॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 69వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరతుడు దుఃస్వప్నాన్ని వర్ణించడం

దూతలు ప్రవేశించిన రాత్రి భరతునికి వచ్చిన అప్రియస్వప్నం, మిత్రుల విఫలమైన ఓదార్పు ప్రయత్నం, తండ్రి పతనం, ఉత్పాతాలు, గాడిదలు కట్టిన రథం, కారణం లేని భయం

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడు పంపిన దూతలు దీర్ఘమైన దారిని దాటి రాత్రిపూటనే గిరివ్రజంలో ప్రవేశించారు. ఈ సర్గలో కవి అదే రాత్రి యొక్క మరొక పక్షాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఏ రాత్రి ఆ దూతలు ఆ నగరంలో ప్రవేశిస్తున్నారో, అదే రాత్రి భరతుడు కూడా ఈ అప్రియమైన కలను చూశాడు. కాలసామంజస్యపు ఈ కూర్పు కావ్యంలో ఎంతో నేర్పుగా ఉంది — వార్త దారిలో వస్తున్నది, దుర్నిమిత్తం మాత్రం ముందుగానే మనస్సులోకి వచ్చేసింది. ఆ రాత్రి తెల్లవారుతుండగానే ఆ అప్రియమైన కలను చూసి రాజాధిరాజు కుమారుడు తీవ్రంగా పరితపించాడు. అతడు తపిస్తున్నాడని గ్రహించి, ప్రియంగా మాట్లాడే మిత్రులు అతని ఆయాసాన్ని పోగొట్టాలనుకొని సభలో కథలు చెప్పారు. కొందరు శాంతి కోసం వాద్యాలు వాయించారు, మరికొందరు నృత్యం చేయించారు, ఇంకొందరు రకరకాల హాస్యప్రధానమైన నాటకాలను ప్రదర్శించారు. కాని ఆ మహాత్ముడు, రాఘవుడు అయిన భరతుడు, గోష్ఠిలో హాస్యం చేస్తున్న ఆ ప్రియవాదులైన మిత్రులతో ఉన్నా సంతోషించలేదు. వాద్యం, నృత్యం, నాటకం, హాస్యం — నాలుగు వినోదసాధనాలూ వ్యర్థమయ్యాయని చూపిస్తూ కవి కల యొక్క గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ‘ప్రవిశంతి స్మ’ అనే వర్తమాన ప్రయోగంతో భూతకాలం సూచించబడుతున్నది — ఇది వాల్మీకికి ప్రియమైన ప్రయోగం.

మిత్రులు చుట్టూ కూర్చొని ఉండగా, ఒక ప్రియమిత్రుడు స్నేహితుల మధ్య ఉన్న భరతునితో అన్నాడు: ‘మిత్రమా, ఎందుకు సంతోషించడం లేదు?’ ఇలా అడిగిన మిత్రునితో భరతుడు జవాబిచ్చాడు: ‘విను, ఏ కారణంగా నాకు ఈ దైన్యం కలిగిందో అది చెబుతాను.’ తరువాత అతడు కలను వర్ణించడం మొదలుపెడుతున్నాడు, ఇది అయోధ్యాకాండలోని అత్యంత భయంకరమైన దృశ్యం. ‘కలలో నా తండ్రిని చూశాను — మలినంగా, జుట్టు విరబోసుకొని, పర్వతశిఖరం నుండి మురికిగా ఉన్న పేడగుంటలో పడుతున్నట్లు.’ ఎల్లప్పుడూ శుచిగా, అలంకరించుకొని ఉండే రాజు దశరథుడే మలినంగా, జుట్టు చెదిరి కనిపించాడు — దీనితోనే అమంగళం సూచించబడింది. ‘ఆ పేడగుంటలో అతడు తేలుతూ, దోసిటితో నూనె తాగుతూ, మళ్ళీ మళ్ళీ నవ్వుతున్నట్లు నాకు కనిపించాడు.’ తరువాత ‘నువ్వుల అన్నం తిని మళ్ళీ మళ్ళీ తలక్రిందులయ్యాడు; ఒళ్ళంతా నూనె పూసుకొని నూనెలోనే మునిగాడు.’ నూనె, నువ్వుల అన్నం, తలక్రిందులవడం — మూడూ భారతీయ సంప్రదాయంలో ప్రేతకర్మతో సంబంధమున్న అమంగళ చిహ్నాలు; అందుకే శ్రోత వెంటనే రాజు మరణాన్ని ఊహిస్తాడు, భరతునికి మాత్రం ఇంకా తెలియదు. మిత్రుని ప్రశ్న చాలా సంక్షిప్తం, భరతుని జవాబు మాత్రం దీర్ఘం — ఈ అసమతుల్యతతోనే అతని అంతఃక్షోభ సూచించబడుతున్నది.

కలలోని రెండవ భాగం విశ్వమంతటా వ్యాపించిన ఉత్పాతాలతో నిండి ఉంది. ‘కలలో సముద్రం ఎండిపోయినట్లు చూశాను, చంద్రుడు భూమిపై రాలిపడినట్లు, లోకమంతా అడ్డగించబడి చీకటితో కప్పబడినట్లు.’ ఈ మూడూ మహాప్రళయ చిహ్నాలు — సముద్రం ఎండిపోవడం, జ్యోతిస్సు రాలిపడటం, అంధకారం కమ్ముకోవడం. తరువాత ‘రాజు ఎక్కే ఏనుగు దంతం ముక్కలైపోయింది, మండుతున్న అగ్నులు హఠాత్తుగా చల్లారిపోయాయి.’ రాజవాహనమైన ఏనుగు దంతం విరగడం రాజశక్తి భంగాన్ని సూచిస్తుంది, అగ్ని చల్లారడం యజ్ఞానికీ కులానికీ విచ్ఛేదాన్ని సూచిస్తుంది. ‘బద్దలైన భూమినీ, ఎండిపోయిన రకరకాల చెట్లనూ, పొగలు కక్కుతూ కూలిపోయిన పర్వతాలనూ నేను చూస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘చూస్తున్నాను’ అనే వర్తమానకాల ప్రయోగంతో కవి చూపిస్తున్నాడు — కల ఇంకా అతని కళ్ళ ఎదుటే ఉంది. చివరకు మళ్ళీ రాజు కనిపిస్తాడు — ‘నల్లని ఇనుప పీఠంపై నల్లని వస్త్రం ధరించి కూర్చున్న ఆ రాజును నల్లగా, పింగళవర్ణంగా ఉన్న స్త్రీలు కొడుతున్నారు.’ నల్లని ఇనుప పీఠం, నల్లని వస్త్రం, నల్లని-పింగళవర్ణపు స్త్రీలు — అంతటా నలుపు రంగు పునరావృతం యముని దిశను సూచిస్తున్నది. ఈ ఉత్పాతాలు క్రమంగా విశ్వం నుండి రాష్ట్రానికి, రాష్ట్రం నుండి రాజుకు కుంచించుకుపోతున్నాయి.

కలలోని చివరి దృశ్యం అత్యంత స్పష్టమైన అమంగళం — ‘ధర్మాత్ముడైన అతడు ఎర్రని మాలలు, ఎర్రని లేపనం ధరించి, గాడిదలు కట్టిన రథంలో దక్షిణాభిముఖంగా తొందరగా వెళ్ళిపోయాడు.’ ఎర్రని మాల, ఎర్రని లేపనం, గాడిదలు కట్టిన రథం, దక్షిణ దిక్కు — అన్నీ ప్రేతయాత్ర లక్షణాలు; దక్షిణం యముని దిక్కు కదా. ‘ఎర్రని వస్త్రం ధరించిన, వికారమైన ముఖం గల, రాక్షసి వంటి ఒక స్త్రీ రాజును చూసి నవ్వుతున్నట్లుగా అతన్ని ఈడ్చుకుపోవడం నేను చూశాను.’ ఆ తరువాత భరతుడు తానే ముగింపు చెబుతున్నాడు — ‘ఈ భయంకరమైన రాత్రి నేను ఇలా చూశాను; నేను గాని, రాముడు గాని, రాజు గాని, లక్ష్మణుడు గాని మరణిస్తారు.’ తరువాత అతడు నిమిత్తశాస్త్ర నియమాన్ని ఉదహరిస్తున్నాడు — ‘కలలో గాడిదలు కట్టిన వాహనంలో ఎవడు వెళ్తాడో, త్వరలోనే అతని చితిపై పొగ కొన కనిపిస్తుంది.’ ఈ విధంగా భరతుడు కలను వర్ణించడమే కాదు, దాని ఫలాన్ని కూడా తెలుసుకున్నాడు; అయినా ఎవరు మరణిస్తారో నిశ్చయించలేకపోతున్నాడు. ఇదే నాటకీయ వ్యంగ్యపు సిద్ధి — తండ్రి మరణించాడని పాఠకునికి తెలుసు, భరతుడు మాత్రం శంకిస్తున్నాడు అంతే. ‘ధర్మాత్మా’ అనే విశేషణంతో కవి గుర్తుచేస్తున్నాడు — ధర్మాత్మునికి కూడా ఈ గతి పట్టిందనే కరుణ.

చివరకు భరతుడు తన ప్రస్తుత మనోదశను వర్ణిస్తున్నాడు. ‘ఈ కారణంగానే నేను దీనుడనై ఉన్నాను, అందుకే మీ మాటలను ఆదరించలేకపోతున్నాను. నా గొంతు ఎండిపోతున్నట్లుంది, నా మనస్సు అస్వస్థంగా ఉన్నట్లుంది.’ తరువాత ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో — ఈ సర్గలో ఆరు పాదాలు గల శ్లోకం అదొక్కటే — అతడు మూడు అర్ధభాగాలలో తన దశను విశదం చేస్తున్నాడు: ‘భయపడవలసిన కారణం ఏదీ కనిపించడం లేదు, అయినా భయాన్ని అనుభవిస్తున్నాను. నా గొంతులో స్వరం జారిపోయింది, నా ముఖకాంతి పోయింది. నన్ను నేనే అసహ్యించుకుంటున్నట్లుంది, కారణం మాత్రం కనిపించడం లేదు.’ కారణం లేని భయమే ఇక్కడ వర్ణించబడింది — భయానికి విషయం తెలిసిన చోట ప్రతీకారం సాధ్యం; తెలియని చోట మనస్సు ఆశ్రయం లేకుండా తిరుగుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ముగిస్తున్నది — ‘ఇంతకు ముందు ఎన్నడూ ఊహించని, అనేక రూపాలు గల ఈ దుఃస్వప్నపు గతిని విని, ఊహకందని రూపంలో ఉన్న రాజును గురించి ఆలోచించగా, ఆ మహాభయం నా హృదయం నుండి తొలగడం లేదు.’ ఈ మాటతోనే సర్గ ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో దూతలు ప్రవేశించి కానుకలతో పాటు వసిష్ఠుని సందేశాన్ని భరతునికి తెలియజేస్తారు, భరతుడు అయోధ్యకు బయలుదేరడానికి సిద్ధమవుతాడు. ‘ఛాయా అపగతా’ (ఛాయ పోయింది) అనే పదంతో ముఖకాంతి కోల్పోవడం చెప్పబడింది, దీనిని శాస్త్రం అరిష్టలక్షణంగా పరిగణిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి