సర్గ
దూతలు భరతునికి నివేదించడం, భరతుని ప్రయాణం
రాజగృహానికి దూతల రాక, భరతుని క్షేమప్రశ్నలు, తాతగారి అనుమతి, కానుకలు, శత్రుఘ్నునితో కలిసి అయోధ్యకు ప్రయాణం
మునుపటి సర్గలో భరతుడు దుఃస్వప్నాన్ని చూసి మిత్రులకు దానిని చెప్పాడు. అతడు కలను చెబుతున్న ఆ క్షణంలోనే అయోధ్య నుండి పంపబడిన దూతలు అలసిన వాహనాలతో రమణీయమైన రాజగృహ నగరంలో ప్రవేశిస్తున్నారు. ఆ నగరపు అగడ్త శత్రువులు దాటలేనిది. ఆ దూతలు కేకయరాజు అశ్వపతినీ రాజకుమారుణ్ణీ కలిసి సత్కారం పొంది, తరువాత రాజు పాదాలు పట్టుకొని భరతునితో ఇలా అన్నారు: ‘పురోహితుడు వసిష్ఠుడూ మంత్రులందరూ నీ క్షేమం అడుగుతున్నారు; త్వరగా బయలుదేరు, నువ్వు చేయవలసిన అత్యవసరమైన పని ఉంది.’ తరువాత వారు విలువైన వస్త్రాలనూ ఆభరణాలనూ సమర్పిస్తున్నారు — ‘విశాలనేత్రా, వీటిని నువ్వే స్వీకరించి నీ మేనమామకు కూడా ఇప్పించు. ఇక్కడ ఇరవై కోట్ల విలువైన ద్రవ్యం నీ తాతగారైన రాజు కోసం, పది కోట్ల విలువైనది నీ మేనమామ కోసం తేబడింది.’ మిత్రులపై ఎంతో అనురాగం గల భరతుడు అదంతా స్వీకరించి, దూతలను వారు కోరుకున్నవాటితో సత్కరించి, వారిని ప్రశ్నించడం మొదలుపెట్టాడు. ఇక్కడ కవి ఒక సూక్ష్మమైన విషయాన్ని సూచిస్తున్నాడు — దూతలు వసిష్ఠుని ఆదేశానుసారం రాజు మరణాన్ని గాని రాముని ప్రవాసాన్ని గాని ఏమీ చెప్పడం లేదు; ‘అత్యవసరమైన పని’ అని మాత్రమే అంటున్నారు. అందువల్ల భరతుని మనస్సులో సందేహమే పుడుతున్నది, శోకం కాదు; అతని దుఃఖం తరువాతి సర్గలోనే పూర్తిగా బయటపడుతుంది. దూతలు వచ్చిన సమయం కూడా సూచనాత్మకమైనది — భరతుడు కలవృత్తాంతం చెబుతున్నప్పుడే వారు ప్రవేశించారు; ఈ విధంగా కలా దూతలూ ఒకే అశుభాన్ని రెండు విధాలుగా సూచిస్తున్నాయి.
భరతుడు దూతలను ఒక్కొక్క విషయం అడుగుతున్నాడు. మొదట తండ్రి గురించి — ‘నా తండ్రి దశరథుడు క్షేమంగా ఉన్నాడు కదా? మహాత్ములైన రామలక్ష్మణులు ఆరోగ్యంగా ఉన్నారు కదా?’ తరువాత పెద్ద తల్లి గురించి — ‘ధర్మనిరతురాలూ, ధర్మజ్ఞురాలూ, ధర్మవాదినీ, బుద్ధిమంతుడైన రాముని తల్లీ అయిన ఆర్య కౌసల్య ఆరోగ్యంగా ఉన్నది కదా?’ తరువాత మధ్యమ తల్లి గురించి — ‘వీరుడైన లక్ష్మణునికీ శత్రుఘ్నునికీ తల్లి, ధర్మజ్ఞురాలు అయిన సుమిత్ర ఆరోగ్యంగా ఉన్నది కదా?’ చివరకు తన తల్లి గురించి — ‘ఎప్పుడూ తన స్వార్థమే కోరుకునే, ఉగ్రస్వభావురాలూ, కోపిష్ఠీ, తానే ప్రాజ్ఞురాలనని భావించుకునే నా తల్లి కైకేయి ఆరోగ్యంగా ఉన్నది కదా? ఆమె ఏమన్నది?’ ఈ నాలుగు ప్రశ్నలలో కవి భరతుని స్వభావాన్నే వెల్లడిస్తున్నాడు. కౌసల్యను అతడు ధర్మానికి సంబంధించిన మూడు పదాలతో విశేషిస్తున్నాడు, తన తల్లిని మాత్రం దోషాలను సూచించే పదాలతో — స్వార్థపరురాలు, ఉగ్రురాలు, కోపిష్ఠి, తానే ప్రాజ్ఞురాలనని భావించేది అని. తన తల్లి దోషాలను ఇంత స్పష్టంగా ఎరిగిన కొడుకు ఆమె చేసిన పనికి ఎలా సమ్మతిస్తాడు — అనే తరువాతి కథాభాగమంతటికీ బీజం ఇక్కడే దాగి ఉంది. ‘కిమ్ ఉవాచ హ’ (ఆమె ఏమన్నది) అనే ప్రశ్న కూడా సూచనాత్మకమైనదే — తల్లి మాట పట్ల అతని శంక ముందే ఉంది.
మహాత్ముడైన భరతుడు ఇలా అడగగా దూతలు వినయంగా ఇలా అన్నారు: ‘నరవ్యాఘ్రా, ఎవరి క్షేమాన్ని నువ్వు కోరుకుంటున్నావో వారందరూ క్షేమంగా ఉన్నారు. పద్మహస్త అయిన శ్రీ (లక్ష్మి) నిన్ను వరిస్తున్నది; నీ రథం సిద్ధం చేయబడుగాక.’ ఈ మాట ద్వ్యర్థకమైనది — పైకి మంగళవచనం, లోపల రాజ్యలక్ష్మిని సూచించడం. దూతలు సత్యమూ చెప్పడం లేదు, అబద్ధమూ చెప్పడం లేదు; కేవలం దాస్తున్నారు. ఇలా చెప్పబడిన భరతుడు బదులిచ్చాడు: ‘నేను మహారాజైన తాతగారి అనుమతి తీసుకుంటాను; దూతలు నన్ను తొందరపెడుతున్నారు.’ తరువాత రాజకుమారుడైన భరతుడు దూతల ప్రేరణతో తాతగారి దగ్గరకు వెళ్ళి అన్నాడు: ‘రాజా, దూతల ప్రేరణతో నేను తండ్రి దగ్గరకు వెళ్తున్నాను; మీరు నన్ను ఎప్పుడు తలచుకుంటారో అప్పుడు మళ్ళీ వస్తాను.’ ఈ మాటలో భరతుని వినయం కనిపిస్తుంది — అతడు తన ఇష్టంతో వెళ్ళడం లేదు, అనుమతి కోరుతున్నాడు, మళ్ళీ వస్తానని మాట కూడా ఇస్తున్నాడు. ఈ భరతుడే ముందు రాజ్యాన్ని కూడా కోరుకోడు; అతని చరిత్రకు మూలం వినయమేనని కవి ఇక్కడి నుండే చూపిస్తున్నాడు. ‘యుజ్యతాం చాపి తే రథః’ (నీ రథం కూడా సిద్ధం చేయబడుగాక) అనే దూతవాక్యంలో కూడా ద్వైవిధ్యం ఉంది — పైకి ప్రయాణసూచన, లోపల రాజ్యాభిషేకసూచన లాగా. కాని భరతుడు దానిని గ్రహించడం లేదు; అతడు కేవలం తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు.
భరతుడు ఇలా చెప్పగా తాతగారైన అశ్వపతి రాజు అతని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి శుభమైన మాట చెప్పాడు: ‘నాయనా, వెళ్ళు, నీకు అనుమతి ఇస్తున్నాను. నీ వల్ల కైకేయి మంచి సంతానం గలదయింది. పరంతపా, నీ తల్లికీ తండ్రికీ నా క్షేమం చెప్పు. పురోహితునికీ ఇతర ద్విజశ్రేష్ఠులకూ క్షేమం చెప్పాలి. మహాధనుర్ధారులైన ఆ ఇద్దరు సోదరులు రామలక్ష్మణుల క్షేమం కూడా అడుగు.’ ఇక్కడ వృద్ధుడైన రాజు వాత్సల్యమూ అందరిపట్ల ఆదరమూ వ్యక్తమవుతున్నాయి. ‘నీ వల్ల కైకేయి మంచి సంతానం గలదయింది’ అనే మాట కరుణతో నిండి ఉంది, ఎందుకంటే ఆ కైకేయే ఇప్పుడు సమస్త అనర్థానికీ మూలమని పాఠకునికి తెలుసు. మళ్ళీ ఆ వృద్ధుడు రామలక్ష్మణుల క్షేమం అడుగుతున్నాడు, వారిద్దరూ అడవికి వెళ్ళారనీ, దశరథుడు మరణించాడనీ తెలియకుండా. కవి ఇలాంటి మాటలతోనే పాఠకుని హృదయంలో కరుణను పెంచుతున్నాడు.
కేకయరాజు భరతుణ్ణి సత్కరించి ఎన్నో కానుకలు ఇస్తున్నాడు — ఉత్తమమైన ఏనుగులు, రంగురంగుల కంబళ్ళు, జింకచర్మాలు, సమృద్ధిగా ధనం. తరువాత అంతఃపురంలో పెంచబడిన, పులుల వంటి పరాక్రమమూ బలమూ గల, కోరలే ఆయుధాలుగా గల, భారీ శరీరాలు గల కుక్కలను కానుకగా ఇస్తున్నాడు. రెండు వేల బంగారు నిష్కాలనూ పదహారు వందల గుర్రాలనూ సత్కారపూర్వకంగా కైకేయి కుమారునికి ఇవ్వమని ఆదేశిస్తున్నాడు. తరువాత అశ్వపతి తనకు నచ్చిన, నమ్మదగిన, గుణవంతులైన అమాత్యులను భరతుని వెంట వెళ్ళడానికి వెంటనే ఇస్తున్నాడు. మేనమామ యుధాజిత్తు కూడా ఐరావత కులంలో పుట్టిన, ఇంద్రశిరస్సు పర్వతానికి చెందిన, చూడముచ్చటైన ఏనుగులనూ, వేగంగా వెళ్ళే, బాగా శిక్షణ పొందిన గాడిదలనూ ధనరూపంగా అతనికి ఇస్తున్నాడు. ఈ వర్ణనలో కవి కేకయదేశపు సమృద్ధినీ మనుమనిపై ప్రేమనూ ఏకకాలంలో చూపిస్తున్నాడు. కాని ఈ వైభవమంతా పాఠకుని మనస్సులో విపరీత ఫలాన్నే కలిగిస్తుంది — ఎవరి కోసం ఈ ధనం ఇవ్వబడుతున్నదో అతడు అయోధ్యకు వెళ్ళి తండ్రిని మరణించినవానిగా, అన్నను అడవికి వెళ్ళినవానిగా చూస్తాడు. కుక్కల దానం కూడా గీతాప్రెస్ పాఠంలో విశేషంగా వర్ణించబడింది, అక్కడ కుక్కలు శౌర్యంలో పులుల వంటివనీ, కోరలే ఆయుధాలనీ, భారీ శరీరాలు గలవనీ వర్ణించబడ్డాయి — ఇది ప్రాచీన కేకయదేశపు శునకపాలన సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. అమాత్యుల దానంలో ‘విశ్వాస్యాన్ గుణాన్వితాన్’ (నమ్మదగిన, గుణవంతులైన) అనే రెండు విశేషణాలు ముఖ్యమైనవి — వృద్ధుడైన రాజు మనుమని రక్షణ కోసం కేవలం సైన్యాన్నే ఇవ్వడం లేదు, నమ్మకమైన మంత్రులను కూడా ఇస్తున్నాడు, అతడు కూడా దారిలో ఏదో అనిష్టాన్ని శంకిస్తున్నట్లు.
కేకయరాజు ఇచ్చిన ఆ ధనాన్ని భరతుడు ఆనందంగా స్వీకరించలేదు. కారణం స్పష్టం — ప్రయాణపు తొందరతో అతడు కలవరపడుతున్నాడు. అప్పుడు అతని హృదయంలో చాలా పెద్ద చింత కలిగింది, రెండు కారణాల వల్ల — దూతల తొందర వల్లా, కల చూడటం వల్లా. ఈ రెండు కారణాలూ కలిసి అతని మనస్సులో అనిష్టశంకను కలిగిస్తున్నాయి. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన మనోవిజ్ఞానాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఏదో అశుభం జరగబోతున్నదని అంతఃకరణం శంకించినప్పుడు బయటి వైభవం నిరర్థకంగా తోస్తుంది. తరువాత అతడు తన భవనాన్ని దాటి, మనుష్యులతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో కిక్కిరిసిన, ఎంతో విశాలమైన, సాటిలేని రాజమార్గానికి చేరాడు. దానిని కూడా దాటి సాటిలేని అంతఃపురాన్ని చూశాడు, శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఎవరూ అడ్డగించకుండా దానిలో ప్రవేశించాడు. ‘అనివారితః’ (అడ్డగించబడకుండా) అనే పదంతో అక్కడ మనుమనికి ఉన్న గౌరవం సూచించబడుతున్నది — అతని ప్రవేశానికి ఏ ఆటంకమూ లేదు. ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) మాత్రమే భరతుని అంతర్దశను విస్తరంగా వర్ణిస్తుంది, దానితో తరువాతి సర్గలోని నిమిత్తదర్శనం ముందే సూచించబడుతుంది.
తాతగారి అనుమతి తీసుకొని, మేనమామ యుధాజిత్తుకు వీడ్కోలు చెప్పి, భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి రథమెక్కి బయలుదేరాడు. అతని వెనుక వందకు పైగా గుండ్రని చక్రాలు గల రథాలను కట్టి, సేవకులు ఒంటెలతో, ఎద్దులతో, గుర్రాలతో, గాడిదలతో వెళ్తున్న భరతుణ్ణి అనుసరించారు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో కూర్చబడింది — మహాత్ముడైన భరతుడు సైన్యం రక్షణలో, తాతగారికి ఆత్మసమానులైన అమాత్యులతో కూడి, శత్రుఘ్నుణ్ణి వెంటబెట్టుకొని, శత్రువులు లేనివాడై, ఇంటి నుండి బయలుదేరాడు — ఒక సిద్ధుడు ఇంద్రలోకం నుండి బయలుదేరినట్లు. ఈ ఉపమానం ద్వ్యర్థకమైనది — ఒకవైపు వైభవాన్ని సూచిస్తుంది, మరోవైపు వియోగాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇంద్రలోకం నుండి బయలుదేరడం సుఖస్థానం నుండి బయలుదేరడమే. ‘అపేతశత్రుః’ (శత్రువులు లేనివాడు) అనే విశేషణం కూడా కరుణాజనకం, ఎందుకంటే బయటి శత్రువులు లేనివానికి సొంత ఇంట్లోనే మహా అనర్థం ఎదురుచూస్తున్నది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ భరతుని ప్రయాణారంభంతో ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో మార్గవర్ణనా అయోధ్యాదర్శనమూ ఉంటాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥