॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 74వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

కైకేయిని తీవ్రంగా నిందించడం, సురభి ఉపాఖ్యానం

శాపం వంటి భరతుని ఉగ్రమైన నిందన, సురభికీ ఇంద్రునికీ సంవాదం, రాముణ్ణి తీసుకువస్తాననే ప్రతిజ్ఞ, భరతుడు నేలపై కూలిపోవడం

మునుపటి సర్గలో భరతుడు కైకేయిని నిందించి రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో అతని రోషం మునుపటి కంటే మరింత తీవ్రమవుతుంది. ఆమెను అలా నిందించినా, గొప్ప రోషంతో ఆవేశించబడిన అతడు మళ్ళీ మాట్లాడుతున్నాడు. మొదట్లోనే అతడు శాపం పెడుతున్నట్లు అంటున్నాడు — ‘కైకేయీ, క్రూరురాలా, దుష్టవర్తనురాలా, రాజ్యం నుండి భ్రష్టురాలవు కా; ధర్మం నిన్ను విడిచిపెట్టింది; చనిపోయిన నా కోసం ఏడవకు’ అని. ఆ తరువాత అతడు ప్రశ్నిస్తున్నాడు — ‘ఎంతో ధర్మాత్ముడైన రాజు గాని, రాముడు గాని నీకు ఏమి అపకారం చేశారు, నీ కారణంగా ఒకరికి మృత్యువూ మరొకరికి ప్రవాసమూ ఏకకాలంలో వచ్చిపడ్డాయి?’ అని. తరువాత అతడు ఆమెకు భ్రూణహత్యాపాతకం అంటిందని చెబుతున్నాడు — ‘ఈ కులాన్ని నాశనం చేయడం వల్ల నువ్వు భ్రూణహత్య పాపాన్ని పొందావు; నరకానికి వెళ్ళు, తండ్రిగారి లోకాన్ని పొందకు’ అని. ‘మా మృతం రుదతీ భవ’ అనే వాక్యం ద్వ్యర్థకమైనది — లేదా నన్ను చనిపోయినవానిగా భావించి జీవితాంతం ఏడువు అని. ‘తాం తథా గర్హయిత్వా తు’ (ఆమెను అలా నిందించినా) అనే పదాలతో కవి సూచిస్తున్నాడు — మునుపటి నింద ముగియలేదు, ఇది రోషపు మరొక ఉప్పెన మాత్రమే. ‘తుల్యమ్ ఆగతౌ’ (ఏకకాలంలో వచ్చాయి) అనే పదంతో మృత్యువూ ప్రవాసమూ రెండూ ఒకే మూలం నుండి పుట్టాయని చూపబడింది. ‘నరకానికి వెళ్ళు’ అనేది కొడుకు తల్లితో అన్న అత్యంత అరుదైన మాట, దానితో అతని ఆవేగపు గాంభీర్యం తెలుస్తుంది.

భరతుడు అంటున్నాడు — ‘ఘోరమైన కర్మతో నువ్వు ఇటువంటి పాపం చేశావు, సర్వలోకప్రియుడైన రాముణ్ణి విడిచిపెట్టి నాకు కూడా భయాన్ని తెచ్చిపెట్టావు’ అని. అతని భయానికి మూలం ఇది — లోకులు అతన్ని రాజ్యలోభిగానే భావించవచ్చు. ‘నీ కారణంగా నా తండ్రి మరణించాడు, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించాడు; నువ్వు నన్ను జీవలోకంలో అపకీర్తికి భాగస్వామిని చేశావు’ అని అతడు ఖేదపడుతున్నాడు. తరువాత అతడు అత్యంత తీవ్రమైన మాట అంటున్నాడు — ‘తల్లి రూపంలో ఉన్న నా శత్రువా, క్రూరురాలా, రాజ్యకాముకురాలా, దుర్వర్తనురాలా, భర్తను చంపినదానా, నేను నీతో మాట్లాడదగినవాణ్ణి కూడా కాను’ అని — తల్లితనం పేరుకు మాత్రమే, నిజానికి ఆమె శత్రువే అని భావం. చివరకు అతడు తల్లుల దశను తలచుకుంటున్నాడు — ‘కౌసల్య, సుమిత్ర, ఇంకా ఇతర నా తల్లులు — వారందరూ కులాన్ని కళంకితం చేసిన నిన్ను పొంది గొప్ప దుఃఖంలో మునిగిపోయారు’ అని. ‘మమాప్యాపాదితం భయమ్’ (నాకు కూడా భయం తెచ్చిపెట్టావు) అనే పదంతో భరతుడు తనకు అపకీర్తి వస్తుందనే భయాన్నే సూచిస్తున్నాడు — లోకంలో ప్రేరేపించినవాడు అతడేనని శంక రావచ్చు. ‘అభిభాష్యోఽస్మి న’ (నీతో మాట్లాడదగినవాణ్ణి కాను) అనే మాట సంబంధాన్ని సమూలంగా తెంచివేయడాన్నే ప్రకటిస్తున్నది. ‘యాశ్చాన్యా మమ మాతరః’ (ఇంకా ఇతర నా తల్లులు) అనే పదంతో దశరథుని రాణులందరినీ భరతుడు తల్లులుగానే స్వీకరించాడని స్పష్టమవుతున్నది.

ఆ తరువాత భరతుడు ఆమె జన్మనే తిరస్కరిస్తున్నాడు — ‘నువ్వు ధీమంతుడూ ధర్మరాజూ అయిన అశ్వపతి కుమార్తెవు కావు; తండ్రి కులాన్ని ధ్వంసం చేసే ఏదో రాక్షసివై అక్కడ పుట్టావు’ అని. ఇదే అత్యంత తీవ్రమైన ఆక్షేపం — ఎందుకంటే కులీనురాలైన కన్యకు ఇటువంటి కర్మ అసంభవం. ‘నిత్యం సత్యపరాయణుడూ, ధార్మికుడూ, వీరుడూ అయిన రాముణ్ణి నువ్వు అడవికి పంపావు, తండ్రి త్రిదివానికి వెళ్ళాడు’ అని అతడు కారణాన్ని చెబుతున్నాడు. ‘తండ్రి లేనివాణ్ణి చేయబడి, అన్నదమ్ముల చేత విడిచిపెట్టబడి, సర్వలోకానికీ అప్రియుణ్ణి అయిన నా విషయంలో — దీనికంతటికీ నువ్వే ప్రధాన కారణం కాబట్టి, ఆ పాపమంతా నీదే’ అని అతడు తీర్మానిస్తున్నాడు. చివరకు అతడు అడుగుతున్నాడు — ‘పాపనిశ్చయం గలదానా, నరకానికి వెళ్ళేదానా, ధర్మపరాయణురాలైన కౌసల్యను భర్తా కొడుకూ లేనిదానిగా చేసి, నువ్వు ఈ రోజు ఏ లోకాన్ని పొందుతావు?’ అని. ‘తత్ర జాతాసి’ (అక్కడ పుట్టావు) అనే పదంతో రాజకులంలో పుట్టడం కూడా స్వభావాన్ని మార్చదని సూచించబడింది. ‘యత్ ప్రధానాసి’ (నువ్వే ప్రధానం కాబట్టి) అనే పదంతో ఎన్నో దోషాల మధ్య ఆమే ముఖ్యకారణమని నిర్ధారించబడుతున్నది. చివరి ప్రశ్న — ‘ఏ లోకాన్ని పొందుతావు’ అనేది — పరలోకభయాన్ని రేకెత్తిస్తున్నది, ఆమెకు మిగిలిన ఏకైక భయస్థానం అదే.

తరువాత భరతుడు కౌసల్య దుఃఖపు లోతును తెలియజేయడానికి ఒక సామాన్య సత్యాన్ని ముందుంచుతున్నాడు. మొదట అతడు అడుగుతున్నాడు — ‘క్రూరురాలా, బంధువులకు నిశ్చితమైన ఆశ్రయమూ, పెద్దవాడూ, తండ్రితో సమానుడూ, కౌసల్యకు కడుపున పుట్టినవాడూ అయిన రాముణ్ణి నువ్వు ఎందుకు గుర్తించడం లేదు?’ అని. ఆ తరువాత అతడు లోకప్రసిద్ధమైన మాట చెబుతున్నాడు — ‘కొడుకు తల్లి అంగప్రత్యంగాల నుండీ హృదయం నుండీ పుడతాడు; అందువల్ల అతడు తల్లికి అత్యంత ప్రియుడవుతాడు; ఇతర బంధువులు ప్రియులు మాత్రమే, అత్యంత ప్రియులు కారు’ అని. దీనితో అతడు కౌసల్య శోకం సహించరానిదని స్థాపిస్తున్నాడు. ఈ మాటే సురభి ఆఖ్యానానికి భూమికను రచిస్తున్నది — దానిని తరువాతి శ్లోకాలలో దృష్టాంతరూపంగా విస్తరిస్తాడు. ‘అంగప్రత్యంగజః’ (అంగప్రత్యంగాల నుండి పుట్టినవాడు) అనే పదంతో కొడుకు తల్లి శరీరం నుండి పుట్టడమే కారణంగా చెప్పబడింది. ‘నియతం బంధుసంశ్రయమ్’ (బంధువులకు నిశ్చితమైన ఆశ్రయం) అనే పదంతో రాముడు బంధువులందరికీ స్థిరమైన ఆశ్రయమని చెప్పబడుతున్నది. ‘హృదయాచ్చాభిజాయతే’ (హృదయం నుండి పుడతాడు) అనే పదంలో కేవలం శరీరసంబంధమే కాదు, స్నేహసంబంధం కూడా నిర్దేశించబడింది. దానితో కౌసల్యకు ఒక్కడే కొడుకు అనేదీ, ఆమె శోకం అపారమైనదనేదీ రెండూ ఒకచోట స్థాపించబడుతున్నాయి.

ఇక్కడ కవి ఒక పురాతన ఆఖ్యానాన్ని ముందుంచుతున్నాడు. ఒకప్పుడు ధర్మజ్ఞురాలూ దేవతలు గౌరవించేదీ అయిన సురభి భూమిపై స్పృహ కోల్పోయినట్లుగా భారం మోస్తున్న తన ఇద్దరు కొడుకులను (ఎద్దులను) చూసింది. మధ్యాహ్నం వరకు శ్రమించి అలసి నేలపై ఉన్న వారిని చూసి ఆమె పుత్రశోకంతో ఏడ్చింది, ఆమె కళ్ళు కన్నీళ్ళతో నిండిపోయాయి. ఆమె కింది నుండి వెళ్తున్న మహాత్ముడైన దేవరాజు శరీరంపై సుగంధం గల సూక్ష్మమైన కన్నీటి బిందువులు పడ్డాయి. పైకి చూసిన ఇంద్రుడు ఆకాశంలో నిలిచి, దీనంగా ఏడుస్తున్న, తీవ్రంగా దుఃఖిస్తున్న ఆమెను చూశాడు. శోకంతో తపిస్తున్న ఆ యశస్విని చూసి, వజ్రపాణి అయిన దేవరాజు ఇంద్రుడు కలవరపడి చేతులు జోడించి అన్నాడు — ‘సర్వహితైషిణీ, మాకు ఎక్కడి నుండైనా గొప్ప భయం ఏమైనా ఉందా? నీ ఈ శోకానికి కారణం ఏమిటి? చెప్పు’ అని. దేవరాజు చూపిన ఈ వినయం సురభి మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తున్నది. ‘అన్యదా కిల’ (ఒకప్పుడు) అనే పదంతో ఆఖ్యానం పురాతనమైనదని సూచించబడుతున్నది. సురభి దేవతలకు కూడా పూజనీయురాలు, అయినా తల్లిగా ఆమె సామాన్యమైన తల్లిలాగే ఏడుస్తున్నది — ఇదే ఆఖ్యానపు హృదయం. ఆమె కన్నీళ్ళు ఇంద్రుని శరీరంపై పడ్డాయనే వర్ణనతో కవి శోకం పైకి వ్యాపించడాన్ని చూపిస్తున్నాడు; దేవరాజు కూడా దానితో స్పృశించబడ్డాడు.

బుద్ధిమంతుడైన దేవరాజు ఇలా అనగా, ధీరురాలూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన సురభి బదులిచ్చింది — ‘అమరాధిపా, పాపం శాంతించుగాక; మీకు ఎక్కడి నుండీ ఏ భయమూ లేదు. నేను మాత్రం కష్టంలో చిక్కుకొని మునిగిపోయిన నా ఇద్దరు కొడుకుల కోసం శోకిస్తున్నాను. కృశించి, దీనంగా, సూర్యకిరణాలతో తపిస్తూ, దుర్మార్గుడైన రైతు చేత కొట్టబడుతున్న ఈ రెండు ఎద్దులను చూడు. నా శరీరం నుండి పుట్టినవారు, దుఃఖిస్తున్నారు, భారంతో పీడించబడుతున్నారు — వారిని చూసి నేను పరితపిస్తున్నాను; కొడుకుతో సమానమైన ప్రియమైనది ఏదీ లేదు’ అని. వేలాది కొడుకులతో జగత్తంతా వ్యాపించి ఉన్న ఆమె ఏడుస్తుండటం చూసి, ఇంద్రుడు కొడుకు కంటే మించినది ఏదీ లేదని భావించాడు. తన శరీరంపై పడిన పుణ్యసుగంధం గల కన్నీటి బిందువులను చూసి, ప్రభువైన ఇంద్రుడు ఈ లోకంలో ఆ సురభిని అందరికంటే గొప్పదానిగా భావించాడు. అందరి పట్లా సమానమైన, సాటిలేని నడవడి గల, లోకాలను భరించాలనే కోరికతో తన స్వభావసిద్ధమైన కార్యంలో నిమగ్నమైన, శ్రీమతీ గుణాలలో ముఖ్యురాలూ అయిన కామధేనువే శోకిస్తున్నప్పుడు, ఒక్కడే కొడుకు గల కౌసల్య రాముడు లేకుండా ఎలా బ్రతుకుతుంది అని భరతుడు ముగిస్తున్నాడు. ‘శాంతం పాపమ్’ (పాపం శాంతించుగాక) అనే మంగళవచనంతో ఆమె మొదట దేవతల క్షేమాన్నే ఆశిస్తున్నది, తరువాత తన దుఃఖాన్ని చెబుతున్నది — దీనితో ఆమె ఔదార్యం ప్రకాశిస్తున్నది. ‘నాస్తి పుత్రసమః ప్రియః’ (కొడుకుతో సమానమైన ప్రియమైనది లేదు) అనే వాక్యం ఈ సర్గకు కేంద్రసూత్రం. ఇంద్రుని ఆలోచనలో వచ్చిన మార్పే దానికి ప్రమాణం — వేలాది కొడుకులు గలదైనా ఒక్కొక్క కొడుకు పట్ల సమానమైన ప్రేమను కలిగి ఉంటుంది అని.

‘ఒక్కడే కొడుకు గల ఈ సాధ్విని నువ్వు బిడ్డ లేనిదానిగా చేశావు; అందువల్ల నువ్వు ఇహంలోనూ పరంలోనూ ఎల్లప్పుడూ దుఃఖాన్నే పొందుతావు’ అని భరతుడు శాపం పెడుతున్నట్లు అంటున్నాడు. తరువాత అతడు తన కర్తవ్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘నేను మాత్రం అన్నకూ తండ్రికీ ఈ సంపూర్ణమైన ఋణప్రతీకారాన్ని (పూజను) చేస్తాను, వారి యశస్సును వర్ధిల్లజేస్తాను, సందేహం లేదు. మహాబాహువూ మహాబలుడూ అయిన కోసలేంద్రుణ్ణి (రాముణ్ణి) వెనక్కి తీసుకువచ్చి, నేనే స్వయంగా మునులు సేవించే వనంలో ప్రవేశిస్తాను’ అని. ‘పాపసంకల్పం గల పాపాత్మురాలా, కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన పౌరులు నన్ను చూస్తుండగా, నువ్వు చేసిన పాపాన్ని నేను మోయలేను’ అని అతడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — సిగ్గే అతనికి సహించరానిది. చివరకు అతడు ఆమె గతిని నిర్దేశిస్తున్నాడు — ‘అగ్నిలో ప్రవేశించు, లేదా నువ్వే దండకారణ్యానికి వెళ్ళు, లేదా మెడకు తాడు బిగించుకో; నీకు వేరే గతి లేదు. సత్యపరాక్రముడైన రాముడు భూమిని (రాజ్యాన్ని) పొందినప్పుడే నేను కళంకం తొలగినవాడనై కృతకృత్యుణ్ణి అవుతాను’ అని. ‘అపచితిం కరిష్యామి’ (ఋణం తీర్చుకుంటాను) అనే పదంతో భరతుడు ఋణం తీర్చుకోవడమే తన కర్తవ్యంగా భావిస్తున్నాడు. ‘పౌరైరశ్రుకంఠైర్నిరీక్షితః’ (కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన పౌరులు చూస్తుండగా) అనే పదాలతో నగరపు జనాభిప్రాయం కూడా అతని దుఃఖానికి కారణమని చూపబడింది. కైకేయికి మూడు మార్గాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — అగ్ని, దండకారణ్యం, ఉరి — మూడూ మరణానికే పర్యాయాలు, దానితో ఆమెకు ప్రాయశ్చిత్తం లేదని సూచించబడుతున్నది.

ఇలా చెప్పి భరతుడు, అడవిలో తోమరాలతో అంకుశాలతో పొడవబడిన ఏనుగులా తీవ్రంగా కోపించి నేలపై పడిపోయాడు, బుసకొట్టే పాములా నిట్టూర్చాడు. ఇక్కడ రెండు ఉపమానాలు కలిశాయి — ఏనుగు పతనం శరీరపు బరువును చూపిస్తుంది, పాము బుసకొట్టడం లోపలి రోషాన్ని. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది — ఎర్రబడిన కళ్ళతో, జారిన వస్త్రంతో, ఆభరణాలన్నీ విదిలించివేసి, శత్రుతాపకుడైన ఆ రాజకుమారుడు ఉత్సవం ముగిసిన తరువాత పడవేయబడిన శచీపతి (ఇంద్రుని) ధ్వజంలా నేలపై పడి ఉన్నాడు. ఇంద్రధ్వజపు ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — ఉత్సవంలో ఎత్తుగా నిలిపి శోభించేది, ఉత్సవం ముగిశాక నేలపై పడుకోబెట్టబడుతుంది; అలాగే అభిషేకానికి సిద్ధమైన రాజకుమారుడు ఇప్పుడు కూలిపోయాడు. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తున్నది. ‘విధూతసర్వాభరణః’ (ఆభరణాలన్నీ విదిలించివేసినవాడు) అనే పదంతో అభిషేకానికి తగిన రాజకుమారుడు రాజచిహ్నాలన్నిటినీ తానే విడిచిపెట్టాడని ధ్వనిస్తున్నది. సర్గ చివరలో భరతుడు విజేతా కాడు, రాజూ కాడు — కేవలం శోకంతో కూలిపోయిన కొడుకూ తమ్ముడూ. తరువాతి సర్గలో కౌసల్య కూలిపోయిన అతన్నే చూడటానికి వస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి