఐదు మహాపాతకాలు లెక్కించబడతాయి — బ్రహ్మహత్య, సురాపానం, దొంగతనం, గురుతల్పగమనం, వారితో సంసర్గం. ఇక్కడ భరతుడు వాటిలో అగ్నిదానాన్నీ మిత్రద్రోహాన్నీ కలిపి మూడింటిని చెబుతున్నాడు. ‘దేవతలకూ పితరులకూ తల్లిదండ్రులకూ సేవ’ అనేది మూడు విధాలైన కర్తవ్యం — దేవతలకు యజ్ఞం, పితరులకు శ్రాద్ధం, తల్లిదండ్రులకు సేవ — దాని లోపం శాపరూపంగా చెప్పబడింది. ‘సజ్జనుల లోకం నుండి భ్రష్టుడవుగాక’ అనేది పరలోకాన్ని కూడా అపహరించడం. దీనితో శపథాల తీవ్రత పరాకాష్ఠకు చేరుతున్నది. ‘వితథాం కుర్యాత్’ అంటే యాచకుల ఆశను భంగం చేయడం; ‘ఊర్ధ్వచక్షుషః’ అంటే దాత ముఖం వైపు తల ఎత్తి ఎదురుచూసే దీనులు. ‘అతివర్తేత’ అంటే ఋతుకాలంలో వచ్చిన భార్యను అతిక్రమించడం, ఉపేక్షించడం అని అర్థం.
చివరి గుచ్ఛంలో బ్రాహ్మణులకూ నీటికీ సంబంధించిన పాపాలు నిర్దేశించబడుతున్నాయి. ‘సంతానం నశించిన బ్రాహ్మణునికి ఏ దుష్కృతం ఉందో, అది అతడు పొందుగాక. కలుషితమైన ఇంద్రియాలు గల అతడు బ్రాహ్మణునికి సిద్ధం చేసిన పూజను భంగపరచుగాక, చిన్న దూడ గల ఆవును పాలు పితుకుగాక — దూడ ఇంకా పాలు తాగుతున్న ఆవును పితకడమే క్రూరత్వం. ధర్మపత్నిని విడిచిపెట్టి, ధర్మంపై ఆసక్తిని వదిలేసిన ఆ మూఢుడు పరస్త్రీలను సేవించుగాక. తాగునీటిని కలుషితం చేసేవానికీ, విషం పెట్టేవానికీ ఏ పాపం ఉందో, అదంతా అతడొక్కడే పొందుగాక. నీరు ఉన్నప్పటికీ దాహంతో ఉన్నవానిని మోసం చేసేవాడు ఏ పాపాన్ని పొందుతాడో, అది అతనికి కలుగుగాక. ఇద్దరు వివాదిస్తున్నప్పుడు ఒకరి పక్షాన అనురాగంతో దారిలో నిలిచి చూస్తున్నవానికి ఏ పాపం ఉందో, దానితో అతడు కూడుగాక’ అని. చివరి శపథం అత్యంత సూక్ష్మమైనది — కలహంలో పక్షపాతంతో మౌనంగా చూసేవాడు కూడా దోషభాగి అని. ఈ విధంగా భరతుడు అత్యంత తేలికైనదాని నుండి అత్యంత బరువైనదాని వరకు పాపసమూహమంతటినీ (రాముని ప్రవాసానికి అనుమతించినవానిపై) ఆరోపించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. నీటిని కలుషితం చేయడమూ విషం పెట్టడమూ సమానమైన పాపాలుగా లెక్కించబడ్డాయని ఇక్కడ స్పష్టమవుతున్నది — ఎందుకంటే నీరు సర్వప్రాణులకూ జీవనం. ‘తృషార్తం విప్రలంభేన యోజయన్’ (దాహంతో ఉన్నవానిని మోసం చేస్తూ) అనే పదాలతో దాహంతో ఉన్నవానిని మోసగించడం కూడా హింసే అని చెప్పబడింది. చివరి శపథం మానసికమైన పాపాన్నే తీసుకుంటున్నది — క్రియతో కాదు, కేవలం పక్షపాతదృష్టితో కూడా పాపం పోగుపడుతుంది అని. ఈ విధంగా భరతుడు బాహ్యమైనదాని నుండి ఆంతరికమైనదాని వరకు, స్థూలమైనదాని నుండి సూక్ష్మమైనదాని వరకు పాపసమూహమంతటినీ లెక్కిస్తున్నాడు. ‘విప్రలుప్తప్రజాతః’ అంటే సంతానం నశించిన బ్రాహ్మణుడు; ‘విప్రలంభః’ అంటే వంచన, మోసం. ‘భక్త్యా పశ్యతః’ అంటే ఒక పక్షంపై అనురాగంతో మౌనంగా చూసేవాడు, అతడు తాను ఏమీ చేయకపోయినా దోషభాగి అవుతాడు.
ఈ విధంగా ఓదారుస్తూనే, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న రాజకుమారుడు భరతుడు భర్తనూ కొడుకునూ కోల్పోయిన కౌసల్య ఎదుట నేలపై పడిపోయాడు. ముద్రణలో రెండు అర్ధశ్లోకాల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు వ్యత్యస్తంగా ఉంది, అర్థం మాత్రం ఒక్కటే. తరువాత కఠినమైన శపథాలతో శపిస్తూ, స్పృహ కోల్పోయి, శోకంతో తపిస్తున్న భరతునితో కౌసల్య ఇలా అన్నది — ‘నాయనా, నాకు ఈ దుఃఖం మరింత పెరుగుతున్నది; శపథాలతో శపిస్తూ నువ్వు నా ప్రాణాలను అడ్డగిస్తున్నావు’ అని. తల్లి వాత్సల్యం ఇక్కడ ప్రకాశిస్తున్నది — శపథాలు ఆమె శోకాన్ని శమింపజేయలేవు, పెంచడానికే సమర్థమైనవి. తరువాత ఆమె అతన్ని ఓదారుస్తున్నది — ‘అదృష్టవశాత్తు లక్ష్మణునితో సహా నీ మనస్సు ధర్మం నుండి చలించలేదు; నాయనా, సత్యప్రతిజ్ఞుడవైన నువ్వు సజ్జనుల లోకాలను పొందుతావు’ అని. ఈ మాటతో కౌసల్య సందేహం పూర్తిగా తొలగిపోయింది, భరతుని నిర్దోషత్వం తల్లి నోటనే నిరూపించబడింది. ‘ప్రాణాన్ ఉపరుణత్సి’ (నా ప్రాణాలను అడ్డగిస్తున్నావు) అనే పదంతో కౌసల్య చూపిస్తున్నది — ఆమెను ఓదార్చడానికి ప్రయోగించిన శపథమే ఆమె ప్రాణాలను అడ్డగిస్తున్నది; కొడుకు తనను తాను శపించుకోవడం తల్లికి సహించరానిది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే నిపాతంతో ఆమె దైవానుగ్రహాన్నే తలచుకుంటున్నది. ‘సహలక్ష్మణః’ అనే పదం రెండు విధాలుగా వివరించబడుతుంది — లక్ష్మణునితో సహా అని, లేదా శుభలక్షణాలతో సహా అని. ‘సతాం లోకాన్ అవాప్స్యసి’ (సజ్జనుల లోకాలను పొందుతావు) అనే ఆశీర్వచనం ఆ శపథాలకే ప్రతివచనం — అతడు ఇతరులకు దేనిని ఆశించాడో, దానికి విపరీతమైనదాన్ని ఆమె అతనికి ఇస్తున్నది.
ఇలా చెప్పి కౌసల్య సోదరప్రేమ గల భరతుణ్ణి ఒడిలోకి తీసుకొని, ఆ మహాబాహువును కౌగిలించుకొని, తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఏడ్చింది. ఈ కౌగిలింతే సర్గకు పరిణామం — నింద క్షమగా, సందేహం విశ్వాసంగా మారింది. కాని భరతుని దుఃఖం శాంతించడం లేదు — ఇలా విలపిస్తున్న, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న ఆ మహాత్ముని మనస్సు మోహం వల్లా శోకావేశం వల్లా కలవరపడింది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది — మళ్ళీ మళ్ళీ విలపిస్తూ, చైతన్యం కోల్పోయి, బుద్ధి నశించి, నేలపై పడి, మాటిమాటికీ దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తున్న అతనికి ఆ రాత్రి శోకంతోనే గడిచిపోయింది. ‘సా రాత్రిః’ (ఆ రాత్రి) అనే నిర్దేశంతో కవి కాలంలో ఒక సంపూర్ణమైన రాత్రిని శోకంతోనే నిండినదిగా చూపిస్తున్నాడు. తరువాతి సర్గలో వసిష్ఠుడు భరతుణ్ణి లేవదీసి దశరథునికి ఔర్ధ్వదేహికం చేయమని ఆదేశిస్తాడు. ‘అంకమ్ ఆనీయ’ (ఒడిలోకి తీసుకొని) అనే పదంతో కౌసల్య భరతుణ్ణి పసిబిడ్డలా దగ్గరకు తీసుకుంటున్నది — దానితో మాతృత్వం మళ్ళీ స్థాపించబడినట్లు సూచించబడుతున్నది. ‘మాటిమాటికీ దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తున్న’ అనే పదాలతో నిద్ర లేకపోవడమే సూచించబడుతున్నది. ఈ విధంగా కవి శోకపు కాలపరిమాణాన్నే చివరి చిత్రంగా చేస్తున్నాడు — మాట లేదు, క్రియ లేదు, కేవలం రాత్రి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥