॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 68వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

వసిష్ఠుని ఆజ్ఞతో దూతలు రాజగృహానికి వెళ్ళడం

వసిష్ఠుని ప్రత్యుత్తరం, ఐదుగురు దూతలను పంపడం, భరతునికి గోప్యంగా ఉంచిన సందేశం, దీర్ఘమార్గ వర్ణన, రాత్రి గిరివ్రజ ప్రవేశం

మునుపటి సర్గలో మార్కండేయాది ద్విజులు అరాజకపు దోషాలను విస్తరంగా వర్ణించి వసిష్ఠుని ప్రార్థించారు — ‘నువ్వే ఇక్ష్వాకు కుమారులలో ఒకరిని అభిషేకించు.’ ఈ సర్గలో వసిష్ఠుడు జవాబిస్తున్నాడు. వారి ఆ మాట విని అతడు మిత్రులతో, అమాత్యులతో, ఆ బ్రాహ్మణులందరితో ఇలా ప్రత్యుత్తరమిచ్చాడు: ‘రాజ్యం ఎవరికి ఇవ్వబడిందో ఆ భరతుడు మేనమామ ఇంట్లో తమ్ముడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి ఎంతో సుఖంగా, సంతోషంగా నివసిస్తున్నాడు; కాబట్టి వేగంగా వెళ్ళే దూతలు త్వరగా పరిగెత్తే గుర్రాలపై ఆ ఇద్దరు వీర సోదరులను తీసుకురావడానికి వెంటనే వెళ్ళాలి; ఇక్కడ ఇంకేమి ఆలోచించాలి?’ దీనితో వసిష్ఠుడు వివాదాన్ని మొదలుపెట్టడం లేదు, ధర్మబద్ధమైన వారసత్వాన్నే అనుసరిస్తున్నాడు — ఎవరికి రాజ్యం ఇవ్వబడిందో అతన్నే పిలవాలి అని. ‘వెళ్ళనివ్వండి’ అని అందరూ వసిష్ఠునితో అన్నారు. వారి ఆ మాట విని వసిష్ఠుడు దూతలనే సంబోధించి అన్నాడు: ‘రండి సిద్ధార్థా, విజయా, జయంతా, అశోకా, నందనా! చేయవలసినదేమిటో వినండి; మీ అందరికీ చెబుతున్నాను.’ ఐదుగురు దూతల పేర్లు ప్రస్తావించడం ద్వారా కవి ఈ కార్యపు గౌరవాన్ని సూచిస్తున్నాడు. గమనించదగినది — వసిష్ఠుడు ఎవరి అభిషేకాన్నీ ఆదేశించడం లేదు, కేవలం భరతుణ్ణి తీసుకురావడాన్నే విధిస్తున్నాడు; అతడు వచ్చిన తరువాతనే నిర్ణయం చేయాలనేది అతని వివేకం.

వసిష్ఠుని ఆదేశం మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది — వెళ్ళవలసినది, చెప్పవలసినది, చెప్పకూడనిది. మొదట అతడు చెబుతున్నాడు: ‘వేగంగా పరిగెత్తే గుర్రాలపై రాజగృహ నగరానికి వెళ్ళి, శోకాన్ని విడిచిపెట్టిన మీరు నా ఆజ్ఞ ప్రకారం భరతునికి ఇలా చెప్పాలి.’ ‘త్యక్తశోకైః’ (శోకం విడిచిన మీచేత) అనే పదం ముఖ్యమైనది — దూతల ముఖంలో కూడా శోకం కనిపించకూడదనేది నియమం. చెప్పవలసినది — ‘పురోహితుడూ మంత్రులందరూ నీ క్షేమం అడుగుతున్నారు; త్వరగా బయలుదేరు, నీతో అత్యవసరమైన పని ఉంది.’ చెప్పకూడనిది కూడా స్పష్టంగా చెప్పబడింది — ‘అడవికి పంపబడిన రాముని గురించి అతనికి చెప్పకండి, చనిపోయిన తండ్రి గురించి కూడా చెప్పకండి; అక్కడికి వెళ్ళి ఇక్కడ రాఘవులకు జరిగిన వినాశనాన్ని చెప్పకండి.’ దారిలోనే తండ్రి మరణాన్నీ రాముని వనవాసాన్నీ విని భరతుడు శోకంతో కుంగిపోవచ్చు, ప్రయాణం ఆలస్యం కావచ్చు — ఇదే దాచడానికి కారణం. చివరకు అతడు కానుకలను ఆదేశిస్తున్నాడు — ‘పట్టువస్త్రాలనూ శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలనూ వెంటనే తీసుకొని కేకయరాజు కోసం, భరతుని కోసం వెళ్ళండి.’ ఈ విధంగా దూతకార్యం రాజనీతితో పాటు శిష్టాచారంతో కూడా కూడినదని చూపబడింది. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన విరోధాన్ని గమనించాలి — వసిష్ఠుడు క్షేమసమాచారాన్ని పంపుతున్నాడు, కాని అయోధ్యలో క్షేమం ఏదీ లేదు; ఇదే దూతవాక్యంలోని కరుణ.

ఆదేశం పొందిన దూతలు ప్రయాణానికి దారిబత్తెం తీసుకొని తమ తమ ఇళ్ళకు వెళ్ళారు; కేకయదేశానికి వెళ్ళాలనే కోరికతో మంచి గుర్రాలను ఎక్కి సిద్ధమయ్యారు. తరువాత ప్రయాణపు మంగళవిధిని చేసి, మిగిలిన పనులను ముగించి, వసిష్ఠుని అనుమతి పొంది, వారు వడివడిగా బయలుదేరారు. ఇక్కడి నుండి కవి మార్గవర్ణనను మొదలుపెడుతున్నాడు, ఇది అయోధ్యాకాండలో భూగోళానికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ ఘట్టం. మొదట వారు అపరతాల పర్వతపు చివర నుండి ప్రలంబ పర్వతానికి ఉత్తరంగా వెళ్తూ, ఆ రెండు పర్వతాల మధ్య ప్రవహించే మాలినీ నదిని అనుసరిస్తూ సాగారు. తరువాత వారు హస్తినాపురం దగ్గర గంగను దాటి పశ్చిమాభిముఖంగా వెళ్ళారు; పాంచాలదేశాన్ని చేరి కురుజాంగల ప్రదేశం మధ్యగా సాగారు. ఈ విధంగా ప్రయాణపు దిశ స్పష్టమవుతున్నది — అయోధ్య నుండి వాయవ్య దిశగా, గంగను దాటి, పాంచాల కురు దేశాలను అతిక్రమించి కేకయదేశం వైపు. కవి అడుగడుగునా స్థలనామాలను లెక్కిస్తూ దూతల వేగాన్నీ దీర్ఘమైన మార్గాన్నీ రెండింటినీ శ్రోత మనస్సులో నిలుపుతున్నాడు. ‘ప్రాస్థానికమ్’ అనే పదంతో ప్రయాణానికి ముందు చేసే మంగళకర్మ సూచించబడుతున్నది; తొందరలో కూడా విధిని విడిచిపెట్టలేదు అనేది శిష్టాచారం.

దారిలో బాగా వికసించిన సరస్సులనూ నిర్మలమైన నీరు గల నదులనూ చూస్తూ ఆ దూతలు కార్యవశాన వేగంగా వెళ్ళారు; సౌందర్యాన్ని చూస్తున్నారు, కాని అక్కడ ఆలస్యం చేయడం లేదు అని భావం. తరువాత స్వచ్ఛమైన నీరు గల, దివ్యమైన, రకరకాల పక్షులు సేవించే, నీటితో నిండిన శరదండా నదిని వారు వేగంగా దాటారు. దాని పశ్చిమ తీరంలో ‘సత్యోపయాచనం’ అని ప్రసిద్ధమైన ఒక వృక్షం ఉండేది — అక్కడ చేసే కోరిక సత్యమవుతుంది అని; ఆ దివ్యవృక్షాన్ని సమీపించి నమస్కరించి వారు కులింగా నగరంలో ప్రవేశించారు. ఆ తరువాత అభికాలాన్ని చేరి, తేజోభిభవనం నుండి బయలుదేరి, వారు తండ్రితాతలు సేవించిన పుణ్యనది ఇక్షుమతిని దాటారు — ‘పితృపైతామహీ’ (తండ్రితాతలది) అనే పదంతో కవి ఈ నది దశరథుని తండ్రులూ తాతలూ సేవించినదని గుర్తుచేస్తున్నాడు, అందువల్ల దూతల మార్గం కూడా ఇక్ష్వాకు వంశపు స్మృతితో ముడిపడి ఉంది. తరువాత దోసిటితో మాత్రమే నీరు తాగే, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులను చూస్తూ వారు బాహ్లీక దేశం మధ్యగా సుదామ పర్వతానికి వెళ్ళారు. ఈ విధంగా తీర్థాలూ వృక్షాలూ నదులూ తపస్వులూ మార్గపు పవిత్రతను పెంచుతున్నారు. స్థలనామాలు అధికంగా ఉండటం వల్ల ఈ సర్గ ప్రాచీన భారతపు మార్గవిజ్ఞానానికి ముఖ్యమైన సాక్షి అని విద్వాంసులు భావిస్తారు.

సుదామ పర్వత శిఖరంపై విష్ణుపదాన్ని దర్శిస్తూ వారు విపాశా, శాల్మలీ నదులను చేరారు; తరువాత నదులనూ బావులనూ చెరువులనూ కుంటలనూ సరస్సులనూ, రకరకాల సింహాలనూ పులులనూ మృగాలనూ ఏనుగులనూ చూస్తూ అతి విశాలమైన దారిలో సాగారు — స్వామి ఆజ్ఞను నెరవేర్చాలనే ఉత్సాహంతో. ఇక్కడ కవి రెండు శ్లోకాలలో ఒకే వాక్యాన్ని విస్తరిస్తున్నాడు, దానితో మార్గపు విస్తారం పాఠకునికి కూడా అనుభవమవుతుంది. దూరమైన, మంచిదైన దారిలో వెళ్తుండగా వారి వాహనాలు అలసిపోయాయి, అయినా వారు త్వరగా, సునాయాసంగా శ్రేష్ఠమైన గిరివ్రజ నగరాన్ని చేరారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ప్రయోజనాన్ని సంగ్రహిస్తున్నది — స్వామికి ప్రియం చేయడానికీ, కులాన్ని రక్షించడానికీ, స్వామి వంశాన్ని నిలబెట్టడానికీ, ‘అహేడమానాః’ అంటే అనాదరం గాని కోపం గాని చూపకుండా, ఆ దూతలు త్వరగా రాత్రిపూటనే ఆ నగరంలో ప్రవేశించారు. ‘రాత్ర్యాం తు తే తత్పురమేవ యాతాః’ (రాత్రిపూటనే వారు ఆ నగరాన్ని చేరారు) అనే పాదం తరువాతి సర్గకు భూమిక రచిస్తున్నది — వారు ప్రవేశించిన ఆ రాత్రే భరతుడు దుఃస్వప్నం చూస్తాడు. ‘అహేడమానాః’ అనే పదంతో దూతల సేవాభావం సూచించబడుతున్నది — దీర్ఘమైన శ్రమలో కూడా వారు విసుగుచెందలేదు, కోపగించుకోలేదు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి