సర్గ
భరతుడు రాజ్యాన్ని నిరాకరించడం, రాముని తిరిగి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నం
పదునాలుగవ రోజున రాజకర్తలు అభిషేకానికి ప్రార్థించడం, జ్యేష్ఠుని అధికారాన్ని భరతుడు ప్రకటించడం, చతురంగసేనను సిద్ధం చేయడం, మార్గనిర్మాణానికి ఆజ్ఞ, ప్రజల సాధువాదం
మునుపటి సర్గలో శత్రుఘ్నుడు మంథరను పట్టుకొని, భరతుని మాట మీద ఆమెను విడిచిపెట్టాడు; ఇక్కడ కథ మళ్ళీ రాజకార్యం వైపు మళ్ళుతుంది. దశరథుని ప్రేతకార్యాలు ముగిసిన తరువాత, పదునాలుగవ రోజు తెల్లవారుజామున రాజకర్తలు — మంత్రులూ, పురోహితులూ, పౌరప్రముఖులూ — కూడి భరతునితో ఇలా అంటారు: ‘మాకు గురువులందరిలోనూ పెద్ద గురువైన ఆ దశరథుడు జ్యేష్ఠుడైన రామునీ, మహాబలుడైన లక్ష్మణునీ అడవికి పంపి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. కాబట్టి ఓ మహాయశస్వీ, రాజకుమారా, నీవు ఈనాడు మాకు రాజువు కా. ఈ రాజ్యం నాయకుడు లేకుండా ఉంది; సహజంగానే ఇది నీకు దక్కింది, కనుక దీనిని స్వీకరించడంలో నీవు ఎవరికీ అపరాధం చేయవు.’ నాయకుడు లేని రాష్ట్రం నశించకూడదనేదే వారి చింతకు మూలం; అందులో రాజ్యలోభం ఏ కోశానా లేదు. ‘రాజకర్తారః’ (రాజును నియమించేవారు) అనే పదమే సూచిస్తుంది — రాజుకు అభిషేకం చేసే అధికారం వీరికే ఉంది, కాబట్టి వారి ప్రార్థన విధిపూర్వకమైనది.
వారు మళ్ళీ అంటారు — ‘ఓ రాఘవా, ఈ అభిషేక సామగ్రినంతా తీసుకొని నీ స్వజనమూ, శ్రేణులూ (వర్తక, శిల్పి సంఘాలూ) నీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. ఓ నరశ్రేష్ఠా, తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన ఈ స్థిరమైన రాజ్యాన్ని స్వీకరించు, నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో, మమ్మల్ని రక్షించు.’ ఈ ప్రార్థన కేవలం మాట కాదు; సిద్ధం చేసి ఉంచిన కలశాది సామగ్రి సాక్షిగా అది ఎదుట నిలిచి ఉంది. భరతుడు మాత్రం దృఢవ్రతుడు — తండ్రి ఎదుట చేసిన ప్రతిజ్ఞ వలె జ్యేష్ఠుని అధికారాన్ని మనసులో నిలుపుకొన్నవాడు — ఆ అభిషేక పాత్రలన్నిటికీ ప్రదక్షిణం చేసి, అక్కడ కూడిన జనంతో ఇలా బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ప్రదక్షిణమే అతని సమాధానానికి ముందు రూపం — అతడు సామగ్రిని తిరస్కరించడు, పూజిస్తాడు; కాని దాని ఫలాన్ని తనకోసం కోరడు. దీని ద్వారా కవి భరతుని శీలాన్ని చూపిస్తాడు — వినయమూ, దృఢత్వమూ ఒకేచోట నిలిచి ఉన్నాయి.
భరతుని సమాధానం స్పష్టం — ‘మన వంశంలో ఎల్లప్పుడూ జ్యేష్ఠునికే రాజ్యాధికారం తగినది; వివేకవంతులైన మీరు నాతో ఇలా మాట్లాడటం తగదు. రాముడు మాకు అన్న, అతడే భూపతి అవుతాడు; నేను మాత్రం తొమ్మిదీ ఐదూ — పదునాలుగు — సంవత్సరాలు అడవిలో నివసిస్తాను.’ దీనితో అతడు కైకేయి వరాన్ని అక్షరాలా అంగీకరిస్తాడు, కాని దాని ఫలాన్ని తారుమారు చేస్తాడు — వనవాసాన్ని తాను స్వీకరిస్తాడు, రాజ్యాన్ని రామునికి ఇస్తాడు. తరువాత ఆజ్ఞాపిస్తాడు — ‘మహాబలమైన గొప్ప చతురంగసేనను సిద్ధం చేయండి; నేను జ్యేష్ఠ భ్రాత అయిన రాఘవుని అడవి నుండి తీసుకువస్తాను.’ నిశ్చయం కేవలం మాటల్లో కాదు, కార్యంతో పాటు సాగుతుంది; సేనను సిద్ధం చేయడమే దానికి మొదటి ప్రమాణం.
‘ఈ అభిషేక సామగ్రినంతటినీ ముందుంచుకొని రాముని కోసం అడవికి వెళ్తాను; అక్కడే ఆ నరవ్యాఘ్రుని అభిషేకించి, ముందు నిలిపి, యజ్ఞం నుండి హవ్యవాహుని (అగ్నిని) తెచ్చినట్లు రాముని తీసుకువస్తాను’ అని భరతుడు అంటాడు. ఉపమానం గంభీరమైనది — యజ్ఞం నుండి తెచ్చిన అగ్నిని ముందు ప్రతిష్ఠించినట్లే, అడవి నుండి తెచ్చిన రాముడు రాజ్యానికి అగ్రభాగాన నిలుస్తాడు. తరువాత అతడు తన తల్లిని గురించి కఠినమైన మాట అంటాడు — ‘తల్లి వాసన మాత్రమే మిగిలిన ఈమె కోరికను నెరవేరనీయను; నేను దుర్గమమైన అడవిలో నివసిస్తాను, రాముడే రాజు అవుతాడు.’ ‘మాతృగంధినీ’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — మాతృత్వపు వాసన మాత్రమే మిగిలింది, మాతృత్వం కాదు. తల్లి వరాన్ని అతడు ఖండించడు, దాని ఫలాన్ని మాత్రం తన తలపై వేసుకుంటాడు — ఇదే భరతుని ధర్మనిష్ఠ.
ఆ తరువాత ఆచరణకు సంబంధించిన ఆజ్ఞ — ‘శిల్పులు మార్గాన్ని నిర్మించాలి, ఎత్తుపల్లాలైన స్థలాలను చదును చేయాలి; దుర్గమ ప్రదేశాలను పరిశీలించేవారూ, రక్షకులూ దారిలో వెంట నడవాలి.’ ఈ వనగమనం ఒంటరివాని ప్రయాణం కాదు, సైన్యంతో కూడిన రాజకీయ యాత్ర; అందుకే మార్గనిర్మాణం అవసరం. రాముని కోసం ఇలా మాట్లాడుతున్న ఆ రాజకుమారునికి జనమంతా శుభకరమైన, సాటిలేని మాటతో బదులిచ్చారు — ‘జ్యేష్ఠుడైన రాజకుమారునికి భూమిని ఇవ్వాలని నీవు కోరుతున్నావు కాబట్టి, ఇలా మాట్లాడుతున్న నిన్ను పద్మవాసిని అయిన శ్రీ (లక్ష్మి) సమీపించుగాక.’ ఈ ఆశీర్వాదం భరతుని త్యాగానికి లోకం ఇచ్చిన మొదటి ప్రతిష్ఠ; రాజ్యాన్ని త్యజించేవాణ్ణే శ్రీ అనుసరించుగాక అన్నది లోకుల భావన.
ఆ సాటిలేని మాటను చెవులారా విని, రాజకుమారుని శ్రేష్ఠమైన ముఖంలోని కన్నుల నుండి సంతోషంతో పుట్టిన కన్నీటి బిందువులు రాలాయి — దుఃఖపు రోజుల్లో ఇదే మొదటి ఆనందబాష్పం. తరువాత మంత్రులతోనూ, సభాసదులతోనూ కూడిన వారు, శోకం తొలగి హర్షంతో ఇలా అంటారు — ‘ఓ నరశ్రేష్ఠా, నీ మాట ప్రకారం మార్గానికీ, శిల్పివర్గానికీ ఆదేశం ఇవ్వబడింది.’ భక్తిగల జనం తమంతట తామే పనికి పూనుకున్నారని ఇది సూచిస్తుంది. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గ విషయం — గంగాతీరం వరకు రాజమార్గ నిర్మాణం — ఇక్కడే సూచించబడింది. చివరి రెండు శ్లోకాలు, సర్గాంతంలో సాధారణంగా కనిపించేలా, దీర్ఘమైన వృత్తంలో రచించబడ్డాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥