సర్గ
శత్రుఘ్నుని రోషం, మంథర నిగ్రహం
శత్రుఘ్నుని తీక్ష్ణవచనం, కుబ్జను ఈడ్చడం, కైకేయిని గద్దించడం, భరతుడు వారించడం
మునుపటి సర్గ చివరలో వసిష్ఠ సుమంత్రుల చేత ఓదార్చబడిన భరతశత్రుఘ్నులు మిగిలిన క్రియలలో నిమగ్నమయ్యారు. ఇప్పుడు భరతుడు ప్రయాణాన్ని తలపెడుతున్నాడు — రాముణ్ణి తీసుకురావడానికి అడవికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు. శోకంతో తపిస్తున్న ఆ భరతునితో లక్ష్మణుని తమ్ముడైన శత్రుఘ్నుడు ఈ మాట అన్నాడు: ‘సర్వప్రాణుల దుఃఖంలోనూ ఆశ్రయమైనవాడు, ఇక తనవారి దుఃఖంలో చెప్పేదేముంది, సత్త్వసంపన్నుడైన ఆ రాముడు ఒక స్త్రీ కారణంగా అడవికి పంపబడ్డాడు! బలవంతుడూ పరాక్రమసంపన్నుడూ అయిన ఆ లక్ష్మణుడు అనేవాడు తండ్రిని నిగ్రహించి అయినా రాముణ్ణి ఎందుకు విడిపించలేదు? నీతి అనీతులను బాగా పరిశీలించి, స్త్రీకి వశుడై దారి తప్పిన రాజును ముందుగానే అడ్డగించవలసింది.’ ఈ మాట శత్రుఘ్నుని స్వభావాన్ని వెల్లడిస్తున్నది — అతడు మితభాషి, కాని మాట్లాడినప్పుడు వాడిగా మాట్లాడతాడు. అతని ఆక్షేపం తండ్రి వరకు కూడా వెళ్తుంది, ఇది వాల్మీకిలో అరుదు; అయినా కవి అతన్ని నిందించడం లేదు, ఎందుకంటే రోషానికి మూలం రామభక్తే. ‘గతిః’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు — ఆశ్రయం, పరమమైన నిష్ఠ; అందరికీ శరణమైనవానికే శరణం ఎవరూ కాలేకపోయారు అనేదే శత్రుఘ్నుని వేదన.
లక్ష్మణుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, అప్పుడు సర్వాభరణాలతో అలంకరించుకున్న కుబ్జ తూర్పు ద్వారం దగ్గర కనిపించింది — మాట్లాడుతున్న విషయమే తానుగా వచ్చి నిలిచినట్లు, హఠాత్తుగా ఆమె అక్కడ ప్రత్యక్షమైంది. కవి ఆమె వేషాన్ని విస్తరంగా వర్ణిస్తున్నాడు — మేలిమి చందనం పూసుకొని, రాజవస్త్రాలు ధరించి, రకరకాల ఆ ఆ ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని; రంగురంగుల ఎన్నో మొలనూళ్ళతో, ఇతర శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలతో కట్టబడిన ఆమె తాడుతో కట్టిన ఆడకోతిలా కనిపించింది. ఈ ఉపమానం రెండు పనులు చేస్తున్నది — ఒకవైపు ఆమె గూని ఆకారాన్ని సూచిస్తున్నది, మరోవైపు ఆమె ఆభరణాలే ఆమెకు బంధనాలని వ్యంగ్యంగా చెబుతున్నది. కైకేయి విజయఫలాన్ని అనుభవిస్తూ అలంకరించుకొని తిరుగుతున్నదే ఆమె దండనకు కారణమవుతున్నది. కవి ఇక్కడ కాలసంగతిని కూడా సాధిస్తున్నాడు — ఆమె కైకేయి పక్కన ఉన్నంతవరకు కనిపించలేదు; అలంకరించుకొని బయటకు రాగానే దండన ఎదురైంది.
తీవ్రమైన పాపం చేసిన ఆ కుబ్జను చూసి ద్వారపాలకుడు ఆమెను కనికరం లేకుండా పట్టుకొని శత్రుఘ్నునికి అప్పగిస్తూ అన్నాడు: ‘ఎవరి కారణంగా రాముడు అడవిలో నివసిస్తున్నాడో, మీ తండ్రి దేహాన్ని విడిచాడో, ఆ పాపాత్మురాలూ క్రూరురాలూ ఈమే; ఆమె విషయంలో నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు చేయి.’ ద్వారపాలకుని ఈ మాట అయోధ్యలోని జనులందరి అభిప్రాయాన్నే వ్యక్తం చేస్తున్నది — దోషానికి మూలం ఎవరో అందరికీ తెలుసు. ఆ మాటను గ్రహించి, దృఢవ్రతుడైన శత్రుఘ్నుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో అంతఃపురంలో సంచరించేవారందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఎవరు నా అన్నదమ్ములకూ తండ్రికీ తీవ్రమైన దుఃఖం కలిగించారో, ఆ ఈమె తన క్రూరకర్మ ఫలాన్ని అనుభవించాలి.’ ‘అశ్నుతామ్’ (అనుభవించాలి) అనేది విధిలింగ్ కాదు, లోట్ — ఇది ఆజ్ఞే, కోరిక కాదు. ‘కర్మ ఫలం’ అనే పదంతో అతడు తన కార్యం ధర్మసమ్మతమైనదని చూపిస్తున్నాడు; కాని స్త్రీ విషయంలో దండనకు ఉన్న హద్దును ముందు భరతుడు గుర్తుచేస్తాడు. ద్వారపాలకుని ‘యథామతి కురు’ (నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు చేయి) అనే పదం గొప్పది — అతడు తానే దండించడం లేదు, రాజకులపు అధికారాన్ని కాపాడుతున్నాడు.
ఇలా చెప్పి అతడు వెంటనే చెలికత్తెలు చుట్టూ ఉన్న కుబ్జను బలంగా పట్టుకున్నాడు; ఆమె ఆ భవనాన్ని మారుమ్రోగించింది — ఆమె ఆర్తనాదానికి రాజభవనమంతా ప్రతిధ్వనించింది. తరువాత ఆమె చెలికత్తెలందరూ ఎంతో భయపడి, శత్రుఘ్నుడు కోపంగా ఉన్నాడని గ్రహించి, అన్నివైపులకూ పారిపోయారు. చెలికత్తెల గుంపంతా ఒకరితో ఒకరు ఆలోచించుకున్నారు — ‘ఇతడు మొదలుపెట్టిన తీరు చూస్తే మనలను నిశ్శేషంగా నాశనం చేస్తాడు. దయామయి, ఉదారురాలు, ధర్మజ్ఞురాలు, యశస్విని అయిన కౌసల్యను శరణు వేడుదాం; ఆమే మనకు స్థిరమైన గతి.’ ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యాన్ని కూర్చుతున్నాడు — కైకేయి పక్షాన ఉన్నవారే ఇప్పుడు కౌసల్య శరణు కోరుతున్నారు; వారు ఎవరిని బాధించారో ఆమే వారికి గతి. కౌసల్యకు నాలుగు విశేషణాలు — దయ, ఔదార్యం, ధర్మజ్ఞత, యశస్సు — ఆమె చరిత్రకు సంగ్రహమే. ‘బలవత్’ (బలంగా) అనే క్రియావిశేషణంతో శత్రుఘ్నుని ఆవేగం సూచించబడుతున్నది; ‘అనాదయత్’ (మారుమ్రోగించింది) అనే పదప్రయోగంతో ఆమె ఆక్రందన భవనపు ప్రతిధ్వనితోనే కొలవబడింది. చెలికత్తెలు వేగంగా పారిపోయారు, ఇంకా వేగంగా ఆలోచించుకున్నారు — భయపు స్వభావం ఇదే.
శత్రువులను శాసించే శత్రుఘ్నుడు రోషంతో ఆవరించబడి, అప్పుడు ఏడుస్తున్న కుబ్జను నేలపై ఈడ్చాడు. ఆ మంథర అటూ ఇటూ ఈడ్వబడుతుండగా ఆమె రంగురంగుల రకరకాల ‘భాండం’ — ఆభరణాల సమూహం — నేలపై విరిగి చెల్లాచెదురైంది. ఆ ఆభరణాలతో పరచుకున్న శ్రీమంతమైన రాజభవనం అప్పుడు శరత్కాలపు ఆకాశంలా మరింత శోభించింది. ఈ ఉపమానం విస్మయం కలిగించేది — దుఃఖపు దృశ్యంలో కూడా కవి సౌందర్యాన్ని చూస్తున్నాడు; శరత్కాలపు నిర్మలాకాశంలో నక్షత్రాలు చెదిరి ప్రకాశించినట్లు, నేలపై చెదిరిన రత్నాలు. కాని ఇదే ఉపమానంలో వ్యంగ్యం కూడా ఉంది — శోభకు కారణమైన ఆభరణం ఇప్పుడు విరిగిపోయి మరింతగా శోభిస్తున్నది; కుబ్జ వైభవపు అంతమే నగరానికి శోభ. ‘విచకర్ష’ (ఈడ్చాడు) అనే లిట్ ప్రయోగంతో క్రియ దృఢంగా స్థాపించబడింది; ‘క్రోశంతీమ్’ (ఏడుస్తున్నదానిని) అనే పదంతో ఆమె నిస్సహాయత.
బలవంతుడూ పురుషశ్రేష్ఠుడూ అయిన అతడు కోపంతో (కుబ్జను) గట్టిగా పట్టుకొని, కైకేయిని గద్దిస్తూ కఠినమైన మాటలు అన్నాడు. బాధాకరమైన ఆ కఠిన వాక్యాలతో కైకేయి తీవ్రంగా దుఃఖించి, శత్రుఘ్నుని భయంతో వణుకుతూ కొడుకు శరణు వేడింది. కోపంగా ఉన్న ఆ శత్రుఘ్నుణ్ణి చూసి భరతుడు ఇలా అన్నాడు: ‘సర్వప్రాణులలోనూ స్త్రీలు వధించదగనివారు; క్షమించు. ధార్మికుడైన రాముడు నన్ను మాతృఘాతకుడని ద్వేషించడని తెలిస్తే, పాపాత్మురాలూ దుష్టవర్తనురాలూ అయిన ఈ కైకేయిని నేనే చంపేవాణ్ణి. ఈ కుబ్జను కూడా చంపారని రాఘవునికి తెలిస్తే, ఆ ధర్మాత్ముడు నీతోనూ నాతోనూ తప్పక మాట్లాడడు.’ భరతుని ఈ మాట రెండు విధాలైన బలాన్ని మోస్తున్నది — ఒకవైపు ధర్మశాస్త్ర నియమం (స్త్రీ వధించదగనిది), మరోవైపు రాముని సమ్మతే పరమ ప్రమాణం అనే భావం. అతడు తానే కైకేయిని ద్వేషిస్తున్నాడు — ‘పాపాత్మురాలు’, ‘దుష్టవర్తనురాలు’ అనే పదాలతో అది స్పష్టం; అయినా రాముని అప్రీతికి భయపడే అతడు వెనక్కి తగ్గుతున్నాడు. దీనితో కవి చూపిస్తున్నాడు — భరతుని ప్రతి కర్మా రాముణ్ణే కేంద్రంగా చేసుకొని సాగుతుంది. ‘అవధ్యాః సర్వభూతానాం ప్రమదాః’ (సర్వప్రాణులలోనూ స్త్రీలు వధించదగనివారు) అనే సామాన్య నియమం చెప్పబడింది, ఆ తరువాత తన విశేషం — నేను కూడా కోరుకుంటున్నాను, కాని చేయడం లేదు అని. ఇదే భరతుని గొప్పతనం.
భరతుని మాట విని లక్ష్మణుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు రోషం నుండి వెనక్కి తగ్గాడు, మూర్ఛపోయిన ఆమెను విడిచిపెట్టాడు. ఆ మంథర కైకేయి పాదాల దగ్గర పడిపోయింది; నిట్టూరుస్తూ, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ దీనంగా విలపించింది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది — శత్రుఘ్నుడు విసిరివేయడంతో స్పృహ తప్పిన కుబ్జను చూసి, భరతుని తల్లి నెమ్మదిగా ఆమెను ఓదార్చింది; ఆమె ఆర్తరూపంతో, ఉచ్చులో చిక్కుకున్న క్రౌంచపక్షిలా చూస్తూ ఉంది. ‘విలగ్నా క్రౌంచీ’ (చిక్కుకున్న క్రౌంచి) అనేది ఉచ్చులో కట్టబడిన పక్షి ఉపమానం; సమస్త అనర్థానికీ కారణమైన కైకేయే ఇప్పుడు ఓదార్చేదయింది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ క్రోధం ఉదయించడంతో మొదలై క్షమతో ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో రాజకర్తలు అభిషేకం కోసం భరతుణ్ణి ప్రార్థిస్తారు, అతడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి రాముణ్ణి తీసుకురావాలని నిశ్చయించుకుంటాడు. శత్రుఘ్నుని రోషం అన్యాయం వల్ల పుట్టినది కాదు, అయినా అతడు అన్న మాటతోనే శాంతిస్తాడు — ఈ విధంగా ఆజ్ఞాపాలనపు ఆదర్శం ఇక్కడ కూడా రక్షించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥