॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 73వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ — 73వ సర్గ

భరతుడు కైకేయిని నిందించడం

తండ్రి మరణం విని భరతుని శోకం, కైకేయిని తీవ్రంగా నిందించడం, రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేయడం, రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువస్తానని ప్రతిజ్ఞ

अस्मिन् सर्गे कैकेय्याः मुखात् पितुः मरणं भ्रात्रोश्च विवासनं श्रुत्वा भरतः दुःखसंतप्तः सन् मातरं गर्हितुम् आरभते। ‘पित्रा भ्रात्रा च हीनस्य मम राज्येन किं कार्यम्?’ इति उक्त्वा सः तां कालरात्रिम् इव कुलनाशिनीं वर्णयति — ‘दुःखे मे दुःखम् अकरोः, व्रणे क्षारम् इव अददाः’ इति। कौसल्यासुमित्रयोः दशां स्मृत्वा, रामस्य कैकेय्यां मातृवत् वृत्तिं कौसल्यायाश्च भगिनीवत् वृत्तिम् उद्धृत्य सः पृच्छति — ‘निर्दोषं रामं चीरवसनं प्रव्राज्य त्वं किं कारणं पश्यसि?’ इति। ततः सः स्वस्य असामर्थ्यं प्रकटयति — रामलक्ष्मणौ विना राज्यभारः दम्यस्य धुरा इव असह्यः। अनन्तरं सः इक्ष्वाकुकुलस्य राजधर्मं स्मारयति — ज्येष्ठस्य एव अभिषेकः, अपरे च समाहिताः तम् अनुवर्तन्ते इति। कुलस्य चारित्रशौटीर्यं त्वां प्राप्य नष्टम् इति खिन्नः सः अन्ते प्रतिजानीते — ‘तव अप्रियार्थम् अहं भ्रातरं वनात् निवर्तयिष्यामि, तस्य च दासभूतः भविष्यामि’ इति। एवम् उक्त्वा सः मन्दरकन्दरस्थः सिंहः इव पुनः ननाद — अनेन वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः समाप्यते।

పుస్తకంగా చదవండి

१पितुर्वृत्तं भ्रात्रोश्च विवासनं श्रुत्वा भरतस्य शोकोद्गारः

१श्रुत्वा च स पितुर्वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।
भरतो दुःखसंतप्त इदं वचनमब्रवीत्॥
When he had heard how his father had died and how his two brothers had been driven out, Bharata, scorched with grief, spoke these words.

२किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।
विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च॥
“What use is a kingdom to me here, struck down and grieving as I am, bereft of my father and of a brother who was a father to me?

३दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवाददाः।
राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्॥
“You have added grief to my grief; you have poured salt into a wound. You have made the king a dead man and Rāma an ascetic.

४कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता।
अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्॥
“You came like the night of doom to bring this house to nothing. My father clasped a live coal to his breast and never knew it.

మునుపటి సర్గలో కైకేయి భరతునికి వృత్తాంతమంతా చెప్పింది — దశరథుని మరణం, రామలక్ష్మణసీతల వనగమనం, తాను రెండు వరాలు కోరడం. ఈ సర్గలో ఆ వినడపు ఫలితం బయటపడుతున్నది. తండ్రికి జరిగినదీ, అన్నదమ్ములిద్దరూ ప్రవాసానికి పంపబడ్డారనీ విని దుఃఖంతో తపిస్తూ భరతుడు మాట్లాడటం మొదలుపెడుతున్నాడు. అతడు మొదట తాను చచ్చినవానితో సమానమని చెబుతున్నాడు — ‘తండ్రినీ, తండ్రితో సమానుడైన అన్ననూ కోల్పోయి శోకిస్తున్న నాకు రాజ్యంతో ఏమి ప్రయోజనం?’ అని. తరువాత తల్లిని తీవ్రంగా నిందిస్తున్నాడు — ‘దుఃఖంలో ఉన్న నాకు మరింత దుఃఖం కలిగించావు, గాయంపై ఉప్పు చల్లినట్లు; రాజును ప్రేతస్థితికీ, రాముణ్ణి తాపసునిగానూ చేసి నువ్వు దీనిని సాధించావు’ అని. ఆ తరువాత అతడు ఆమెను కులవినాశనం కోసం వచ్చిన కాళరాత్రిలా వర్ణిస్తున్నాడు — తండ్రి ఆమెను నిప్పుకణికలా చేపట్టినా గ్రహించలేకపోయాడని. ఇక్కడ ‘హతస్య’ (చచ్చినవాని) అనే పదంతో భరతుడు తనను తాను చచ్చినవానితో సమానంగా భావిస్తున్నాడు. అతని శోకం కేవలం తండ్రి వియోగం వల్ల కలిగినది కాదు, తన పేరుతో జరిగిన అధర్మం వల్ల కలిగిన సిగ్గుతో కూడా పుట్టినదని కవి సర్గ ప్రారంభంలోనే సూచిస్తున్నాడు.

In the previous sarga Kaikeyī had told Bharata everything: Daśaratha's death, the departure of Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā for the forest, and her own demand of the two boons. Now the effect of that hearing comes out. When he had heard how his father died and how his two brothers had been driven out, Bharata, burning with grief, began to speak. First he spoke of his own ruin: “What use is a kingdom to me, struck down and grieving as I am, bereft of my father and of the brother who was a father to me?” Then he turned on his mother with bitter reproach: “You have heaped grief on my grief and rubbed salt into a wound. You have made the king a dead man and Rāma an ascetic.” He called her the night of doom come to destroy the family, and said that his father had clasped her to him like a live coal without knowing it. By calling himself struck down, Bharata counts himself as good as dead. And from the start of the sarga the poet makes clear that his grief comes not only from losing his father but from shame at the wrong done in his name.

తప్పును తెలియజేయండి

२पितुर्मरणस्य रामनिर्वासनस्य च कारणपृच्छा

५मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि।
सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि॥
“You brought the king to his death, you who see only evil; in your blindness you have taken away for ever the happiness of this house, you defiler of the line.

६त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसंधो महायशाः।
तीव्रदुःखाभिसंतप्तो वृत्तो दशरथो नृपः॥
“It was by taking you to wife that my father, true to his word and of great fame, was seared with a bitter grief and perished — Daśaratha, the king.

७विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः॥
“Why was my father the great king, who loved righteousness, destroyed? Why was Rāma sent into exile, and why did he go to the forest?

తరువాత భరతుడు కైకేయిని ప్రత్యక్షంగా పాపదర్శిని, కులకళంకిని అని సంబోధించి అంటున్నాడు — ‘నువ్వు నా తండ్రిని మృత్యువుకు గురిచేశావు, మోహంతో ఈ కులంలోని సుఖాన్ని తొలగించావు’ అని. సత్యసంధుడూ మహాయశస్వీ అయిన దశరథుడు నిన్నే భార్యగా పొంది తీవ్రమైన దుఃఖంతో తపించి మరణించాడని అతడు చెబుతున్నాడు — ఇక్కడ ‘త్వాం ప్రాప్య’ (నిన్ను పొంది) అనే పదంతో రాజు వినాశనం వివాహం నుండే మొదలైందని కవి సూచిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు రెండు ప్రశ్నలు అడుగుతున్నాడు — ‘ధర్మవత్సలుడైన మహారాజు ఎందుకు నాశనం చేయబడ్డాడు? రాముడు ఎందుకు ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు, ఎందుకు అడవికి వెళ్ళాడు?’ అని. ఈ మూడు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్‌లో) మాత్రం అవి భరతుని ఆవేగాన్ని రెట్టింపు చేస్తాయి. ఇక్కడ ‘మోహాత్’ (మోహంతో) అనే పదం ముఖ్యమైనది — కైకేయి కర్మ బుద్ధిపూర్వకమైనదైనా మోహమూలకమైనదే అని భరతుని అభిప్రాయం. ‘కస్మాత్’ (ఎందుకు) అని రెండుసార్లు అడిగిన ప్రశ్నతో అతని విస్మయమూ ఆవేగమూ సూచించబడుతున్నాయి.

Then Bharata addressed Kaikeyī directly as one who saw only evil and a disgrace to her line: “You brought my father to his death, and in your blindness you have destroyed the happiness of this house for ever.” It was by taking her as his wife, he said, that Daśaratha, true to his word and famous, had been seared by bitter grief and perished; the phrase implies that the king's ruin had begun with the marriage itself. Then he asked two questions: “Why was the great king, who loved righteousness, destroyed? Why was Rāma sent into exile, and why did he go to the forest?” The word “blindness” matters: in Bharata's view, though her deed was deliberate, it was rooted in delusion. And his double “why” shows both his astonishment and the force of his feeling.

తప్పును తెలియజేయండి

३कौसल्यासुमित्रयोः दशा रामस्य च समवृत्तिः

८कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।
दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम॥
“Kausalyā and Sumitrā are crushed by grief for their sons. If they live at all, having you for a fellow-mother, it will be hard indeed.

९नन्वार्योऽपि च धर्मात्मा त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम्।
वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते॥
“Surely my noble brother, righteous and knowing what is owed to elders, behaved towards you with a conduct beyond reproach, exactly as he behaved towards his own mother.

१०तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।
त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते॥
“And in the same way my eldest mother Kausalyā, who looks far ahead, has held to righteousness and treated you as she would a sister.

తరువాత భరతుడు తల్లుల దశను తలచుకుంటున్నాడు — ‘పుత్రశోకంతో పీడించబడుతున్న కౌసల్యా సుమిత్రా నిన్ను తల్లిగా (సవతిగా) పొందిన తరువాత బ్రతికి ఉండటమే కష్టం’ అని. ఆ తరువాత అతడు కైకేయి పట్ల రాముని ప్రవర్తనను ఉదహరిస్తున్నాడు — పూజ్యుడూ, ధర్మాత్ముడూ, పెద్దల పట్ల ఎలా ప్రవర్తించాలో తెలిసినవాడూ అయిన రాముడు తన తల్లి పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో నీ పట్ల కూడా అంతే ఉత్తమంగా ప్రవర్తిస్తాడు. అలాగే దీర్ఘదర్శిని అయిన పెద్ద తల్లి కౌసల్య ధర్మాన్నే ఆశ్రయించి నీ పట్ల సోదరి పట్ల లాగా ప్రవర్తిస్తుంది. దీనితో భరతుడు చూపిస్తున్నాడు — కైకేయి పట్ల అందరూ సౌహార్దాన్నే ఆచరించారు, ఆమె ప్రత్యుపకారం మాత్రం విషమే. ఇదే అతని నిందకు మూలభూమిక. ‘భగిన్యామ్ ఇవ’ (సోదరి పట్ల లాగా) అనే ఉపమానంతో కవి కౌసల్య ఔదార్యాన్ని చూపిస్తున్నాడు — పెద్ద రాణి అయినా చిన్న సవతిని చెల్లెలిలా భావించింది. ‘నను’ అనే నిపాతంతో భరతుడు కైకేయినే సాక్షిగా నిలబెడుతున్నాడు.

Then Bharata thought of the other mothers. “Kausalyā and Sumitrā are crushed by grief for their sons; with you for a fellow-queen, it will be hard for them to go on living at all.” He reminded her how Rāma had treated her: “Surely my noble brother, righteous and knowing what is owed to elders, behaved toward you with perfect courtesy, just as he did toward his own mother. And my eldest mother Kausalyā, who looks far ahead, held fast to righteousness and treated you like a sister.” With the word “surely” he makes Kaikeyī herself the witness. So he shows that everyone had treated her with affection, and she had repaid it with poison; this is the ground of his whole reproach. And the image of a sister shows Kausalyā's generosity: though the senior queen, she regarded her younger rival as her own sister.

తప్పును తెలియజేయండి

४चीरवल्कलधारिणं रामं प्रस्थाप्य अशोचन्त्याः कैकेय्याः दोषः

११तस्याः पुत्रं महात्मानं चीरवल्कलवाससम्।
प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसे॥
“You sent her great-souled son away to live in the forest, dressed in bark and rags — and you, wicked woman, do not even grieve?

१२अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।
प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम्॥
“He sees no evil in anyone, he is brave, he has mastered himself, he is renowned. What reason can you see for driving him out in a garment of bark?

१३लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं यथा।
तथा ह्यनर्थो राज्यार्थं त्वयाऽऽनीतो महानयम्॥
“Being greedy, you did not know, I think, what I feel towards Rāma; and so for the sake of a kingdom you have brought on this great calamity.

కౌసల్య మహాత్ముడైన కొడుకుకు నారచీరలూ వల్కలాలూ కట్టించి వనవాసానికి పంపి కూడా, పాపాత్మురాలా, నువ్వు ఎందుకు శోకించడం లేదు అని భరతుడు విస్మయంతో అడుగుతున్నాడు. ‘పాపాన్ని చూడని, శూరుడూ, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడూ, యశస్వీ అయిన అతన్ని నారచీరలతో ప్రవాసానికి పంపడంలో నువ్వు ఏ కారణాన్ని చూస్తున్నావు?’ అనేది రెండవ ప్రశ్న — ఇక్కడ ‘కిం ను కారణమ్’ (ఏమి కారణం) అనే పదంతో రామునిలో ఏ దోషమూ లేదని, అందువల్ల ప్రవాసానికి కారణం లోభమేనని అతడు చూపిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తీర్పు చెబుతున్నాడు — ‘లోభివైన నీకు రాముని పట్ల నాకున్న భావం తెలియదు; అందువల్లనే రాజ్యం కోసం నువ్వు ఈ మహానర్థాన్ని తెచ్చిపెట్టావు’ అని. కైకేయి లోభమే అంతటికీ మూలమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడుతున్నది. ‘చీరవసనం ప్రవ్రాజ్య’ (నారచీరలతో ప్రవాసానికి పంపి) అనే పదాలతో తపస్విరూపపు కారుణ్యం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతున్నది. ‘కథం పాపే న శోచసే’ (పాపాత్మురాలా, ఎందుకు శోకించవు) అనే ప్రశ్న ఆమె నిర్దయత్వాన్నే బట్టబయలు చేస్తున్నది.

“You sent her great-souled son off to live in the forest in bark and rags — and you, wicked woman, do not even grieve?” he asked in amazement, and the bark garments of the ascetic are recalled again and again to stir pity. “He sees evil in no one, he is brave, self-mastered, renowned. What reason can you see for driving him out dressed in bark?” By asking for her reason he makes it plain that there was no fault in Rāma, so that the only cause of the banishment was greed. Then he gave his verdict: “In your greed you did not understand what I feel for Rāma, and so, for the sake of a kingdom, you have brought on this great calamity.” Here it is made clear that Kaikeyī's greed is the root of it all, and his question why she does not grieve lays bare her heartlessness.

తప్పును తెలియజేయండి

५रामलक्ष्मणाभ्यां विना राज्यभारस्य असह्यत्वम्

१४अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।
केन शक्तिप्रभावेण राज्यं रक्षितुमुत्सहे॥
“Not seeing Rāma and Lakṣmaṇa, those tigers among men, by what strength or power could I dare to protect this kingdom?

१५तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महौजसम्।
उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा॥
“The great king, righteous as he was, always leaned upon that strong and mighty one, as Mount Meru leans upon the forest that grows on it.

१६सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम्।
दम्यो धुरमिवासाद्य सहेयं केन चौजसा॥
“How could I bear this burden, which only a mighty draught-beast could take up — as an untrained calf set beneath a yoke — and with what power?

१७अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।
सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्॥
“Or even if I should have the power, through stratagems or through strength of mind, I will still not give you what you want, you who hunger for your son's advancement.

తరువాత భరతుడు తన అసమర్థతను ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రులైన రామలక్ష్మణులు కనిపించకపోతే, నేను ఏ శక్తిప్రభావంతో రాజ్యాన్ని రక్షించగలను?’ అని. మేరుపర్వతం తన మేరువనాన్ని ఆశ్రయించినట్లు, మహారాజు కూడా బలవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన అతన్నే నిత్యం ఆశ్రయించి ఉండేవాడు — ఈ ఉపమానం రాజుకు కూడా ఆధారం రాముడేనని చూపిస్తున్నది. ‘గొప్ప కాడెద్దు మోసే ఈ భారాన్ని, శిక్షణ పొందని లేగదూడ కాడిని పొందినట్లు పొంది, నేను ఏ బలంతో భరించగలను?’ అని అతడు అంటున్నాడు. చివరకు అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు — ‘యోగాల వల్ల గాని బుద్ధిబలం వల్ల గాని నాకు శక్తి ఉన్నా సరే, కొడుకు కోసం తపించే నీ కోరికను నేను తీర్చను’ అని. ‘దమ్యః’ అంటే శిక్షణ పొందని యువ వృషభం; అది పెద్ద కాడిని మోయలేదు అని ఉపమాన ఆశయం. ఈ విధంగా భరతుడు తన లఘుత్వాన్నీ రాముని గురుత్వాన్నీ ఏకకాలంలో ప్రకటిస్తున్నాడు.

Next Bharata confessed his own inadequacy. “Without Rāma and Lakṣmaṇa, those tigers among men, by what strength or power could I hope to protect this kingdom? Even the great king, righteous as he was, always leaned on that strong and mighty one, as Mount Meru leans on the forest that grows on it.” The simile shows that Rāma had been the king's own support. “This burden could be borne only by a great draught-ox; how could I carry it, like an untrained calf put under the yoke? Where would I find the strength?” The calf is a young, untamed bullock that cannot draw a heavy load, and with this image Bharata shows at once his own smallness and Rāma's greatness. And then he made his vow: “Even if I had the power, through stratagems or strength of mind, I still would not give you what you want, you who crave your son's advancement.”

తప్పును తెలియజేయండి

६इक्ष्वाकुकुले ज्येष्ठस्य एव अभिषेकः इति राजधर्मस्मरणम्

१८न मे विकांक्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा॥
“I would not hesitate for a moment to disown you, whose purposes are wicked, were it not that Rāma has always regarded you as a mother.

१९उत्पन्ना तु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनी।
साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता॥
“How did this evil-minded purpose arise in you, fallen away as you are from the conduct of the good — a purpose our forefathers always condemned?

२०अस्मिन्कुले हि सर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः॥
“In this house the eldest of all is consecrated to the kingship, and the other brothers, self-controlled, order their lives under him.

२१न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।
गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्॥
“I do not think, cruel woman, that you have any regard for a king's duty, or that you know the ancient course that royal conduct follows.

२२सततं राजपुत्रेषु ज्येष्ठो राजाभिषिच्यते।
राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः॥
“Among the sons of a king it is always the eldest who is consecrated. This holds equally for all kings, and for the Ikṣvākus above all.

భరతుడు అంటున్నాడు — ‘రాముడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తల్లిలా గౌరవించకపోయి ఉంటే, పాపనిశ్చయం గల నిన్ను విడిచిపెట్టడానికి నేను సంకోచించేవాణ్ణి కాదు’ — రాముని గౌరవం వల్లనే ఆమె ఇంకా తల్లిగా ఉన్నదని అర్థం. ‘సాధుచారిత్రం నుండి భ్రష్టురాలా, పూర్వులు నిందించిన ఈ పాపదర్శిని బుద్ధి నీకు ఎలా పుట్టింది?’ అని అతడు అడుగుతున్నాడు. తరువాత అతడు రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఈ కులంలో అందరిలో పెద్దవాడే రాజ్యానికి అభిషేకించబడతాడు, మిగిలిన సోదరులు శ్రద్ధగా అతనికి విధేయులై ఉంటారు. ‘క్రూరురాలా, నువ్వు రాజధర్మాన్ని చూడటం లేదనుకుంటాను, రాజవృత్తపు శాశ్వతమైన మార్గాన్ని కూడా నువ్వు ఎరుగవు. రాజకుమారులలో ఎల్లప్పుడూ పెద్దవాడే అభిషేకించబడతాడు; రాజులందరికీ ఇది సమానమే, ఇక్ష్వాకులకు మరీ విశేషంగా’ అని. దీనితో అతడు చూపిస్తున్నాడు — కైకేయి చేసినది కుటుంబానికి చేసిన అపకారం మాత్రమే కాదు, రాజధర్మాన్నే ఉల్లంఘించడం. ‘శాశ్వతీం గతిమ్’ (శాశ్వతమైన మార్గం) అనే పదంతో సంప్రదాయపు నిత్యత్వం చెప్పబడుతున్నది.

“I would not hesitate to cast you off, you of wicked purpose, were it not that Rāma has always looked on you as a mother” — that is, it is only for Rāma's sake that she is still his mother. “How did this evil purpose, which our forefathers always condemned, arise in you, fallen as you are from the conduct of the good?” Then he reminded her of the law of kings. “In this house the eldest is always consecrated as king, and the other brothers, self-controlled, live under him. I do not think, cruel woman, that you have any regard for a king's duty, or know the eternal course of royal conduct. Among a king's sons it is always the eldest who is consecrated; this holds for all kings alike, and for the Ikṣvākus above all.” So he shows that what Kaikeyī had done was not only a wrong against the family but a violation of royal dharma itself, of a tradition that is everlasting.

తప్పును తెలియజేయండి

७कुलचारित्रस्य भङ्गः कैकेय्याः बुद्धिमोहश्च

२३तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।
अद्य चारित्रशौटीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्॥
“They were guarded by righteousness alone and made splendid by the conduct proper to their line; and now that pride of character has been undone by your coming among them.

२४तवापि सुमहाभागे जनेन्द्रकुलपूर्वके।
बुद्धिमोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः॥
“You too, lady of high fortune, were born of a king's house before this. How then did this shameful delusion of mind arise in you?

२५न तु कामं करिष्यामि तवाहं पापनिश्चये।
यया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम॥
“I will not do what you desire, woman of wicked resolve — you by whom a disaster has been set in motion that will end my life.

ధర్మంతోనే రక్షించబడిన, కులాచారంతో శోభిల్లే ఇక్ష్వాకుల చారిత్రశౌర్యం (నడవడిలోని గొప్పతనం) నిన్ను పొందడంతో ఈ రోజు తొలగిపోయిందని భరతుడు ఖేదంతో అంటున్నాడు — ఒక్క స్త్రీ వల్ల మొత్తం వంశపు కీర్తి నశించిందని భావం. ‘మహాభాగ్యవతీ, నీ జన్మ కూడా రాజవంశంలోనే; అయినా ఈ నిందనీయమైన బుద్ధిమోహం నీలో ఎలా పుట్టింది?’ అని అతడు విస్మయిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత అతడు దృఢంగా చెబుతున్నాడు — ‘పాపనిశ్చయం గలదానా, నా ప్రాణాలకే అంతం తెచ్చే ఈ విపత్తును ఎవరు మొదలుపెట్టారో ఆ నీ కోరికను నేను తీర్చను’ అని. దీనితో భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరిస్తున్నాడు — తల్లి ప్రయత్నమంతా నిష్ఫలమేనని అతడు ప్రకటిస్తున్నాడు. ‘సుమహాభాగే’ (మహాభాగ్యవతీ) అనే సంబోధన వ్యంగ్యగర్భితమైనది — మహాభాగ్యవతికి అటువంటి దుర్బుద్ధి తగదని భావం. ‘వ్యసనమ్’ (విపత్తు) అనే పదంతో అతడు ఆ కర్మను ఆపదగానే పరిగణిస్తున్నాడు.

The Ikṣvākus, Bharata said sadly, had been guarded by righteousness alone and made splendid by the conduct proper to their line, and that proud tradition of character had been undone today by her coming among them; one woman had destroyed the good name of a whole dynasty. “You too, lady of great fortune, were born of a royal house. How then did this shameful delusion take hold of you?” The respectful address is edged with irony: such wickedness does not befit one so fortunate. Then he spoke firmly: “Woman of wicked resolve, I will not do what you want — you who have set in motion a disaster that will be the end of my life.” With this Bharata refused the kingdom, declaring all his mother's efforts wasted, and he counted what she had done as nothing but a calamity.

తప్పును తెలియజేయండి

८रामनिवर्तनस्य प्रतिज्ञा सिंहनादश्च

२६एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।
निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्॥
“Here and now, to thwart you, I shall bring back from the forest my blameless brother, who is dear to all his kin.

२७निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थितेनान्तरात्मना॥
“And having brought Rāma back, I shall become the servant of that man of blazing splendour, and my inward self will be at peace.”

२८इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।
शोकार्दितश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः॥
So speaking, great-souled Bharata, wounding her with volleys of unkind words and himself stricken with grief, roared out once more, like a lion in a cave of Mount Mandara.

చివరకు భరతుడు తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘ఇదిగో, నేను ఇప్పుడే నీకు అప్రియం చేయడానికి, పాపరహితుడూ స్వజనులకు ప్రియుడూ అయిన అన్నను అడవి నుండి వెనక్కి తీసుకువస్తాను’ అని. ‘రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువచ్చి, దీప్తమైన తేజస్సు గల అతనికి దాసుడనై, నిశ్చలమైన అంతరాత్మతో ఉంటాను’ అని కూడా — రాజ్యం కాదు, రాముని దాస్యమే అతని అభీష్టం. ఇలా చెప్పి, మహాత్ముడైన భరతుడు అప్రియమైన మాటల గుంపులతో ఆమెను బాధిస్తూ, శోకంతో పీడితుడై, మందరపర్వత గుహలో ఉన్న సింహంలా మళ్ళీ గర్జించాడు. ఈ వంశస్థవృత్తపు శ్లోకంతో సర్గ ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో అదే నింద మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘దాసభూతో భవిష్యామి’ (దాసుణ్ణి అవుతాను) అనే మాటతో భరతుని చరిత్ర ప్రకాశిస్తున్నది — ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని కూడా కోరనివాడే ముందు రాముని పాదుకలను శిరస్సుపై ధరిస్తాడు. సింహపు ఉపమానంతో అతని రోషం సూచించబడుతున్నది, దౌర్బల్యం కాదు.

Finally Bharata declared his resolve. “Here and now, to thwart you, I will bring my blameless brother, dear to all his kin, back from the forest. And having brought Rāma back, I will become the servant of that man of blazing splendour, and my heart will be at peace.” It was not the kingdom he wanted but to be Rāma's servant, and in these words his character shines out: the man who will not take the kingdom even when it is given him is the one who will later carry Rāma's sandals on his head. So speaking, great-souled Bharata, stabbing her with volley after volley of harsh words and himself stricken with grief, roared out once more like a lion in a cave of Mount Mandara. The lion image marks his anger, not any weakness. So the sarga ends, and in the next his reproach grows fiercer still.

తప్పును తెలియజేయండి

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

పదవివరణ

కఠిన పదాల సంధి, సమాసం, విభక్తి, అర్థం.

३४ पदानि
विवासित ७३.१ देशात् निष्कासितौ, वनं प्रेषितौ
सन्धिः
‘वि’ इति उपसर्गः, ‘वासित’ इति णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं कृदन्तपदम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘भ्रातरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुःखसंतप्त ७३.१ शोकेन दग्धः, अत्यन्तपीडितः
सन्धिः
सम् + तप् → संतप्त — अनुस्वारादेशः; ‘दुःख + संतप्त’ इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
दुःखेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पितृसम ७३.२ पितुः तुल्यः, ज्येष्ठभ्राता रामः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पितृ’ इत्यस्य ऋकारः अपरिवर्तितः
समासः
पित्रा समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘भ्रात्रा’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रेतभावस्थ ७३.३ मृतावस्थां गतः, परलोकं प्राप्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — त्रयाणाम् अपि पदानाम् अन्ते व्यञ्जनसन्धिः न प्रवर्तते
समासः
प्रेतस्य भावः प्रेतभावः, तस्मिन् तिष्ठति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कालरात्रि ७३.४ प्रलयरात्रिः, सर्वसंहारिणी रात्रिदेवता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य रात्रिः — षष्ठीतत्पुरुषः; प्रलयकालस्य रात्रिः इति रूढिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उपगूह्य ७३.४ आलिङ्ग्य, हृदये निधाय
सन्धिः
उप + गुह् → उपगूह्य — ल्यबन्ते धातोः दीर्घीभावः
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गपूर्वकात् ‘गुह्’ धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
नावबुद्धवान् ७३.४ न बुद्धवान्, न ज्ञातवान्
सन्धिः
न + अवबुद्धवान् → नावबुद्धवान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — निषेधार्थकः ‘न’ इति निपातः क्तवत्वन्तेन सह संहितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)
कुलपांसनि ७३.५ कुलं कलङ्कयन्ति, वंशदूषिके
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुलं पांसयति इति कुलपांसनः, तस्य स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सत्यसंध ७३.६ सत्यप्रतिज्ञः, प्रतिज्ञां न त्यजन्
सन्धिः
सम् + धा → संधा — अनुस्वारादेशः; समासे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
सत्या संधा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तीव्रदुःखाभिसंतप्त ७३.६ उग्रेण शोकेन सर्वतः दग्धः
सन्धिः
दुःख + अभिसंतप्त → दुःखाभिसंतप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
तीव्रेण दुःखेन अभिसंतप्तः — कर्मधारयगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धर्मवत्सल ७३.७ धर्मे स्नेहवान्, धर्मप्रियः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुत्रशोकाभिपीडित ७३.८ पुत्रविरहदुःखेन सर्वतः पीडिते
सन्धिः
शोक + अभिपीडित → शोकाभिपीडित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुत्रस्य शोकेन अभिपीडिते — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
गुरुवृत्तिज्ञ ७३.९ गुरुजनेषु आचरणीयं व्यवहारं जानन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गुरुषु या वृत्तिः तां जानाति इति — सप्तमीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दीर्घदर्शिनी ७३.१० दूरदर्शिनी, परिणामं पश्यन्ती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीर्घं पश्यति इति दीर्घदर्शी, तस्याः स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चीरवल्कलवासस् ७३.११ वल्कलचीरवस्त्रधारी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — त्रीणि अपि पदानि व्यञ्जनान्तसंयोगेन संहितानि
समासः
चीरं वल्कलं च वासः यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कृतात्मा ७३.१२ संस्कृतचित्तः, जितेन्द्रियः
सन्धिः
कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); अत्र प्रथमैकवचनरूपेण ‘कृतात्मा’ इति उद्धृतम्
समासः
कृतः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (मुद्रणे ‘कृतात्मानम्’ इति)
महौजस् ७३.१५ महातेजस्वी, महाबलः
सन्धिः
महा + ओजस् → महौजस् — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
समासः
महत् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उपाश्रित ७३.१५ आश्रयं गतः, अवलम्बितः
सन्धिः
उप + आश्रित → उपाश्रित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महाधुर्यसमुद्यत ७३.१६ महाबलवता धुरंधरेण वोढुम् आरब्धः
सन्धिः
सम् + उद्यत → समुद्यत — मकारः स्वरे परे न अनुस्वारीभवति, ‘म्’ + ‘उ’ = ‘मु’ इति संयोगः
समासः
महता धुर्येण समुद्यतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुत्रगर्धिनी ७३.१७ पुत्रार्थं लुब्धा, पुत्रस्य एव अभ्युदयम् इच्छन्ती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्रं गृध्यति इति पुत्रगर्धी, तस्याः स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विकांक्षा ७३.१८ विशेषेण इच्छा, संकोचः अपि
सन्धिः
वि + काङ्क्षा — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे अनुस्वारेण ‘विकांक्षा’ इति लिखितम्
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गपूर्वकं भावप्रधानं स्त्रीलिङ्गपदम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
साधुचारित्रविभ्रष्ट ७३.१९ सज्जनानाम् आचारात् च्युते
सन्धिः
वि + भ्रष्ट → विभ्रष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
साधूनां चारित्रात् विभ्रष्टा — षष्ठीगर्भः पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
समाहित ७३.२० एकाग्रचित्ताः, अनुशासने स्थिताः
सन्धिः
सम् + आहित → समाहित — मकारः स्वरे परे अविकृतः, ‘म्’ + ‘आ’ = ‘मा’ इति संयोगः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
राजवृत्त ७३.२१ राजकुलस्य आचारः, राजनीतिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्ञां वृत्तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
धर्मैकरक्षाण ७३.२३ येषां रक्षा केवलं धर्मेण एव भवति, तेषाम्
सन्धिः
धर्म + एक → धर्मैक — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
धर्मः एव एका रक्षा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
चारित्रशौटीर्य ७३.२३ सदाचारजन्यं गौरवम्, चरित्राभिमानः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चारित्रविषयकं शौटीर्यम् — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जनेन्द्रकुलपूर्वक ७३.२४ राजकुलात् उद्भूते, नृपवंशपूर्विके
सन्धिः
जन + इन्द्र → जनेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
जनेन्द्रस्य कुलं पूर्वं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘सुमहाभागे’ इत्यनेन सह)
बुद्धिमोह ७३.२४ विवेकस्य विपर्यासः, मतिभ्रमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बुद्धेः मोहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जीवितान्तकर ७३.२५ प्राणान्तकरम्, मरणपर्यन्तं नयत्
सन्धिः
जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जीवितस्य अन्तं करोति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘व्यसनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अप्रियार्थ ७३.२६ अप्रियं कर्तुम्, अनिष्टसाधनाय
सन्धिः
अप्रिय + अर्थ → अप्रियार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अप्रियम् अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
दासभूत ७३.२७ दासतां गतः, सेवकभावम् आपन्नः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दासः भूतः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अन्तरात्मन् ७३.२७ अन्तःकरणम्, मनः
सन्धिः
अन्तर् + आत्मन् → अन्तरात्मन् — रेफस्य आकारेण सह संयोगः, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
अन्तरः आत्मा — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्रियेतर ७३.२८ प्रियात् भिन्नः, अप्रियः, कटुः
सन्धिः
प्रिय + इतर → प्रियेतर — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
प्रियात् इतरः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘वाक्यगणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मन्दरकन्दरस्थ ७३.२८ मन्दरपर्वतस्य गुहायां स्थितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्दरस्य कन्दरे तिष्ठति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सिंहः’ इत्यस्य विशेषणम्)