సర్గ
భరతుని మార్గయాత్ర, అయోధ్యాదర్శనం
రాజగృహం నుండి ప్రయాణం, నదులనూ గ్రామాలనూ వనాలనూ దాటడం, ఏడు రాత్రులలో అయోధ్యను చేరడం, ఆనందం కోల్పోయిన నగరాన్ని చూడటం, సారథితో భరతుని మాటలు
మునుపటి సర్గలో భరతుడు తాతగారైన అశ్వపతి అనుమతి తీసుకొని శత్రుఘ్నునితో కలిసి రథమెక్కి రాజగృహం నుండి బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో కవి అతని ఏడు రోజుల ప్రయాణాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తున్నాడు — నదుల, గ్రామాల, వనాల పేర్లతో నిండిన ఈ వర్ణన మొత్తం రామాయణంలోనే అరుదైనది. పరాక్రమవంతుడైన అతడు రాజగృహం నుండి తూర్పుముఖంగా బయలుదేరి, మొదట సుదామా నదిని దాటి, దానిని చూస్తూ ముందుకు సాగాడు. తరువాత తేజస్వి అయిన ఇక్ష్వాకునందనుడు ఆహ్లాదకరమైన, విశాలమైన, పశ్చిమాభిముఖంగా ప్రవహించే, అలలతో కూడిన శతద్రు నదిని దాటాడు. ఆ తరువాత అతడు ఐలధానం దగ్గర నదిని దాటి, అపరపర్వతాలను చేరి, తనలో పడిన వస్తువులను రాళ్ళుగా మార్చివేస్తుందని ప్రసిద్ధమైన శిలా నదిని కూడా దాటి, ఆగ్నేయ దిశలో ఉన్న శల్యకర్షణం అనే దేశానికి వెళ్ళాడు. సత్యసంధుడూ శుచీ అయిన అతడు శిలావహా నదిని చూస్తూ, మహాపర్వతాలను దాటి, కుబేరుని చైత్రరథ వనం వైపు సాగాడు. మార్గవర్ణనలో కవి భరతుని తొందరను మరచిపోడు — అడుగడుగునా అతడు సాగిపోతూనే ఉన్నాడు, ఎక్కడా విశ్రమించడం లేదు; ఎందుకంటే ‘అత్యవసరమైన పని’ అనే దూతల మాట అతని హృదయంలో ఉంది. ‘సత్యసంధః శుచిః’ అనే రెండు విశేషణాలు కూడా సూచనాత్మకమైనవి — దారిలో కూడా శుచినీ ప్రతిజ్ఞనూ విడువనివాడే ముందు రాజ్యాన్ని కూడా స్వీకరించడు.
తరువాత అతడు సరస్వతీ గంగల సంగమాన్ని చేరి, వీరమత్స్యదేశపు ఉత్తరభాగంలో ఉన్న భారుండవనంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ వేగంగా ప్రవహించే, పర్వతాలతో చుట్టబడిన, ఆహ్లాదకరమైన కులింగా అనే నదిని చూసి, తరువాత యమునను చేరి దానిని దాటి, అతడు సైన్యానికి విశ్రాంతినిచ్చాడు. అక్కడ దారి శ్రమతో వేడెక్కిన శరీరాలను నీటితో చల్లబరచి, అలసిన గుర్రాలకు విశ్రాంతినిచ్చి, తానూ స్నానం చేసి నీళ్ళు తాగి, ముందరి దారి కోసం నీళ్ళు తీసుకొని బయలుదేరాడు. తరువాత శుభస్వభావుడైన ఆ రాజకుమారుడు శుభమైన వాహనంలో, మనుష్యులు అరుదుగా సంచరించే మహారణ్యాన్ని, వాయువు ఆకాశాన్ని దాటినట్లు, వేగంగా దాటాడు. ఇక్కడ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — వాయువు గమనం ఎలా అడ్డులేనిదో, భరతుని గమనం కూడా అలాగే; కాని వాయువు సంతోషంగా వీస్తుంది, ఇతడు మాత్రం శంకతో సాగుతున్నాడు. సైన్యానికి విశ్రాంతినివ్వడం కూడా సూచిస్తున్నది — నాయకుడు తాను అలసిపోకపోయినా అనుచరుల శ్రమను లెక్కిస్తాడు — ఇది భరతునిలోని రాజగుణానికి లక్షణం. ‘భద్రః భద్రేణ యానేన’ (శుభుడు శుభమైన వాహనంతో) అనే పదజంటలో కవి శబ్దక్రీడ చేస్తున్నాడు — కల్యాణస్వభావుడు కల్యాణరూపమైన రథంలో వెళ్తున్నాడు; కాని అతని గమ్యం పూర్తిగా అకల్యాణమేనని పాఠకునికి తెలుసు.
అంశుధానం అనే చోట దాటడానికి కష్టమైన మహానది భాగీరథిని చేరి, రాఘవుడు త్వరగా ప్రాగ్వటం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన నగరానికి వచ్చాడు. అక్కడ ప్రాగ్వటంలో గంగను దాటి అతడు కుటికోష్టికా నదిని చేరాడు; సైన్యంతో కలిసి దానిని కూడా దాటి ధర్మవర్ధనం అనే నగరానికి వెళ్ళాడు. తరువాత తోరణగ్రామానికి దక్షిణభాగం గుండా వెళ్ళి జంబూప్రస్థాన్ని చేరాడు; ఆ తరువాత దశరథకుమారుడు వరూథం అనే రమణీయమైన గ్రామానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ రమణీయమైన వనంలో ఒక రాత్రి గడిపి అతడు మళ్ళీ తూర్పుముఖంగా బయలుదేరి, ప్రియక (కదంబ) వృక్షాలు ఎక్కువగా ఉన్న ఉజ్జిహానా ఉద్యానాన్ని చేరాడు. ఆ ప్రియకవృక్షాలను చేరి, అతడు వేగంగా పరిగెత్తే గుర్రాలను రథానికి కట్టి, సైన్యాన్ని నెమ్మదిగా రమ్మని అనుమతించి, తాను తొందరగా బయలుదేరాడు. ఇదే ప్రయాణంలోని సంధిబిందువు — ఇక్కడి నుండి భరతుడు సైన్యాన్ని కూడా విడిచి కేవలం రథంతో పరుగెత్తుతున్నాడు. ముద్రణలోని పాదటిప్పణిలో ఇలా రాయబడింది — అయోధ్య నుండి పంపబడిన దూతలు సూటి దారిలో వచ్చారు, భరతుడు మాత్రం చతురంగసైన్యంతో వెళ్ళవలసి వచ్చింది, అందువల్ల అతని దారిలో వేరే గ్రామాలూ నదులూ నగరాలూ వచ్చాయి. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన సూచన కూడా ఉంది — తాతగారు ఇచ్చిన ధనాన్నీ ఏనుగులనూ గుర్రాలనూ అమాత్యులనూ ఆనందంగా స్వీకరించని రాజకుమారుడు ఇప్పుడు అదంతా దారిలోనే విడిచిపెట్టి వెళ్తున్నాడు. వైభవం అతని లక్ష్యం కాదు, గమ్యమే లక్ష్యం. ‘ప్రాఙ్ముఖః యయౌ’ (తూర్పుముఖంగా వెళ్ళాడు) అనే పునరుక్తితో కవి దిశను కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు — తూర్పు దిక్కే అయోధ్య దిక్కు.
సర్వతీర్థంలో బస చేసి అతడు ఉత్తానికా నదిని దాటాడు, పర్వతప్రాంతపు గుర్రాలు కట్టిన రథంతో ఇతర రకరకాల నదులను కూడా దాటాడు. హస్తిపృష్ఠకం అనే గ్రామాన్ని చేరి అతడు కుటికా నదిని కూడా దాటాడు; తరువాత ఆ నరవ్యాఘ్రుడు లోహిత్యం దగ్గర కపీవతీ నదిని దాటాడు. ఏకసాలం దగ్గర స్థాణుమతినీ, వినతం దగ్గర గోమతీ నదినీ దాటి, కలింగనగరం దగ్గర సాలవనాన్ని చేరి, బాగా అలసిన వాహనాలతో భరతుడు త్వరగా వచ్చాడు. ఆ వనాన్ని కూడా వేగంగా దాటి, ఏడవ రాత్రి అరుణోదయ వేళ, మనువు రాజు నిర్మించిన అయోధ్యను అతడు చూశాడు. దారిలో ఏడు రాత్రులు గడిపిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు ఆ నగరాన్ని దూరం నుండే చూశాడు. ఇక్కడ కవి సంఖ్యను స్పష్టంగా నిలుపుతున్నాడు — ప్రయాణకాలం ఏడు రాత్రులే; తరువాతి సర్గలో భరతుడు తానే తల్లితో ‘ఈ రోజు నాకు ఏడవ రాత్రి’ అని చెబుతూ దానిని మళ్ళీ సూచిస్తాడు. ఇంతకాలంలో అయోధ్యలో అంతా మారిపోయింది, అది మాత్రం అతనికి తెలియదు. ‘మనువు రాజు నిర్మించిన’ అనే విశేషణం కరుణరసాన్ని పెంచుతున్నది — వంశపు ఆదిపురుషుడు స్థాపించిన నగరమే ఈ రోజు వంశపు శోకంతో మలినమైంది. అరుణోదయం కూడా సూచనాత్మకమే — వెలుగు వచ్చే వేళలోనే అతడు చీకటిని చూడబోతున్నాడు. ఇక్కడ యాత్రావర్ణన ముగుస్తున్నది; ఇక్కడి నుండి సర్గలో మిగిలినదంతా నగరపు శూన్యత వర్ణనే.
ఎదురుగా అయోధ్యను చూసి భరతుడు సారథితో ఇలా అన్నాడు: ‘యశస్విని, పుణ్యోద్యానాలు గల ఈ నగరం నాకు అంతగా పరిచితమైనదానిలా, మునుపటిలా ప్రసన్నంగా కనిపించడం లేదు. సారథీ, దూరం నుండి అయోధ్య తెల్లని మట్టిదిబ్బలా కనిపిస్తున్నది. యజ్ఞాలు చేసే, గుణసంపన్నులైన, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులతో, సంపన్నులైన ఎంతోమంది జనులతో నిండి, రాజర్షిశ్రేష్ఠుని పాలనలో ఉన్న ఈ అయోధ్యలో ఇంతకు ముందు అన్నివైపులా స్త్రీపురుషుల కోలాహలమైన గొప్ప శబ్దం వినిపించేది; దానిని ఈ రోజు నేను వినడం లేదు. సాయంకాలం ఉద్యానాలలో ఆడుకొని విరమించిన మనుష్యులు అన్నివైపులా పరుగెత్తుతుండగా ఏ ఉద్యానాలు శోభించేవో, అవి ఈ రోజు నాకు మరోలా కనిపిస్తున్నాయి — విలాసపురుషులు విడిచిపెట్టినవై, ఏడుస్తున్నట్లుగా తోస్తున్నాయి. సారథీ, ఈ నగరం నాకు అడవిలా మారినట్లు తోస్తున్నది. ఇక్కడ వాహనాలతో గాని, ఏనుగులతో గాని, గుర్రాలతో గాని వెళ్తూ వస్తూ ఉండే ప్రముఖులు మునుపటిలా కనిపించడం లేదు.’ ఇక్కడ చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ఒకే సంఖ్య కింద మూడు అర్ధభాగాలు కూర్చబడ్డాయి. ఈ భాగమంతటిలో కవి ఒకే ఉపాయాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — ఉన్నదానిని వర్ణించడు, ఒకప్పుడు ఉండి ఇప్పుడు లేనిదానినే లెక్కిస్తాడు. ‘ఇంతకు ముందు… ఈ రోజు లేదు’ అనే ద్వంద్వం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో పాఠకుని మనస్సులో నగరపు పూర్వశోభా దాని అభావమూ ఏకకాలంలో ఉదయిస్తాయి. భరతుడు ఏమీ వినలేదు, కాని నగరమే అతనికి చెబుతున్నది. సారథి మాత్రం మౌనాన్నే ఆశ్రయిస్తున్నాడు — అతనికి సత్యం తెలుసు, కాని చెప్పలేడు.
‘ఇంతకు ముందు మత్తులైన, సంతోషంగా ఉన్న జనులతో ప్రకాశించే, జనుల ప్రేమసమాగమాలకు ఎంతో అనుకూలమైన ఆ ఉద్యానాలనే ఈ రోజు పూర్తిగా ఆనందం లేనివిగా చూస్తున్నాను; దారిలో ఆకులు రాలుతున్న చెట్లతో అవి ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్నాయి. మదించిన మృగాలూ పక్షులూ అనురాగంతో కూడిన మధురమైన కలరవాన్ని పదేపదే పలికే ధ్వని ఇప్పటికీ వినిపించడం లేదు. చందనంతో, అగరుతో కలిసి, ధూపంతో నిండిన, నిర్మలమైన, మనోహరమైన గాలి ఇంతకు ముందు వీచినట్లు ఈ రోజు ఎందుకు వీచడం లేదు? భేరీ, మృదంగ, వీణల నుండి కోణం (వాయించే పుల్ల) తాకిడితో ఇంతకు ముందు ఎల్లప్పుడూ వినిపించే శబ్దం ఈ రోజు ఎందుకు ఆగిపోయింది? అనిష్టమైన, పాపసూచకమైన, రకరకాల అమనోజ్ఞమైన నిమిత్తాలను చూస్తున్నాను, అందువల్ల నా మనస్సు కుంగిపోతున్నది. సూతా, నా బంధువులలో క్షేమం అన్నివిధాలా దుర్లభమని తోస్తున్నది; కారణం లేకపోయినా నా హృదయం మోహంలో పడినట్లు కుంగిపోతున్నది.’ ఈ విధంగా కవి ఎన్నో శ్లోకాలతో శూన్యత చిత్రాన్ని రచిస్తున్నాడు — లేనిదానిని లెక్కించడం ద్వారానే నగరపు శోకం చూపబడుతున్నది. ఇక్కడ ఇంద్రియక్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట కంటితో ఉద్యానాలు చూడబడతాయి, తరువాత చెవితో మృగపక్షుల, వాద్యాల శబ్దం లేకపోవడం గ్రహించబడుతుంది, తరువాత ముక్కుతో చందన-అగరు-ధూప గంధం లేకపోవడం. ఈ విధంగా మూడు ఇంద్రియాల ద్వారా ఒకే సత్యం వస్తున్నది. ‘విక్రోశద్భిరివ ద్రుమైః’ (ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్న చెట్లతో) అనే ఉత్ప్రేక్ష ప్రత్యేకంగా మర్మస్పర్శి — చెట్లు ఆకులు రాలుస్తున్నాయి, దానిని కవి ఆక్రందనగా చూస్తున్నాడు; శోకంలో మనుష్యులు జుట్టు విరబోసుకున్నట్లు. చివరకు భరతుడు తానే నిర్ణయం చెబుతున్నాడు — ‘బంధువులలో క్షేమం దుర్లభం’ అని. ‘అసతి సమ్మోహే’ (కారణం లేకపోయినా) అనే పదంతో అతడు తన శంక నిర్హేతుకమైనదని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా హృదయం శాంతించడం లేదు. ఇదే వాల్మీకి మనోవిజ్ఞానం — బుద్ధి కారణాన్ని చూడదు, హృదయం మాత్రం ముందుగానే తెలుసుకుంటుంది.
విషణ్ణుడై, అలసిన హృదయంతో, భయపడుతూ, ఇంద్రియాలన్నీ కలతపడగా భరతుడు ఇక్ష్వాకులు పాలించిన నగరంలో త్వరగా ప్రవేశించాడు. అలసిన వాహనాలతో అతడు వైజయంతం అనే ద్వారం గుండా ప్రవేశించాడు; ద్వారపాలకులు లేచి ‘జయం’ అని పలికి అతనితో పాటు నడిచారు. ఏకాగ్రత లేని హృదయంతో అతడు ఆ ద్వారపాలకులను ప్రతిసత్కరించి, అక్కడ అశ్వపతి పంపిన అలసిన సారథితో అన్నాడు: ‘పాపరహితుడా, కారణం లేకుండా నన్ను ఇంత తొందరగా ఎందుకు తీసుకువచ్చారు? నా హృదయం అశుభాన్ని శంకిస్తున్నది, నా నిబ్బరం జారిపోతున్నట్లుంది. సారథీ, రాజులు నశించినప్పుడు కనిపించే లక్షణాలను గురించి ఇంతకు ముందు విన్నాను, అవన్నీ ఇక్కడ చూస్తున్నాను. ఇళ్ళు ఊడ్చబడకుండా, కళావిహీనంగా కనిపిస్తున్నాయి, వాటి తలుపులు మూయబడకుండా ఉన్నాయి, అన్నివిధాలా శోభ కోల్పోయాయి. బలికర్మ లేకుండా, ధూపపరిమళం లేకుండా ఉన్నాయి, కుటుంబాలు భోజనం చేయలేదు, జనులు కాంతిహీనులై ఉన్నారు. గృహస్థుల భవనాలు సంపదను కోల్పోయినవిగా, మాలలతో శోభ లేనివిగా, ఊడ్చని ముంగిళ్ళతో ఉన్నవిగా చూస్తున్నాను.’ ఇక్కడ భరతుని శంక క్రమంగా దృఢపడుతున్నది — మొదట అతడు ఉద్యానాలను చూస్తాడు, తరువాత ఇళ్ళను, తరువాత దేవాలయాలను; దృష్టి బయటి నుండి లోపలికి కదులుతుంది. ‘వైజయంతేన ద్వారేణ’ అనే పేరుతో కవి అయోధ్య రాజద్వారాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నాడు; ద్వారపాలకులు అతన్ని చూసి లేచి ‘జయ’ అంటారు — ఆచారమాత్రమైన ఈ జయశబ్దం ఇక్కడ ఎంతో విషాదంగా తోస్తుంది, ఎందుకంటే ఎవనికి జయం పలకబడుతున్నదో అతని తండ్రి మరణించాడు, అన్న అడవికి వెళ్ళాడు. ‘అనేకాగ్రహృదయః’ (ఏకాగ్రత లేని హృదయం గలవాడు) అనే పదంతో కవి అతని చిత్తవిక్షేపాన్ని చూపిస్తున్నాడు — అతడు ద్వారపాలకులను సత్కరిస్తున్నాడు, కాని మనస్సు మరెక్కడో ఉంది. సారథి కూడా ‘క్లాంతః’ (అలసినవాడు) అని విశేషించబడ్డాడు; అశ్వపతి సారథి ఏడు రాత్రులు రథం నడిపి అలసిపోయాడు, అయినా భరతుడు అతన్నే అడుగుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతనికి నమ్మదగినవాడు మరెవరూ లేరు. ఇళ్ళ వర్ణనలో ఐదు లక్షణాలు చెప్పబడ్డాయి — ఊడ్చకపోవడం, తలుపులు గడియ వేయకపోవడం, బలికర్మ లోపించడం, ధూపం లేకపోవడం, కుటుంబాల ఆకలి. ఇవన్నీ శోకగృహపు లక్షణాలే; నగరమంతా సూతకగృహంలా అయిపోయింది.
‘దేవాలయాలు శూన్యంగా ఉన్నాయి, ఇక్కడ మునుపటిలా ప్రకాశించడం లేదు; దేవతావిగ్రహాలు పూజ లేక విడిచిపెట్టబడ్డాయి, యజ్ఞశాలలు కూడా అలాగే ఉన్నాయి. పూలమాలల అంగళ్ళలో ఈ రోజు సరుకులు శోభించడం లేదు; వ్యాపారులు కూడా ఇక్కడ మునుపటిలా కనిపించడం లేదు. జనులు చింతతో కలతపడిన హృదయాలతో, వ్యాపారం పోయి బంధితుల్లా ఉన్నారు; దేవాయతనాలలోనూ చైత్యవృక్షాల దగ్గరా పక్షులూ మృగాలూ దీనంగా ఉన్నాయి. మలినంగా, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, దీనంగా, చింతాక్రాంతంగా, కృశించి, ఆతురతతో ఉన్న స్త్రీపురుషులను నగరంలో చూస్తున్నాను.’ ఇలా చెప్పి, దీనమనస్కుడైన భరతుడు అయోధ్యలోని ఆ అనిష్టాలను చూస్తూ రాజభవనానికి వెళ్ళాడు. శూన్యమైన కూడళ్ళూ ఇళ్ళూ వీధులూ గల, ధూళితో ఎర్రబడిన ద్వారాలూ తలుపులూ యంత్రాలూ గల, ఒకప్పుడు ఇంద్రపురితో సమానమైన ఆ నగరాన్ని చూసి అతడు దుఃఖంతో మరింత నిండిపోయాడు. ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ ఈ నగరంలో జరగని, మనస్సుకు అప్రియమైనవాటిని చూస్తూ, తల వంచుకొని, దీనమనస్కుడై, సంతోషం లేకుండా అతడు తండ్రి భవనంలో ప్రవేశించాడు. దీనితో సర్గ ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో అతడు తండ్రిని అక్కడ చూడక తల్లి ఇంటికి వెళ్తాడు, అక్కడే సత్యం వింటాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలలో ఛందస్సే మారుతుంది — అనుష్టుప్పును విడిచి కవి దీర్ఘమైన ఉపజాతి వృత్తాన్ని ఆశ్రయిస్తున్నాడు, ఈ సర్గమాలలోని ఎన్నో సర్గలలో కనిపించినట్లే; దానితో ముగింపు గాంభీర్యం పెరుగుతున్నది. ‘ఇంద్రపురీప్రకాశామ్’ (ఇంద్రపురి వలె ప్రకాశించే) అనే విశేషణాన్నీ ‘రజోరుణద్వారకవాటయంత్రామ్’ (ధూళితో ఎర్రబడిన ద్వారాలూ తలుపులూ యంత్రాలూ గల) అనే విశేషణాన్నీ ఒకే శ్లోకంలో ఉంచి, కవి పూర్వాపర దశల మధ్య అంతరాన్ని క్షణంలో చూపిస్తున్నాడు. ‘అవాక్శిరాః’ (తల వంచుకున్నవాడు) అనే పదాన్ని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి — తల ఎత్తుకొని బయలుదేరిన రాజకుమారుడు ఇప్పుడు తల వంచుకొని తండ్రి ఇంట్లో ప్రవేశిస్తున్నాడు. సర్గ మొత్తంలో భరతుడు ఏ సత్యాన్నీ వినలేదు, అయినా అన్నిటినీ శంకించాడు; ఇదే కవి నేర్పు — శోకాన్ని తెలియజేయడానికి ముందే శోకపు నీడ పాఠకుణ్ణి తాకుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥