॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 77వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

శ్రాద్ధకర్మ, అస్థిసంచయం, భరతశత్రుఘ్నుల విలాపం

పన్నెండవ రోజున శ్రాద్ధం, బ్రాహ్మణులకు దానం, పదమూడవ రోజున చితిమూలంలో విలాపం, వసిష్ఠ సుమంత్రుల ఉపదేశం

మునుపటి సర్గలో భరతుడు తండ్రి అంత్యేష్టి సంస్కారాన్ని ముగించి, సరయూలో జలాంజలి ఇచ్చి, పది రోజులు నేలపై పడుకున్నాడు. ఈ సర్గలో ఆశౌచకాలం గడిచిపోయింది — పది రోజులు గడిచాక రాజకుమారుడు శుద్ధుడై, పన్నెండవ రోజు రాగానే శ్రాద్ధకర్మలు చేయిస్తున్నాడు. అక్కడ అతడు బ్రాహ్మణులకు ధనాన్నీ రత్నాలనూ సమృద్ధిగా అన్నాన్నీ ఇస్తున్నాడు; విలువైన వస్త్రాలనూ, రకరకాల రత్నాలనూ, ఎన్నో మేకలనూ, చాలా వెండినీ, అనేక గోవులనూ ఇస్తున్నాడు. ఇది మాత్రమే కాదు — దాసీలనూ దాసులనూ వాహనాలనూ ఎంతో పెద్ద భవనాలనూ బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు. ఇదంతా రాజుకు ఔర్ధ్వదేహికం — పరలోకానికి సాధనమైన దానం. ‘పుత్రః’ (కొడుకు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — భరతుడు ఇక్కడ రాజపదవితో కాదు, పుత్రపదవితోనే కార్యం చేస్తున్నాడు. ‘పుష్కలమ్ అన్నమ్’ (సమృద్ధమైన అన్నం) అనే పదంతో దానపు సమృద్ధి సూచించబడుతున్నది; బ్రాహ్మణభోజనం శ్రాద్ధంలో ప్రధానమైన అంగం.

తరువాత పదమూడవ రోజు ఉదయవేళ మహాబాహువైన భరతుడు శోకంతో మూర్ఛపోయినట్లై విలపించాడు. అస్థిసంచయం కోసం అతడు చితి ఉన్న చోటికి వచ్చాడు; అక్కడ తన ఏడుపుతోనే గొంతు పూడుకుపోయి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో చితిమూలంలో నిలిచి తండ్రిని ఉద్దేశించి అంటున్నాడు. అతని మాట రెండు విధాలైన ఆక్షేపం — ‘నాన్నా, ఏ అన్న రాఘవునికి నువ్వు నన్ను అప్పగించావో, అతడు అడవికి వెళ్ళిపోయి ఇక్కడ శూన్యమవగా, నువ్వు నన్ను విడిచిపెట్టావు. అనాథ అయిన ఏ తల్లికి కొడుకే ఏకైక గతో, అతడు అడవికి పంపబడ్డాడు; ఆ అమ్మ కౌసల్యను విడిచిపెట్టి, రాజా, నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళావు?’ ఇక్కడ భరతుని వేదన తన గురించి మాత్రమే కాదు — అతడు కౌసల్య దశను కూడా తలచుకుంటున్నాడు. తండ్రిపై ఈ ఆక్షేపం కొడుకుకున్న అధికారంతోనే పుడుతున్నది, అనాదరంతో కాదు; రక్షించవలసినవారిని విడిచి వెళ్ళినవానిని ప్రశ్నించడం సహజం. అస్థిసంచయం అంటే దహనం తరువాత మిగిలిన ఎముకలను సేకరించడం, ఇది పదమూడవ రోజున విధించబడింది; దాని కోసమే అతడు అక్కడికి వచ్చాడు.

బూడిదతో ఎర్రబడిన ఆ స్థలాన్ని — కాలిన ఎముకలు వలయాకారంగా చెదిరి ఉన్న, తండ్రి శరీరం నిర్వాణం పొందిన ఆ స్థలాన్ని — చూసి అతడు మూలుగుతూ కుంగిపోయాడు. శరీరం ఉన్నంతవరకు శోకం సహించదగినదిగా ఉంది; ఇప్పుడు బూడిదే మిగిలిందని చూసి అతడు ఏడుస్తూ దీనుడై నేలపై పడిపోయాడు. ఇక్కడ కవి మర్మస్పర్శి అయిన ఉపమానాన్ని కూర్చుతున్నాడు — ఎత్తబడుతున్న ఇంద్రుని యంత్రధ్వజం మధ్యలోనే జారి పడిపోయినట్లు, అతడు పడిపోయాడు. ధ్వజం ఎత్తబడుతూనే ఉంది, కాని ఆధారం విరిగిపోయింది. తరువాత అతని అమాత్యులందరూ శుచివ్రతుడైన అతని దగ్గరకు పరుగెత్తారు — అంత్యకాలంలో పతనమైన యయాతి దగ్గరకు ఋషులు వచ్చినట్లు. యయాతి ఉపమానం అయోధ్యాకాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడుతుంది — స్వర్గం నుండి పతనమైన రాజు సత్పురుషుల సాంగత్యంతోనే మళ్ళీ లేచాడు.

శోకంలో మునిగిపోయిన భరతుణ్ణి చూసి శత్రుఘ్నుడు కూడా స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడిపోయాడు; భూపాలుని తలచుకుంటూ, పిచ్చివానిలా, చింతాభారంతో, తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించాడు — తండ్రి గుణాలనూ ఆప్యాయతలనూ ఒక్కొక్కటిగా ఆ క్షణాన తలచుకుంటూ. ‘తాని తాని’ (ఆ ఆ) అనే ద్విరుక్తితో స్మృతుల ప్రవాహం సూచించబడుతున్నది — ఒక్కొక్క ముద్దు, ఒక్కొక్క మాట. తరువాత అతడు శోకానికి ఒక గొప్ప రూపకాన్ని చెబుతున్నాడు — మంథర నుండి పుట్టిన, కైకేయి అనే మొసళ్ళతో నిండిన, వరదానాలే జలంగా గల, కదిలించలేని ఈ శోకసముద్రం మమ్మల్ని ముంచివేసింది. సముద్రపు మూలం, మొసళ్ళు, నీరు — మూడూ రూపకంలో కూర్చబడ్డాయి: పుట్టుక మంథర, హింస్రజంతువు కైకేయి, నీరు రెండు వరదానాలు. ఒక్క శ్లోకంలో కథ అంతా సంగ్రహించబడింది. ఇక్కడ శత్రుఘ్నుని శోకం మొదటిసారి ఇంత విస్తరంగా వర్ణించబడుతున్నది; ఇక్కడి నుండి తరువాతి సర్గలో అతడు కోపంతో కుబ్జపై విరుచుకుపడతాడు, అందువల్ల ఈ శ్లోకం అతని రోషానికి బీజం కూడా.

మళ్ళీ భరతుడు తండ్రిని పిలుస్తున్నాడు — ‘నాన్నా, సుకుమారుడూ బాలుడూ, నువ్వు ఎల్లప్పుడూ లాలించినవాడూ అయిన, విలపిస్తున్న ఈ భరతుణ్ణి విడిచిపెట్టి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళావు? భోజనాలలో, పానీయాలలో, వస్త్రాలలో, ఆభరణాలలో నువ్వు మా అందరికీ ఎంపిక ఇచ్చేవాడివి కదా — నచ్చినదానిని కోరుకొని తీసుకోండి అనేవాడివి; ఈ రోజు మాకు అది ఎవరు చేస్తారు?’ తరువాత అతని మాట మరింత తీవ్రమవుతుంది — ‘బద్దలవ్వవలసిన సమయంలో కూడా భూమి బద్దలవడం లేదు! ధర్మజ్ఞుడూ మహాత్ముడూ అయిన నువ్వు అనే రాజును కోల్పోయిన ఈ భూమి ఎందుకు చీలిపోవడం లేదు?’ ఇక్కడ ఆశ్చర్యమే ఆక్షేపంగా చెప్పబడింది — భూమి ఇంకా స్థిరంగా నిలిచి ఉండటమే అనుచితం అని. చివరకు అతడు నిర్వేదాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్ళగా, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించగా, నాకు బ్రతకడానికి సామర్థ్యం ఏముంది? అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను. అన్ననూ తండ్రినీ కోల్పోయిన నేను ఇక్ష్వాకులు పాలించిన, శూన్యమైన అయోధ్యలో ప్రవేశించను; తపోవనంలోనే ప్రవేశిస్తాను.’ అతని ఎదుట రెండే గతులు — అగ్ని, లేదా తపోవనం; రాజ్యం మూడవ గతి అని అతడు అసలు భావించడమే లేదు. ఈ నిశ్చయపు ఫలం తరువాతి సర్గలలో కనిపిస్తుంది, అక్కడ అతడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి రాముణ్ణి తీసుకురావడానికి బయలుదేరతాడు.

వారిద్దరి విలాపాన్ని విని, ఆ విపత్తును చూసి, అనుచరులందరూ మళ్ళీ మరింత తీవ్రంగా ఆర్తులయ్యారు — శోకం సంక్రమిస్తుంది, ఒకరి విలాపం వేలమంది వేదనను పెంచుతుంది. తరువాత విషణ్ణులై అలసిపోయిన శత్రుఘ్నభరతులిద్దరూ నేలపై పొర్లారు — కొమ్ములు విరిగిన వృషభాల్లా. వృషభపు బలం కొమ్ములో, రాజకుమారుల బలం తండ్రిలోనూ అన్నలోనూ; ఆ రెండూ విరిగిపోయాయి. అప్పుడు వారి తండ్రికి పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు — స్థిరస్వభావుడైన వైద్యుడు, శరీరానికీ మనస్సుకూ చికిత్స చేసేవాడు — భరతుణ్ణి లేవదీసి అన్నాడు. అతని మాటలు రెండు: మొదటిది కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేయడం — ‘ప్రభూ, నీ తండ్రి గతించి ఇది పదమూడవ రోజు; అస్థిసంచయం ఇంకా మిగిలి ఉండగా ఇక్కడ ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?’ రెండవది తత్త్వోపదేశం — ‘ప్రాణులందరిలోనూ మూడు ద్వంద్వాలు భేదం లేకుండా ప్రవర్తిస్తాయి (ఆకలి-దప్పిక, శోకం-మోహం, ముసలితనం-మృత్యువు); అవి తప్పించుకోలేనివి అయినప్పుడు నువ్వు ఇలా ఉండటం తగదు.’ గురువు ఉపదేశం కేవలం ఓదార్పు కాదు, ధర్మాన్ని గుర్తుచేయడం — దుఃఖం తప్పించుకోలేనిదని తెలుసుకొని కర్తవ్యంలో ప్రవర్తించాలి. ‘వైద్యః’ అనే పదాన్ని రెండు విధాలుగా అన్వయించాలి — శరీరానికి చికిత్స చేసేవాడు, విద్యావంతుడు; వసిష్ఠుడు రెండు విధాలుగానూ అటువంటివాడే. ‘ప్రకృతిమాన్’ (స్థిరస్వభావుడు) అనే పదంతో అతని వికారం లేని చిత్తం సూచించబడుతున్నది — అందరూ మోహంలో పడినప్పుడు అతడొక్కడే స్వస్థుడు.

సుమంత్రుడు కూడా శత్రుఘ్నుణ్ణి లేవదీసి, ప్రసన్నుణ్ణి చేసి, తత్త్వజ్ఞుడై, సర్వప్రాణుల భవాభవాలను — పుట్టుకనూ మరణాన్నీ — వినిపించాడు. ఇద్దరు వృద్ధులు, ఇద్దరు యువకులు: వసిష్ఠుడు భరతునికి బోధిస్తున్నాడు, సుమంత్రుడు శత్రుఘ్నునికి; ఒకరు ధర్మంతో, మరొకరు లోకానుభవంతో. లేచి నిలిచిన ఆ ఇద్దరు యశస్వులైన నరవ్యాఘ్రులు వర్షంతోనూ ఎండతోనూ వాడిపోయి వేర్వేరుగా నిలిచిన రెండు ఇంద్రధ్వజాల్లా ప్రకాశించారు. ఇంద్రధ్వజం ఉత్సవంలో ఎత్తబడుతుంది, తరువాత వర్షమూ ఎండా వల్ల మలినమవుతుంది; అలాగే ఈ రాజకుమారులు గౌరవంతో ఉన్నతులు, శోకంతో వాడిపోయినవారు. కన్నీళ్ళు తుడుచుకుంటూ, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, దీనంగా మాట్లాడుతున్న ఆ కుమారులను అమాత్యులు తరువాతి క్రియల కోసం తొందరపెట్టారు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శోకం నుండి కర్తవ్యం వైపు మారడంతో ముగుస్తున్నది. ఇక్కడ కవి శోకపు సరిహద్దునే చూపిస్తున్నాడు — విలాపం కర్తవ్యానికి అడ్డు రానంతవరకే సహించదగినది; ఆ తరువాత గురువులూ మంత్రులూ దానిని శాంతింపజేస్తారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి