సర్గ
భరతుడు కైకేయిని నిందించడం
తండ్రి మరణం విని భరతుని శోకం, కైకేయిని తీవ్రంగా నిందించడం, రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేయడం, రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువస్తానని ప్రతిజ్ఞ
మునుపటి సర్గలో కైకేయి భరతునికి వృత్తాంతమంతా చెప్పింది — దశరథుని మరణం, రామలక్ష్మణసీతల వనగమనం, తాను రెండు వరాలు కోరడం. ఈ సర్గలో ఆ వినడపు ఫలితం బయటపడుతున్నది. తండ్రికి జరిగినదీ, అన్నదమ్ములిద్దరూ ప్రవాసానికి పంపబడ్డారనీ విని దుఃఖంతో తపిస్తూ భరతుడు మాట్లాడటం మొదలుపెడుతున్నాడు. అతడు మొదట తాను చచ్చినవానితో సమానమని చెబుతున్నాడు — ‘తండ్రినీ, తండ్రితో సమానుడైన అన్ననూ కోల్పోయి శోకిస్తున్న నాకు రాజ్యంతో ఏమి ప్రయోజనం?’ అని. తరువాత తల్లిని తీవ్రంగా నిందిస్తున్నాడు — ‘దుఃఖంలో ఉన్న నాకు మరింత దుఃఖం కలిగించావు, గాయంపై ఉప్పు చల్లినట్లు; రాజును ప్రేతస్థితికీ, రాముణ్ణి తాపసునిగానూ చేసి నువ్వు దీనిని సాధించావు’ అని. ఆ తరువాత అతడు ఆమెను కులవినాశనం కోసం వచ్చిన కాళరాత్రిలా వర్ణిస్తున్నాడు — తండ్రి ఆమెను నిప్పుకణికలా చేపట్టినా గ్రహించలేకపోయాడని. ఇక్కడ ‘హతస్య’ (చచ్చినవాని) అనే పదంతో భరతుడు తనను తాను చచ్చినవానితో సమానంగా భావిస్తున్నాడు. అతని శోకం కేవలం తండ్రి వియోగం వల్ల కలిగినది కాదు, తన పేరుతో జరిగిన అధర్మం వల్ల కలిగిన సిగ్గుతో కూడా పుట్టినదని కవి సర్గ ప్రారంభంలోనే సూచిస్తున్నాడు.
తరువాత భరతుడు కైకేయిని ప్రత్యక్షంగా పాపదర్శిని, కులకళంకిని అని సంబోధించి అంటున్నాడు — ‘నువ్వు నా తండ్రిని మృత్యువుకు గురిచేశావు, మోహంతో ఈ కులంలోని సుఖాన్ని తొలగించావు’ అని. సత్యసంధుడూ మహాయశస్వీ అయిన దశరథుడు నిన్నే భార్యగా పొంది తీవ్రమైన దుఃఖంతో తపించి మరణించాడని అతడు చెబుతున్నాడు — ఇక్కడ ‘త్వాం ప్రాప్య’ (నిన్ను పొంది) అనే పదంతో రాజు వినాశనం వివాహం నుండే మొదలైందని కవి సూచిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు రెండు ప్రశ్నలు అడుగుతున్నాడు — ‘ధర్మవత్సలుడైన మహారాజు ఎందుకు నాశనం చేయబడ్డాడు? రాముడు ఎందుకు ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు, ఎందుకు అడవికి వెళ్ళాడు?’ అని. ఈ మూడు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్లో) మాత్రం అవి భరతుని ఆవేగాన్ని రెట్టింపు చేస్తాయి. ఇక్కడ ‘మోహాత్’ (మోహంతో) అనే పదం ముఖ్యమైనది — కైకేయి కర్మ బుద్ధిపూర్వకమైనదైనా మోహమూలకమైనదే అని భరతుని అభిప్రాయం. ‘కస్మాత్’ (ఎందుకు) అని రెండుసార్లు అడిగిన ప్రశ్నతో అతని విస్మయమూ ఆవేగమూ సూచించబడుతున్నాయి.
తరువాత భరతుడు తల్లుల దశను తలచుకుంటున్నాడు — ‘పుత్రశోకంతో పీడించబడుతున్న కౌసల్యా సుమిత్రా నిన్ను తల్లిగా (సవతిగా) పొందిన తరువాత బ్రతికి ఉండటమే కష్టం’ అని. ఆ తరువాత అతడు కైకేయి పట్ల రాముని ప్రవర్తనను ఉదహరిస్తున్నాడు — పూజ్యుడూ, ధర్మాత్ముడూ, పెద్దల పట్ల ఎలా ప్రవర్తించాలో తెలిసినవాడూ అయిన రాముడు తన తల్లి పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో నీ పట్ల కూడా అంతే ఉత్తమంగా ప్రవర్తిస్తాడు. అలాగే దీర్ఘదర్శిని అయిన పెద్ద తల్లి కౌసల్య ధర్మాన్నే ఆశ్రయించి నీ పట్ల సోదరి పట్ల లాగా ప్రవర్తిస్తుంది. దీనితో భరతుడు చూపిస్తున్నాడు — కైకేయి పట్ల అందరూ సౌహార్దాన్నే ఆచరించారు, ఆమె ప్రత్యుపకారం మాత్రం విషమే. ఇదే అతని నిందకు మూలభూమిక. ‘భగిన్యామ్ ఇవ’ (సోదరి పట్ల లాగా) అనే ఉపమానంతో కవి కౌసల్య ఔదార్యాన్ని చూపిస్తున్నాడు — పెద్ద రాణి అయినా చిన్న సవతిని చెల్లెలిలా భావించింది. ‘నను’ అనే నిపాతంతో భరతుడు కైకేయినే సాక్షిగా నిలబెడుతున్నాడు.
కౌసల్య మహాత్ముడైన కొడుకుకు నారచీరలూ వల్కలాలూ కట్టించి వనవాసానికి పంపి కూడా, పాపాత్మురాలా, నువ్వు ఎందుకు శోకించడం లేదు అని భరతుడు విస్మయంతో అడుగుతున్నాడు. ‘పాపాన్ని చూడని, శూరుడూ, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడూ, యశస్వీ అయిన అతన్ని నారచీరలతో ప్రవాసానికి పంపడంలో నువ్వు ఏ కారణాన్ని చూస్తున్నావు?’ అనేది రెండవ ప్రశ్న — ఇక్కడ ‘కిం ను కారణమ్’ (ఏమి కారణం) అనే పదంతో రామునిలో ఏ దోషమూ లేదని, అందువల్ల ప్రవాసానికి కారణం లోభమేనని అతడు చూపిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తీర్పు చెబుతున్నాడు — ‘లోభివైన నీకు రాముని పట్ల నాకున్న భావం తెలియదు; అందువల్లనే రాజ్యం కోసం నువ్వు ఈ మహానర్థాన్ని తెచ్చిపెట్టావు’ అని. కైకేయి లోభమే అంతటికీ మూలమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడుతున్నది. ‘చీరవసనం ప్రవ్రాజ్య’ (నారచీరలతో ప్రవాసానికి పంపి) అనే పదాలతో తపస్విరూపపు కారుణ్యం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతున్నది. ‘కథం పాపే న శోచసే’ (పాపాత్మురాలా, ఎందుకు శోకించవు) అనే ప్రశ్న ఆమె నిర్దయత్వాన్నే బట్టబయలు చేస్తున్నది.
తరువాత భరతుడు తన అసమర్థతను ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రులైన రామలక్ష్మణులు కనిపించకపోతే, నేను ఏ శక్తిప్రభావంతో రాజ్యాన్ని రక్షించగలను?’ అని. మేరుపర్వతం తన మేరువనాన్ని ఆశ్రయించినట్లు, మహారాజు కూడా బలవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన అతన్నే నిత్యం ఆశ్రయించి ఉండేవాడు — ఈ ఉపమానం రాజుకు కూడా ఆధారం రాముడేనని చూపిస్తున్నది. ‘గొప్ప కాడెద్దు మోసే ఈ భారాన్ని, శిక్షణ పొందని లేగదూడ కాడిని పొందినట్లు పొంది, నేను ఏ బలంతో భరించగలను?’ అని అతడు అంటున్నాడు. చివరకు అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు — ‘యోగాల వల్ల గాని బుద్ధిబలం వల్ల గాని నాకు శక్తి ఉన్నా సరే, కొడుకు కోసం తపించే నీ కోరికను నేను తీర్చను’ అని. ‘దమ్యః’ అంటే శిక్షణ పొందని యువ వృషభం; అది పెద్ద కాడిని మోయలేదు అని ఉపమాన ఆశయం. ఈ విధంగా భరతుడు తన లఘుత్వాన్నీ రాముని గురుత్వాన్నీ ఏకకాలంలో ప్రకటిస్తున్నాడు.
భరతుడు అంటున్నాడు — ‘రాముడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తల్లిలా గౌరవించకపోయి ఉంటే, పాపనిశ్చయం గల నిన్ను విడిచిపెట్టడానికి నేను సంకోచించేవాణ్ణి కాదు’ — రాముని గౌరవం వల్లనే ఆమె ఇంకా తల్లిగా ఉన్నదని అర్థం. ‘సాధుచారిత్రం నుండి భ్రష్టురాలా, పూర్వులు నిందించిన ఈ పాపదర్శిని బుద్ధి నీకు ఎలా పుట్టింది?’ అని అతడు అడుగుతున్నాడు. తరువాత అతడు రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఈ కులంలో అందరిలో పెద్దవాడే రాజ్యానికి అభిషేకించబడతాడు, మిగిలిన సోదరులు శ్రద్ధగా అతనికి విధేయులై ఉంటారు. ‘క్రూరురాలా, నువ్వు రాజధర్మాన్ని చూడటం లేదనుకుంటాను, రాజవృత్తపు శాశ్వతమైన మార్గాన్ని కూడా నువ్వు ఎరుగవు. రాజకుమారులలో ఎల్లప్పుడూ పెద్దవాడే అభిషేకించబడతాడు; రాజులందరికీ ఇది సమానమే, ఇక్ష్వాకులకు మరీ విశేషంగా’ అని. దీనితో అతడు చూపిస్తున్నాడు — కైకేయి చేసినది కుటుంబానికి చేసిన అపకారం మాత్రమే కాదు, రాజధర్మాన్నే ఉల్లంఘించడం. ‘శాశ్వతీం గతిమ్’ (శాశ్వతమైన మార్గం) అనే పదంతో సంప్రదాయపు నిత్యత్వం చెప్పబడుతున్నది.
ధర్మంతోనే రక్షించబడిన, కులాచారంతో శోభిల్లే ఇక్ష్వాకుల చారిత్రశౌర్యం (నడవడిలోని గొప్పతనం) నిన్ను పొందడంతో ఈ రోజు తొలగిపోయిందని భరతుడు ఖేదంతో అంటున్నాడు — ఒక్క స్త్రీ వల్ల మొత్తం వంశపు కీర్తి నశించిందని భావం. ‘మహాభాగ్యవతీ, నీ జన్మ కూడా రాజవంశంలోనే; అయినా ఈ నిందనీయమైన బుద్ధిమోహం నీలో ఎలా పుట్టింది?’ అని అతడు విస్మయిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత అతడు దృఢంగా చెబుతున్నాడు — ‘పాపనిశ్చయం గలదానా, నా ప్రాణాలకే అంతం తెచ్చే ఈ విపత్తును ఎవరు మొదలుపెట్టారో ఆ నీ కోరికను నేను తీర్చను’ అని. దీనితో భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరిస్తున్నాడు — తల్లి ప్రయత్నమంతా నిష్ఫలమేనని అతడు ప్రకటిస్తున్నాడు. ‘సుమహాభాగే’ (మహాభాగ్యవతీ) అనే సంబోధన వ్యంగ్యగర్భితమైనది — మహాభాగ్యవతికి అటువంటి దుర్బుద్ధి తగదని భావం. ‘వ్యసనమ్’ (విపత్తు) అనే పదంతో అతడు ఆ కర్మను ఆపదగానే పరిగణిస్తున్నాడు.
చివరకు భరతుడు తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘ఇదిగో, నేను ఇప్పుడే నీకు అప్రియం చేయడానికి, పాపరహితుడూ స్వజనులకు ప్రియుడూ అయిన అన్నను అడవి నుండి వెనక్కి తీసుకువస్తాను’ అని. ‘రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువచ్చి, దీప్తమైన తేజస్సు గల అతనికి దాసుడనై, నిశ్చలమైన అంతరాత్మతో ఉంటాను’ అని కూడా — రాజ్యం కాదు, రాముని దాస్యమే అతని అభీష్టం. ఇలా చెప్పి, మహాత్ముడైన భరతుడు అప్రియమైన మాటల గుంపులతో ఆమెను బాధిస్తూ, శోకంతో పీడితుడై, మందరపర్వత గుహలో ఉన్న సింహంలా మళ్ళీ గర్జించాడు. ఈ వంశస్థవృత్తపు శ్లోకంతో సర్గ ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో అదే నింద మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘దాసభూతో భవిష్యామి’ (దాసుణ్ణి అవుతాను) అనే మాటతో భరతుని చరిత్ర ప్రకాశిస్తున్నది — ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని కూడా కోరనివాడే ముందు రాముని పాదుకలను శిరస్సుపై ధరిస్తాడు. సింహపు ఉపమానంతో అతని రోషం సూచించబడుతున్నది, దౌర్బల్యం కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥