॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 67వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

మార్కండేయాదులు అరాజకపు దోషాలను వర్ణించడం

రాత్రి గడవడం, రాజును నియమించే ద్విజుల సభ, రాజు లేని జనపదపు దోషాల దీర్ఘ వర్ణన, ‘నువ్వే రాజును అభిషేకించు’ అని వసిష్ఠుని ప్రార్థించడం

మునుపటి సర్గలో దశరథుని మరణవార్తతో అయోధ్య అంతా శోకంలో మునిగిపోయింది, స్త్రీపురుషులు గుంపులుగా చేరి కైకేయిని నిందిస్తున్నారు. ఈ సర్గలో అదే శోకరాత్రి ముగుస్తున్నది. నగరం ఆక్రందనలతో, ఆనందం లేకుండా, కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన జనంతో కలతపడి ఉంది; దుఃఖం వల్ల దీర్ఘమైన ఆ రాత్రి ఏదో విధంగా గడిచిపోయింది. కవి రాత్రి వర్ణనలో మూడు విశేషణాలను కూర్చుతున్నాడు — ఆక్రందన, ఆనందం లేకపోవడం, కన్నీళ్ళతో కలత; వీటితో నగరపు సమగ్ర దశ ఒక్క శ్లోకంలోనే చూపబడింది. రాత్రి గడిచి సూర్యుడు ఉదయించగానే రాజును నియమించే ద్విజులు కలిసి సభకు వచ్చారు. మార్కండేయుడు, మౌద్గల్యుడు, వామదేవుడు, కాశ్యపుడు, కాత్యాయనుడు, గౌతముడు, మహాయశస్వి అయిన జాబాలి — ఈ ద్విజులు అమాత్యులతో కలిసి, రాజపురోహితుడూ శ్రేష్ఠుడూ అయిన వసిష్ఠునికే అభిముఖులై, వేర్వేరుగా తమ మాట పలికారు. ‘రాజకర్తారః’ (రాజును నియమించేవారు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఇక్ష్వాకుల రాజ్యంలో రాజును స్థాపించే అధికారం ఎవరికి ఉందో వారే ఇక్కడ కలిశారు; ఇది సామాన్యమైన సభ కాదు, రాజ్యాభిషేకాన్ని నిర్ణయించే సమావేశం. ‘పృథగ్వాచమ్ ఉదీరయన్’ (వేర్వేరుగా మాట పలికారు) అనే పదం సూచిస్తున్నది — ప్రతి ఒక్కరూ తమ సొంత అభిప్రాయం చెప్పారు, కాని అందరి ఆశయమూ ఒక్కటే. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శోకం నుండి రాజ్యచింత వైపు మారడాన్ని చూపిస్తున్నది; ఇక్కడి నుండి కథ విలాపాన్ని విడిచి రాజ్యాభిషేకపు ప్రశ్నను అనుసరిస్తుంది. ఈ నిర్ణయం ఏ ఒక్కరిదీ కాదు, మొత్తం విద్వత్సమాజానిది అని స్పష్టం చేయడానికే కవి ఇక్కడ బ్రాహ్మణుల పేర్లను వివరంగా లెక్కిస్తున్నాడు.

ఆ బ్రాహ్మణులు ముందుగా ప్రస్తుత పరిస్థితిని తెలియజేస్తున్నారు. ‘మాకు నూరు సంవత్సరాల వంటిదైన రాత్రి దుఃఖంతో గడిచింది; ఈ రాజు పుత్రశోకంతో పంచత్వం పొందాడు’ — అని చెబుతూ రాజు మరణం కూడా కొడుకు వియోగ ఫలితమేనని గుర్తుచేస్తున్నారు. తరువాత వారు నలుగురు రాజకుమారుల గైర్హాజరునూ లెక్కిస్తున్నారు — ‘మహారాజు స్వర్గస్థుడయ్యాడు, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించాడు, తేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు కూడా రామునితోనే వెళ్ళిపోయాడు; శత్రుతాపకులైన భరతశత్రుఘ్నులిద్దరూ కేకయదేశంలో రమ్యమైన రాజగృహ నగరంలో తాతగారి ఇంట్లో ఉన్నారు.’ ఈ విధంగా సింహాసనం ఖాళీగా ఉంది, వారసులందరూ దూరంగా ఉన్నారు అనే పరిస్థితిని స్పష్టం చేసి వారు ప్రార్థిస్తున్నారు — ‘ఇక్ష్వాకులలో ఎవరినైనా ఈ రోజే ఇక్కడ రాజుగా నియమించండి; రాజు లేని మా రాష్ట్రం నాశనమైపోతుంది.’ ‘అద్య ఏవ’ (ఈ రోజే) అనే పదంలో వారి ఆతురతా భయమూ వెల్లడవుతున్నాయి; రాజు లేని స్థితిని ఒక్కరోజు కూడా సహించలేమని వారి అభిప్రాయం. ఇదే సర్గకు మూలప్రతిజ్ఞ. ముందు రాబోయే దీర్ఘ వర్ణనంతా ఈ ప్రతిజ్ఞకే సమర్థన — రాజు లేని దేశంలో ఏమేమి జరగవు అని లెక్కించడం ద్వారా రాజు అనివార్యత స్థాపించబడుతున్నది. ఇదే రాజనీతికి సంబంధించిన వాల్మీకి ప్రసిద్ధ ప్రకరణం, ఇందులో రాజధర్మపు సామాజిక మూలం చూపబడింది. గమనించదగినది — వారు భరతుని పేరు ప్రస్తావిస్తున్నారు, కాని ‘భరతుడు రాజు కావాలి’ అని అనడం లేదు; ‘ఇక్ష్వాకులలో ఎవరైనా’ అని సామాన్యంగానే చెప్పారు. నిర్ణయం వసిష్ఠునికి సంబంధించినది అని వారి ఆశయం.

ఇక్కడి నుండి తొమ్మిది శ్లోకాలలో ‘నారాజకే జనపదే’ (రాజు లేని జనపదంలో) అనే పదాన్ని పునరావృతం చేస్తూ కవి అరాజకపు దోషాలను లెక్కిస్తున్నాడు. ఈ పునరావృత్తి కావ్యంలో ఉద్దేశపూర్వకమైనది — ప్రతి శ్లోకంలోనూ అదే పదాన్ని వింటూ ఉండగా, రాజు లేకపోవడమే సర్వానర్థాలకూ మూలమని శ్రోత మనస్సులో దృఢపడుతుంది. రాజు లేని దేశంలో మెరుపుల మాల ధరించిన, గొప్ప గర్జన గల మేఘం దివ్యజలంతో భూమిపై వర్షించదు; ప్రకృతి కూడా రాజు ధర్మాన్ని అనుసరిస్తుందనే ప్రాచీన విశ్వాసం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నది. అక్కడ పిడికెడు విత్తనం కూడా చల్లబడదు, కొడుకు తండ్రి మాట వినడు, భార్య భర్త అదుపులో ఉండదు. అక్కడ ధనం సొంతం కాదు, భార్య కూడా సొంతం కాదు; దీని కంటే పెద్ద ఆపద ఇది — అరాజకంలో సత్యం ఎక్కడ ఉంటుంది? సొంతమైనదే రక్షించబడని చోట సత్యవ్యవహారం కూడా సాధ్యం కాదని భావం. అక్కడ మనుష్యులు సభలు ఏర్పాటు చేయరు, సంతోషంగా రమ్యమైన ఉద్యానవనాలనూ పుణ్యగృహాలనూ నిర్మించరు. యజ్ఞశీలురైన ద్విజులు, ఇంద్రియనిగ్రహం గల, తీక్ష్ణమైన వ్రతాలు గల బ్రాహ్మణులు సత్రయాగాలు చేయరు; మహాయజ్ఞాలలో యజమానులైన ధనసంపన్నులు బ్రాహ్మణులకు సమృద్ధిగా దక్షిణలు ఇవ్వరు, ఎందుకంటే ధనాన్ని ప్రదర్శిస్తే దొంగల భయం. రాష్ట్రాన్ని వర్ధిల్లజేసే ఉత్సవాలూ సమాజాలూ (సభలూ), సంతోషంగా ఉండే నటులూ నర్తకులూ వృద్ధిపొందరు; వ్యాపారులు సఫలులు కారు, కథలు చెప్పేవారు కథాప్రియులను కథలతో రంజింపజేయరు. బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన కన్యలు సాయంకాలం ఆడుకోవడానికి కలిసి ఉద్యానవనాలకు వెళ్ళరు. ఈ విధంగా వర్షం, వ్యవసాయం, కులమర్యాద, ధనం, సత్యం, లోకసంగ్రహం, యజ్ఞం, ఉత్సవం, వ్యవహారం, విహారం — అన్నీ రాజు ఉన్నప్పుడే సాధ్యమని కవి క్రమంగా చూపిస్తున్నాడు. ఇక్కడ దోషాలు యాదృచ్ఛికమైనవి కావు, వర్షం నుండి కన్యలు నిర్భయంగా విహరించడం వరకు జీవితంలోని అంచెలు క్రమంగా తీసుకోబడ్డాయి. ‘నారాజకే’ అనీ ‘అరాజకే’ అనీ రెండు ప్రయోగాలూ ముద్రణలో కనిపిస్తాయి; అర్థభేదం లేదు, ఛందస్సు కోసమే ఆ భేదం.

రెండవ లెక్కలో కవి ప్రత్యేకంగా రక్షణకు సంబంధించిన దోషాలను వర్ణిస్తున్నాడు; ఇక్కడ అంతటా భయమే మూలకారణం. రాజు లేని జనపదంలో ధనవంతులు సురక్షితంగా ఉండరు; వ్యవసాయంతోనూ గోరక్షణతోనూ జీవించేవారు తలుపులు తెరిచి నిద్రపోరు, ఎందుకంటే దొంగల భయం రాత్రిపూట కూడా ఆగదు. వేగంగా వెళ్ళే వాహనాలలో విలాసపురుషులు స్త్రీలతో కలిసి అడవులకు వెళ్ళరు — నిర్భయమైన విహారమే సుపరిపాలనకు గుర్తు. గంటలు కట్టిన, అరవై ఏళ్ళ వయస్సు గల, దంతాలు గల ఏనుగులు రాజమార్గాలలో తిరగవు; ఏనుగులు రాజు ఐశ్వర్యానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. ధనుర్విద్యా అభ్యాసంలో నిరంతరం బాణాలు వేసే వీరుల అరచేతి చప్పుడు వినిపించదు — శస్త్రాభ్యాసం కూడా పాలకుని ప్రోత్సాహాన్ని కోరుతుంది. దూరప్రయాణం చేసే, ఎన్నో సరుకులతో నిండిన వ్యాపారులు క్షేమంగా దారిలో వెళ్ళరు, ఎందుకంటే మార్గరక్షణ రాజు కర్తవ్యమే. సాయంకాలం ఎక్కడ అయితే అక్కడే ఇల్లుగా చేసుకొనే, ఇంద్రియనిగ్రహం గల, ఒంటరిగా సంచరించే ముని తనలో తాను ఆత్మను ధ్యానిస్తూ సంచరించడు; దీనికి కారణాన్ని హిందీ భాష్యం స్పష్టం చేస్తున్నది — అతనికి భిక్ష పెట్టేవాడు ఎవరూ మిగలడు. చివరకు అంతటికీ మూలం చెప్పబడుతున్నది — అరాజకంలో యోగక్షేమం సాగదు, సైన్యం యుద్ధంలో శత్రువులను ఎదుర్కోలేదు. ‘యోగక్షేమం’ అనే పదంలో లేనిదానిని పొందడం, పొందినదానిని కాపాడడం — రెండూ ఇమిడి ఉన్నాయి; అదే రాజు ముఖ్యకర్తవ్యమనే శాస్త్రసిద్ధాంతం ఇక్కడ సూచించబడుతున్నది. సైన్యాన్ని ప్రస్తావించడం ద్వారా బాహ్యమైన, ఆంతరికమైన రెండు రక్షణలూ రాజు మీదనే ఆధారపడి ఉన్నాయని చూపబడింది. ఈ శ్లోకాలలో ఒక్కొక్క జనవర్గం తీసుకోబడింది — ధనవంతుడు, రైతు, విలాసపురుషుడు, గజపాలకుడు, ధనుర్ధారి, వ్యాపారి, ముని, సైనికుడు; ఈ విధంగా సమాజమంతా క్రమంగా స్పృశించబడింది, అరాజకపు పీడకు ఏ వర్గమూ అతీతం కాదని చూపబడింది.

మూడవ లెక్కలో లోకవ్యవహారపు శోభే అదృశ్యమవుతుంది; ఇక్కడ దోషాలు కేవలం భయమూలకమైనవి కావు, సంస్కృతి క్షీణతను సూచించేవి. రాజు లేని దేశంలో మనుష్యులు ఉత్సాహంగా ఉన్న శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలతో, రథాలతో అలంకరించుకొని హఠాత్తుగా బయలుదేరరు. శాస్త్రవిశారదులైనవారు వనాలలోనో ఉపవనాలలోనో చర్చిస్తూ కలవరు — విద్యాచర్చ కూడా శాంతిని కోరుతుంది. నియమవంతులైన జనులు దేవతార్చన కోసం మాలలూ మోదకాలూ దక్షిణలూ సిద్ధం చేయరు; దేవపూజ కూడా అరాజకత్వం వల్ల ఆగిపోతుంది. చందనంతో, అగరుతో అలంకరించుకున్న రాజకుమారులు వసంతకాలంలో చెట్లలా ప్రకాశించరు. ఆ తరువాత మూడు ఉపమానాలతో అంతటి సారం చెప్పబడుతున్నది — నీరు లేని నదులలా, గడ్డి లేని వనంలా, గోపాలుడు లేని ఆవులలా రాజు లేని రాష్ట్రం; మూడు ఉపమానాలలోనూ రూపం మిగిలి ఉంది, కాని ప్రాణం పోయింది అనేదే సామ్యం. తరువాత మర్మస్పర్శి అయిన ఉపమానం — ధ్వజం రథానికి గుర్తు, పొగ అగ్నికి గుర్తు; వాటిలాగే మాకు ధ్వజమైన రాజు ఇక్కడి నుండి దేవత్వాన్ని పొందాడు. దీనితో ద్విజులు తమ శోకాన్ని రాజనీతి చర్చలోనే నిలుపుతున్నారు. చివరకు ప్రసిద్ధమైన మత్స్యన్యాయం చెప్పబడుతున్నది — అరాజకంలో ఎవరికీ ఏదీ సొంతం కాదు, జనులు చేపల్లా నిత్యం ఒకరినొకరు మింగుతారు. బలవంతుడు బలహీనుణ్ణి మింగుతాడు అనేదే అరాజకత్వపు అంతిమ ఫలం; దండనీతి ప్రయోజనాన్ని చూపించడానికి ఈ దృష్టాంతం అర్థశాస్త్రంలో కూడా ప్రసిద్ధమైనది. ‘తేషాం యో నో ధ్వజో రాజా’ (వాటిలాగే మాకు ధ్వజమైన రాజు) అనే వాక్యంలో ‘నః’ (మాకు) అనే పదంతో వారు తమను రాజుతో జోడించుకుంటున్నారు; రాజు కేవలం పాలకుడు కాదు, ప్రజల ఆత్మపరిచయానికి చిహ్నం కూడా అని భావం.

చివరి భాగంలో నింద నుండి స్తుతి వైపు గతి సాగుతుంది — అరాజకత్వాన్ని ఎంతగా నిందించారో, అంతగానే రాజును స్తుతిస్తున్నారు. మర్యాదలను ఛేదించినవారూ, నాస్తికులూ, సంశయాలను తెంచుకొని నిర్భయులైనవారూ కూడా రాజదండనతో పీడించబడినప్పుడు శుభమార్గంలోకి వస్తారు — దండనే వారిని నియంత్రిస్తుంది, ఉపదేశం కాదు. దృష్టి ఎల్లప్పుడూ శరీరహితం కోసమే పనిచేసినట్లు, నరేంద్రుడు రాష్ట్రానికి సత్యధర్మాల మూలం; దృష్టి దృష్టాంతంతో రాజు బయటి అధికారి కాదు, రాష్ట్రశరీరంలో ఒక అంగమే అని సూచించబడింది. రాజే సత్యం, రాజే ధర్మం, రాజే కులీనులకు కులం, రాజే తల్లీ తండ్రీ, రాజే మనుష్యులకు హితం చేసేవాడు. గొప్ప నడవడి వల్ల అతడు యమ, వైశ్రవణ (కుబేర), శక్ర (ఇంద్ర), వరుణుల కంటే కూడా విశిష్టుడు — ఎందుకంటే యముడు దండన ఇస్తాడు, కుబేరుడు ధనం, ఇంద్రుడు పాలన, వరుణుడు నియమనం; రాజులో మాత్రం ఇవన్నీ కలిసి ఉంటాయి. లోకంలో మంచిచెడులను విభజించే రాజు లేకపోతే, ఇదంతా చీకటిలా అయిపోతుంది, ఏదీ తెలియదు. చివరకు వారు వసిష్ఠునితో సాదరంగా అన్నారు — ‘మహారాజు బ్రతికి ఉన్నప్పుడు కూడా మేమందరం, తీరాన్ని చేరిన సముద్రంలా, నీ మాటనే అతిక్రమించలేదు.’ దీనితో వారు వసిష్ఠుని అధికారాన్ని తామే స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నారు. తరువాత ప్రార్థన — ‘ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, మా పరిస్థితినీ, రాజు లేక అడవిలా మారిన రాష్ట్రాన్నీ చూసి, నువ్వే ఇక్ష్వాకు వంశపు కుమారుణ్ణి గాని, మరొకరిని గాని ఇక్కడ రాజుగా అభిషేకించు.’ ఈ విధంగా నిర్ణయభారం వసిష్ఠునిపై ఉంచబడింది; తరువాతి సర్గలో అతడు భరతుణ్ణి తీసుకురావడానికి దూతలను పంపుతాడు. తీరం-సముద్రం దృష్టాంతం ఇక్కడ చక్కగా కూర్చబడింది — సముద్రం స్వభావంతోనే ఉద్ధతమైనది, అయినా తీరాన్ని దాటి వెళ్ళదు; అలాగే అమాత్యులూ బ్రాహ్మణులూ బలవంతులైనా పురోహితుని మాటను ఉల్లంఘించరు అని.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి